Мемлекеттік саясатты жариялау рәсімі

Кіріспе

Тақтың сөзі – кейбір монархияларда биліктегі монархтың немесе оның өкілінің заң шығарушы органның отырысын ашқан кезде, дайындалған мәтінді оқып беруі. Бұл сөз үкіметтің заңнамалық жоспары бойынша басымдықтарын жариялайды және заң шығарушы органнан қолдау сұрайды. Мұндай сөздерге әдетте салтанатты рәсімдер сүйемелдейді. Көбінесе жыл сайын өткізіледі, бірақ кейбір елдерде заң шығарушы органның жаңа сессиясы ашылған сайын жиі немесе сирек болуы мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, монархтар үкіметте жекелеген ықпал мен шешім қабылдау құқығына ие болған кезде, тақтың сөзі монархтың саясатын және мақсаттарын баяндайтын. Мұндай сөздерді монархтың кеңесшілері дайындаса да, монарх жобаны бақылап, мазмұнына қатысты соңғы шешімді қабылдаған. Қазіргі конституциялық монархияларда заң немесе дәстүр бойынша мемлекет басшысы немесе оның өкілі тақтың сөзін оқиды, бірақ оны кабинет министрлері дайындайды. Еуропаның қазіргі монархияларында бұл дәстүрлі шара Ұлыбританияда (Корольдің сөзі немесе патшайымның сөзі, монарх әйел болған жағдайда), Нидерландыда (Принц күні) және Норвегияда өткізіледі. Басқа елдерде монарх заң шығарушы органның ашылуына қатысуы немесе қатыспауы мүмкін, сондай-ақ сөз сөйлеуі де мүмкін. Алайда, мұндай сөздерде үкіметтік жоспарлар баяндалмайды. Көптеген республикалар да осыған ұқсас тәжірибені қабылдады, онда мемлекет басшысы, көбінесе президент, заң шығарушы органға үн қосады. Мысалы, АҚШ-та президент жыл сайын Одақтың жағдайы туралы мәлімдеме жасайды, ал Филиппинде президент жыл сайын Ұлтқа жолдау жасап тұрады. Парламенттік республикаларда, президент тек рәсімдік тұлға болған жағдайда, оның сөздері конституциялық монархияның тақтың сөзіне ұқсас келеді. Ал президенттік жүйеде (мысалы, АҚШ) президент мазмұнына қатысты дербес шешім қабылдаса да, биліктердің бөліну принципі заң шығарушы органның мұндай сөздердегі жоспарларға (бар болса) міндетті түрде орайлас болуын білдірмейді.

Monarch's speech outlining governmental agenda and opening the legislative session

A speech from the throne, or throne speech, is an event in certain monarchies in which the reigning sovereign, or their representative, reads a prepared speech to members of the nation's legislature when a session is opened. The address sets forth the government's priorities for its legislative agenda, for which the cooperation of the legislature is sought. The speech is often accompanied by formal ceremony. It is often held annually, although in some places it may occur more or less frequently, whenever a new session of the legislature is opened. Historically, when monarchs exercised personal influence and overall decision making in government, a speech from the throne would outline the policies and objectives of the monarch; the speech was usually prepared by the monarch's advisers, but the monarch supervised the drafting of the speech at least to some extent and exercised final discretion as to its content. In modern constitutional monarchies, whether by law or by convention, the head of state or their representative reads the speech from the throne, but it is prepared by the ministers in cabinet. Of contemporary European monarchies today, this traditional event is held in the United Kingdom, where it is also known as the King's speech (or Queen's speech if the reigning monarch is female); the Netherlands, on Prince's Day; and Norway. In other countries the monarch may or may not attend the opening of the country's legislature; they may also give a speech, but these speeches, in contrast, do not outline any government agenda. Many republics have adopted a similar practice in which the head of state, often a president, addresses the legislature; in the United States, the president makes an annual State of the Union address, in the Philippines the president makes an annual State of the Nation Address. In parliamentary republics where the president is merely a ceremonial figurehead, these speeches are often similar in tone to the throne speech of a constitutional monarchy, whereas in presidential systems such as the U. S. the speeches are somewhat different in that the president exercises personal discretion over the content but the principle of separation of powers means the legislature is not obligated to follow whatever agenda (if any) may be contained in such a speech.

Терминология

Ұлыбританияда бұл сөз Ұлыбритания монархының ең мейірімді сөзі, Мейірімді үндеу немесе, ресми емес тілде, Патшаның сөзі (немесе патшайымның сөзі, егер биліктегі монарх әйел болса) деп аталады. Канадада ол Тақтың сөйлеуі (көбінесе Тақтың сөйлеуі деп қысқартылады) (француз тілінде: Discours du Trône) деп белгілі. 1973 жылдан бері Квебек лейтенант-губернаторы қысқаша ашылу сөз сөйлейді, содан кейін премьер-министр өзінің Discours d'ouverture (Ашылу сөзі) сөзін оқиды, ол 1974 жылдан 1984 жылға дейін Кіріспе хабарлама деп аталды. Гонконгта губернатордың сөйлеген сөзі Крис Паттеннің губернаторлық кезінде "Саясат Жолдауы" деп аталды. Ирландия еркін мемлекетінде генерал-губернатор Дэйл Эйренге Генерал-губернатордың үндеуін жасады; одан тек екі рет 1922 және 1923 жылдары айтылды.

Тарих

Британдық Достастық елдерінде тақ сөзі – парламент ашылған кездегі рәсімнің бір бөлігі болып табылатын сөз. Кейбір деректер бойынша, бұл рәсім орта ғасырлардан бері сақталып келеді, ал басқалары оның бастауын 16 ғасырға, Англия абсолюттік монархия болған кезге жатқызады. Бұл сөз парламентке оның шақырылу себептерін түсіндіріп, кейде монархтың саясатын және мақсаттарын баяндайды. Монарх кейде парламентке жеке сөйлейтін; Эдуард III (1365 жылы), Ричард II және Эдуард IV парламенттің екі палатасына бірнеше рет жеке-жеке сөз сөйлеген. Ол кезде ол Лордтар палатасының спикері болған. 1410 жылы оның атынан Винчестер епископы, 1453 және 1467 жылдары Линкольн епископы, 1472 жылы Рочестер епископы, ал 1431 жылы Таңқы мөрдің сақтаушысы сөз сөйлеген. Парламенттік дәстүрге сәйкес, монарх төменгі палатаға кіруге тыйым салынғандықтан, екі палаталы парламенттері бар елдерде рәсім заң шығарушы органның жоғарғы палатасында өтеді, оған екі палатаның мүшелері де қатысады. Бір палаталы парламенттерде сөз бір заң шығарушы палатада оқылады. Ирландия еркін мемлекетінде бұл сөз екі палаталы парламенттің төменгі палатасында айтылған. Ұлыбританияда сөзді әдетте парламент ашылған кезде биліктегі монарх оқып береді. Ашылу рәсімі мен сөздің тамыры 16 ғасырға дейін жетеді; қазіргі рәсім 1852 жылдан бастап, Вестминстер сарайы 1834 жылғы өрттен кейін қайта салынғаннан кейін қалыптасқан. Рәсім әдетте жыл сайын, қараша немесе желтоқсан айларында немесе жалпы сайлаудан кейін өтеді. Дегенмен, монарх өз орнына тапсырманы орындау үшін өкілді тағайындай алады. Елизавета II 1959 және 1963 жылдары жүктілік кезінде осылай істеген, сөзді Лорд-канцлер оқыған; ал 2022 жылы денсаулығының нашарлауына байланысты принц Чарльз (қазіргі Чарльз III) оқыған. Ұлыбританиямен бірдей монархы бар елдерде тақ сөзін монархтың атынан оның вице-королі, генерал-губернаторы оқиды, бірақ монарх жеке сөйлеуі де мүмкін: Елизавета II 1954, 1963, 1970, 1974, 1977, 1986 және 1990 жылдары Жаңа Зеландия парламентіне, 1954 және 1974 жылдары Австралия парламентіне, 1957 және 1977 жылдары Канада парламентіне тақ сөзін оқыған. Патшалық отбасының басқа мүшесі де бұл міндетті атқара алады, мысалы, 1919 жылдың 1 қыркүйегінде Уэльс принці (кейін король Эдуард VIII) Канада парламентіне тақ сөзін оқыған. Үкімет әкімшісі Канада Парламентіне екі рет сөз сөйлеген: 1963 жылдың 16 мамырында және 1974 жылдың 30 қыркүйегінде. Австралия штаттарында тиісті губернатор сөз оқиды, бірақ Австралия монархы да бұл міндетті орындай алады: Елизавета II 1954 жылы Австралияның кейбір штаттарының және 1992 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльстің парламенттерін ашқан. Канаданың барлық провинцияларында дерлік тиісті губернатор-лейтенант сөз сөйлейді; Канада монархының Канада провинциясының кез-келген заң шығарушы органында дәл осылай жасай алатыны белгісіз. Алайда Квебекте бұл сөз «Ашылу сөзі» деп аталады. Канаданың әр аймағында комиссар заң шығарушы органға тақ сөзін немесе ашылу сөзін оқып береді. Британдық теңіз арты аумақтарында бұл дәстүрді енгізген жағдайда, тиісті губернатор сөз сөйлейді. Тақ сөзі Ұлыбританиядағы децентрализацияланған заң шығарушы органдарда әдеттегідей емес; ең жақын баламасы – атқарушы биліктің заңнамалық күн тәртібінің мәлімдемесі, оны әдетте бірінші министр жасайды. Дегенмен, британ монархы жиі сапарлар жасайды және децентрализацияланған органдармен ресми емес жағдайда сөйлеседі. Елизавета II патшайым өзінің билігі кезінде Шотландия парламентінің барлық ашылу салтанаттарына қатысып, сөйлеген сөзінде, әдетте, оның жетістіктері туралы ойланып, алдағы мерзімге институтқа жақсы тілек білдірді, атқарушы биліктің жоспарларын қарастырмады. Аудиторияның, соның ішінде парламент мүшелерінің, сөздің мазмұнына қолдау немесе қарсылық білдіруі орынсыз саналады: бұл заң шығару палаталарында немесе палатада талқылау мен дауыс беруге арналған. 1998 жылы Ұлыбританияда королева 1999 жылғы Лордтар палатасының заң жобасын оқығанда, Лейборист партиясының депутаттары оны қысқа уақытқа үзіп, қолдау білдірді, ал консервативті әріптестері «ұят!» деп жауап берді. Алайда, қарсылық та тақ сөзі кезінде айтылған, мысалы, 2011 жылы Канада Сенатының пагеті Бриджет ДеПап генерал-губернатор Дэвид Джонстонның тақ сөзін оқып бергенін тоқтатып, сол кездегі премьер-министр Стивен Харперді тоқтатуға шақыратын жазуды ұстап тұрып, үзілді.

In the Commonwealth realms, the speech from the throne is an oration that forms part of a ceremony marking the opening of parliament. Some records indicate the ceremony has taken place since the Middle Ages, while others place its origins in the 16th century, when England was still an absolute monarchy. The speech explained to parliament the reasons it was summoned and sometimes set out the sovereign's policies and objectives. The monarch would sometimes speak to parliament in person; Edward III (in 1365), Richard II, and Edward IV did so to both houses of parliament on multiple separate occasions. who was then the prolocutor, or chairman of the House of Lords. It was given on his behalf by the bishop of Winchester in 1410; in 1453 and 1467, the bishop of Lincoln; the bishop of Rochester in 1472; and the keeper of the Privy Seal in 1431. and outlines the legislative programme for the new parliamentary session. Due to the parliamentary tradition of the sovereign being barred from the lower chamber, in those realms possessing a bicameral parliament, the ceremony takes place in the legislature's upper chamber, with members of both houses in attendance. In unicameral parliaments, the speech is read in the one legislative chamber. Unusually, in the Irish Free State, the speech was delivered in the lower house of its bicameral parliament. In the United Kingdom, the speech is typically read by the reigning sovereign at the State Opening of Parliament. Traditions surrounding the opening and the speech go back to the 16th century; the present ceremony dates from 1852, when the Palace of Westminster was rebuilt after the 1834 fire. The ceremony now usually occurs annually, usually in November or December, or soon after a general election. The monarch may, however, appoint a delegate to perform the task in his or her place. Elizabeth II did this during her pregnancies in 1959 and 1963, delivered instead by Lord Chancellor; and again due to ill health in 2022, delivered instead by Prince Charles (now Charles III). In those countries that share with the UK the same person as their respective sovereign, the speech from the throne will usually be read on the monarch's behalf by his or her viceroy, the governor general, although the monarch may deliver the address in person: Queen Elizabeth II read the Throne Speech in the Parliament of New Zealand in 1954, 1963, 1970, 1974, 1977, 1986, and 1990, the Parliament of Australia in 1954 and 1974, and the Parliament of Canada in 1957 and 1977. Another member of the royal family may also perform this duty, such as when, on 1 September 1919, the Prince of Wales (later King Edward VIII) read the Speech From the Throne in the Canadian parliament. On two occasions, the administrator of the Government delivered the address to the Parliament of Canada: 16 May 1963 and 30 September 1974. In the Australian states, the relevant governor reads the speech, though the Australian monarch may also perform the task: Queen Elizabeth II opened the parliaments of some of the Australian states in 1954 and of New South Wales in 1992. In almost all the Canadian provinces, the relevant lieutenant governor delivers the speech; it is uncertain whether the Canadian monarch can do the same in any legislature of a Canadian province. In Quebec, however, the speech is referred to as the "Opening Address" In each of the Canadian territories, the commissioner reads the Throne Speech or Opening Address to the legislature. In British overseas territories that have instituted this practice, the relevant governor delivers the speech. A throne speech is not typical in the devolved legislatures within the United Kingdom; the nearest equivalent is a statement of the legislative agenda of the executive branch, usually given by a first minister. However, the British monarch often undertakes visits and speaks to the devolved bodies in a less official capacity. During her reign Queen Elizabeth II was present and gave an address at all openings of the Scottish parliament, usually speaking reflectively upon its accomplishments and wishing the institution well for its coming term rather than considering the plans of the executive. It is considered improper for the audience, including members of parliament, to show support or disapproval for any content of the speech while it is being read: that is reserved to the debate and vote that follows in legislative chambers or chamber. In 1998 in the UK, when the Queen read out the proposed House of Lords Act 1999, Labour Party MPs briefly interrupted it by vocalising support while Conservative peers responded with "shame!". Protest, though, has been expressed during a throne speech, such as when, in 2011, Brigette DePape, a page in the Canadian Senate, interrupted Governor General David Johnston's reading of the Speech From the Throne by standing and holding a sign calling for the then Prime Minister, Stephen Harper, to be stopped.

Жауап адресі

Ресми түрде, сөйлеуден кейін ұсынылатын мәселе парламентті монархқа немесе вице-корольге жауап хат арқылы алғыс айтуға шақыру ғана. Алайда, пікірсайыс көбінесе кең ауқымды болып, үкімет ұсынған саясаттың көптеген жақтарын қарастырады және бірнеше күнге созылады. Жауап хатына дауыс берілген кезде, бұл үкіметке сенімсіздік білдіру туралы ұсыныс ретінде қарастырылады, егер ол жеңіліске ұшыраса, үкіметтің өкілеттігі тоқтатылады. Кейбір заң шығарушы органдарда осы пікірсайыс пен дауыс беруге дейін парламенттің тәжге тәуелсіздігін көрсету мақсатында басқа мәселелер көтеріледі; бұл практика король Чарльз I парламент тарапынан сотталып, жазаланғаннан кейін қалыптасқан. Ұлыбританияның Өкілдер палатасында дәстүр бойынша Outlawries Bill көтеріледі, ал Лордтар палатасы Select Vestries Bill-ді қарастырады; екеуі де бірінші оқылымнан аспайды. Канаданың Өкілдер палатасында қарастырылатын заң жобасы – «C-1» заң жобасы, «Қызметке қасты ант беруді басқару туралы» заң, ал Сенатта – «S-1» заң жобасы, «Теміржолдарға қатысты» заң. Бұл екі заң жобасының мәтіні лауазымдық ант беруге немесе теміржолдарға ешқандай қатысы жоқ; керісінше, олардың формалдық қызметін түсіндіретін дерлік бірдей сөздерді қамтиды.

Жапония

Жапонияда император Ұлттық диетаның ашылу салтанатында тек қысқа сәлем сөз сөйлейді; ол ешқандай үкіметтік саясатқа сіңіп өтпейді, оның орнына Премьер-министрге саяси мәселелерді жеткізуге рұхсат етеді, қазіргі Швеция мен Даниядағы жағдайлар сияқты.

Малайзия

Малайзияда да осыған ұқсас дәстүр бар, Янг ди Пертуан Агонг жыл сайын наурыз айында Малайзия Парламентінің біріккен отырысында осындай мәлімдеме жасайды.

Нидерланды

Нидерландыда патшалық сөз жыл сайын қыркүйек айының үшінші сейсенбісінде айтылады, бұл күн Prinsjesdag (Принц күні) деп аталады. Конституцияның 65-бабында былай делінген: "Үкіметтің ұстанатын саясаты туралы мәлімдеме Король немесе оның атынан екі палатаның бірлескен отырысы алдында жыл сайын қыркүйек айының үшінші сейсенбісінде немесе Парламент актісімен белгіленген ертерек мерзімде жарияланады". Монарх Noordeinde сарайынан каретамен Гаага қаласындағы Binnenhof-тағы Ridderzaal (Рыцарлар залына) барады және бірлескен отырыс алдында сөз сөйлейді. Сөзден кейін бірлескен отырыстың төрағасы "Патша үшін ұзақ өмір!" деп жариялайды, содан кейін монархқа үш дүркін шапалақ оқылады. Монарх және оның сүйемелдеушілері кетеді, ал бірлескен отырыс жабылды деп жарияланады. Монарх каретамен сарайға оралады және патшалық үйдің басқа мүшелерімен бірге сарай балконында пайда болады. 1983 жылы конституцияға енгізілген өзгерістерден кейін парламент сессиясының мерзімі бір жылдан төрт жылға ұзартылды. Осының салдарынан, бұл сөз енді парламент сессиясының ашылуы емес, жаңа парламенттік жылдың басталуын білдіреді.

Норвегия

Норвегияда монарх конституцияның 74-бабына сәйкес, Стортингтің президенті оны заңды құрылған деп жариялағаннан кейін Стортинг сессиясының ашылуына төрағалық етуге міндетті (бұл әр қазанда болады). Монарх парламент мүшелерінің алдында Стортингтің отырыс залында сөз сөйлейді. Тақ мұрагері де монархты үнемі сүйемелдейді. Монархқа премьер-министр сөзді ұсынады, және барлығы тұрған күйде монарх сөз сөйлейді. Содан кейін монарх пен мүшелер өз орындарына отырады, ал өткен жылғы үкіметтің жетістіктері туралы есеп (әдетте нынорск тілінде) оқылады.

Мүшелер мен монарх тұрады, премьер-министр монархқа есепті табыс етеді, ал монарх сөз бен есепті президентке қайтарады. Президент қысқаша пікір білдіріп, «Құдай біздің Патшамыз бен елімізді сақтасын» деп аяқтайды, оған Стортинг мүшелері қосылады, содан кейін ұлттық әнұранның бірінші шумағы орындалады. Монарх пен оның сүйемелдеушілері кеткеннен кейін мәжіліс жабылады, ал сөз бен есеп келесі мәжілісте талқыланады.

Тайланд

Таиландта монарх Ананта Самахом Тақ залындағы бірлескен отырыста сөз сөйлеп, Ұлттық Ассамблеяның жұмысына бағыт-бағдар береді.

Республикалар

Көптеген республикаларда жыл сайын президенттің заң шығарушы органның біріккен отырысында сөз сөйлеу шарасы өткізіледі, мысалы, АҚШ президентінің "Елдің жағдайы" туралы жылдық үндеуі және АҚШ штаттарының көпшілігінде губернатордың осыған ұқсас "Штаттың жағдайы" туралы үндеуі. Сонымен қатар, Филиппин президенті де "Ұлттың жағдайы" туралы үндеу жасап тұрады. Мұндай шаралар көбінесе заң шығарушы органның жаңа сессиясының бірінші күніне немесе оған жақын уақытта өткізіледі. Дегенмен, теориялық тұрғыдан алғанда, мемлекет басшысы алдағы жылға басымдықтарды ғана баяндаумен шектеліп қоймай, елдің қазіргі жағдайы туралы заң шығарушы органға есеп беруі тиіс, сондықтан бұл шара "Ұлттың жағдайы" деп аталады.