Кіріспе

Құс түрі

Еуропалық алтынқұс немесе жай ғана алтынқұс (Carduelis carduelis) – Еуропа, Солтүстік Африка және Батыс және Орталық Азияға тән, алтынқұстар тұқымдасына жататын шағын сайрақ. Ол Австралия, Жаңа Зеландия және Уругвай сияқты басқа да аймақтарға әкелінген. Жүптесетін еркегінің беті қызыл, көздерінің айналасы қара, басы қара және ақ түсті болады. Арқасы мен қабырғалары сары қоңыр немесе каштановый түсті. Қара қанаттарында кең сары жолақ бар. Құйрығы қара, қылтығы ақ. Еркектер мен ұрғашылар өте ұқсас, бірақ ұрғашыларының бетіндегі қызыл бөлігі сәл кішкентай. Алтынқұс көбінесе итальяндық Ренессанс кезеңінің Мадонна мен Бала суреттерінде бейнеленеді.

Таксономия

Еуропалық алтынқұс – швейцариялық табиғат зерттеушісі Конрад Гесснердің 1555 жылғы «Historiae animalium» еңбегінде сипатталған және суреттелген құстардың бірі. Алғашқы ресми сипаттаманы 1758 жылы жарық көрген «Systema Naturae» еңбегінің 10-шы басылымында Карл Линней жасаған. Ол «Fringilla carduelis» есімді екі атауын енгізді. «Carduelis» – латын тілінде «алтынқұс» деген мағынаны білдіреді. Еуропалық алтынқұс қазір француз зоологы Матурин Жак Бриссонның 1760 жылы Линнейдің ерекше атауына негізделген таутономия арқылы енгізген «Carduelis» туысына жатқызылады. Қазіргі заманғы молекулалық генетикалық зерттеулер еуропалық алтынқұстың цитрил алтынқұсымен («Carduelis citrinella») және корсика алтынқұсымен («Carduelis corsicana») тығыз байланысты екенін көрсетті. «Goldfinch» сөзін 14 ғасырдың екінші жартысында Джеффри Чосер өзінің аяқталмаған «The Cook's Tale» шығармасында қолданған: «Гейлард ол орманда алтынқұс сияқты әдемі киінген еді».

Филогения

Еуропалық алтын қанатша Миоценнің соңғы және Плиоцен кезеңдерінде пайда болды және кардуелин қанатшаларының кладына жатады. Цитрил қанатшасы мен Корсика қанатшасы – оның туыс түрлері. Олардың ең жақын туыстары – жасыл қанатша, қиық мұрынды қанатша және қызыл қанатша. Алдыңғы зерттеулер Carduelinae кіші тұқымдасының монофилиялық екенін көрсетеді.

Сипаттама

Орташа еуропалық алтын қанаттың ұзындығы 15 см, қанаттарының ені 25-28 см және салмағы 18-20 грамм. Екі жыныс та көбінесе ұқсас, қызыл бет, қара және ақ бас, жылы қоңыр жоғарғы жағы, ақ төменгі жағы, сары-қоңыр бүйірлер мен кеуде дақтары, қара және сары қанаттары болады. Жакыннан қарағанда, еуропалық алтын қанаттың еркегін көзінің артына дейін созылатын үлкен, қара қызыл маскасы арқылы ажыратуға болады. Иық қауырсындары қара, ал аналықтарында қоңыр түсті. Аналықтарында қызыл бет көзден аспайды. Сары ақ түсті мүсік ұзын және сүйір, ал құйрығы екі бөлікті. Көбейтілген кезде алтын қанаттардың мүсігі ақ болады, жыл бойы құйрығының ұшында сұр немесе қара белгісі болады. Жастардың басы қарапайым, арқасы сұр, бірақ сары қанат жолағы болғандықтан оларды тану оңай. Орталық Азиядағы (каницепс тобы) алтын қанаттардың қызыл бетінің артында еуропалық және Батыс Азиялық құстарға тән қара-ақ бас үлгісі болмайды. Ересек құстар көбейтілгеннен кейін қысқарады, кейбіреулері шілдеде басталып, ал кейбіреулері қарашаға дейін аяқтамайды. Қысқарғаннан кейін құстар жаңа өскен қауырсындарының ұштары тозғанша азырақ түсті болып көрінеді. Әні жағымды күміс әуенімен ерекшеленеді. Шақыруы мелодиялық, ал әні – триллер мен әуеннің жағымды қоспасы, бірақ әрқашан үш буынды шақыру фразасы немесе ұзын әуен болады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Еуропалық алтынқұс Еуропа, Солтүстік Африка және Батыс және Орталық Азияда табиғи түрде қоныстанды. Ол ашық, жартылай орманды жазықтарда кездеседі. Оның ареалының батыс бөлігінде жыл бойы тұрады, бірақ суық аймақтардан көшіп жүреді. Жаман ауа-райынан қашу үшін тіпті батыс аймақтарында да қысқа қашықтыққа жылжып отырады. Ол әлемнің көптеген аймақтарына әкелінген. 19 ғасырда Бермуда, Канада, АҚШ, Мексика, Перу, Аргентина, Чили, Фолкленд аралдары, Уругвай, Бразилия, Оңтүстік Африка, Австралия және Жаңа Зеландияға енгізілді, онда олардың саны тез өсті және ареалы кеңейді. Австралияда қазір Брисбеннен Эйр түбегіне дейін таралған, сондай-ақ Жаңа Зеландияда да кеңінен кездеседі. АҚШ-та Батыс Ұлы көлдер аймағында бекініп қалды.

Өсіру

Ұяны тек аналық құс салады, әдетте бір апта ішінде аяқталады. Аталық аналықпен бірге болады, бірақ ешқандай үлес қоспайды. Ұя шағын және тығыз болып келеді, көбінесе жерден бірнеше метр биіктікте, тербеліп тұрған бұтақтың ұшындағы жапырақтардың арасында жасырынып орналасады. Ол мох және лишайлардан тұрғызылады, ал іші қызылқырдан сияқты өсімдіктердің жұмсақ түктерімен қапталады. Ұя ағаш бұтақтарына өрмек жібімен бекітіледі. Тегіс пішіні желді күндері жұмыртқалардың түсіп кетпеуіне кепілдік береді. Ұя аяқталғаннан кейін бір-екі күннен соң, жұмыртқалар таңертең күн сайын салынады. Көбінесе ұяда 4-6 жұмыртқа болады, олар ақшыл түсті, қызғылт қоңыр дақтармен өрнектелген. Олардың беті тегіс және сәл жылтыр. Орташа мөлшері – , салмағы есептелген. Жұмыртқалар 11–13 күн бойы аналық құсқа шайқалады, оны аталық құс тамақтандырады. Балапандарды екі ата-анасы да тамақтандырады. Бастапқыда олар тұқым мен жәндіктердің қоспасын жейді, бірақ өскен сайын жәндіктердің үлесі азаяды. Алғашқы 7–9 күн аналық балапандарды жылытады. Ұядан шыққаннан кейін 13–18 күн өткен соң балапандар ұядан ұшып кетеді. Жас құстарды екі ата-анасы тағы 7–9 күн бойы тамақтандырады. Ата-аналары әдетте жылына екі рет, кейде үш рет балапандар өсіреді.

Тамақтандыру

Еуропалық алтынқұстың сүйікті тағамы – қызылқызылдың тұқымы (латынша аты Carduus туысынан), жүгері гүлдері және қарасора сияқты ұсақ тұқымдар, бірақ жас қоректерін тамақтандырғанда жәндіктерді де жейді. Қыста құс қоректендіргіштерге де жиі келеді. Қыста еуропалық алтынқұстар топтасып, 40-қа дейін, кейде одан да көп құстан тұратын топ құрайды. Еуропа мен Солтүстік Америкадағы бақшаларға еуропалық алтынқұстар құс қоректендіргіштегі (саудада "найджер" деп сипатталатын) тұқымға тартылады. Африкадан келген бір жылдық өсімдіктің бұл тұқымы кішкентай және майға толы. Кейде еуропалық алтынқұстар жем алатын шағын сопақ тесіктері бар арнайы поликарбонаттан жасалған жем берушілер қолданылады.

Адамдармен қарым-қатынас

Еуропалық алтынқұстар әлемнің түкпір-түкпірінде ерекше сыртқы түрі мен жағымды әні үшін жиі ұсталып, көбейтіледі. Егер еуропалық алтынқұстар үй канарияларымен бірге ұсталса, олар өздерінің табиғи әндерін және дауыстарын жоғалтып, қос әріптестерінің әндерін қабылдайды. Бұл кемшілік деп есептеледі, себебі ол еуропалық алтынқұстарды ұстаудың тартымдылығын азайтады. 19 ғасырда Ұлыбританияда жыл сайын мыңдаған еуропалық алтынқұстар ұсталып, клеткалық құстар ретінде сатылатын. Құстарды қорғау жөніндегі Корольдік қоғамның бастапқы науқандарының бірі осы саудаға қарсы бағытталған болатын. Жабайы табиғатты қорғау еуропалық алтынқұстардың мекендейтін ашық кеңістіктерін жоюмен қатар, құстарды ұстауды шектеуге бағытталған. Германияның Берлин қаласындағы Штеглиц ауданы еуропалық алтынқұс құсының құрметіне аталған. Голдспинк тегі шотланд тіліндегі еуропалық алтынқұс сөзінен шыққан.