Кіріспе
Желе кемелерінде теңізшілер қолданатын қысқа қылыш. Қарақ – қысқа, кең, кескіш қылыш, тік немесе сәл иілген, кескіш жиегі өткірленген, ал сабында қатты, иілген немесе себет пішіндес қорғаныш болады. Бұл, жаңа кеме жасау дәуірінде кең таралған теңіз қаруы.
the sword
A cutlass is a short, broad sabre or slashing sword, with a straight or slightly curved blade sharpened on the cutting edge, and a hilt often featuring a solid cupped or basket shaped guard. It was a common naval weapon during the early Age of Sail.
Этимология
"Кутлас" сөзі 17 ғасырдағы ағылшын тілінде қолданылған coutelas сөзінен пайда болды, ол 16 ғасырдағы француз тілінде мачетеге ұқсас орташа ұзындығы бар бір қырлы пышақты білдірген (қазіргі француз тілінде "пышақ" деген сөз жалпы couteau; 17 және 18 ғасырларда ағылшын тілінде бұл сөз көбінесе "cuttoe" деп жазылған). Француз сөзі "кутелас" латын түбірінен, итальяндық "coltellaccio" немесе "cortelazo" сөздерімен бірге дамуы мүмкін, бұл "үлкен пышақ" дегенді білдіреді. Италияда 16 ғасырда кең, қысқа және жалпақ қырлы сабырға ұқсас кортелазо кең таралған. "Пышақ" деген түбір coltello латын тіліндегі "кіші пышақ" деген мағынаны білдіретін cultellus сөзінен шыққан; бұл итальян және француз сөздерінің ортақ латын түбірі. Ағылшын тілінде сөйлейтін Кариб аймағында "cutlass" сөзі мачете үшін де қолданылады.
Шығу тегі
Қылыш – 17 ғасырдағы қысқа қылыштың ұрпағы, оның көрнекті мысалы – ортағасырлық айбалта. 17-18 ғасырлардағы орманшылар мен сарбаздар ұзындығы қысқа, ені кең арқалық қылыш – "hanger" немесе немісше "messer" (пышақ) деп аталатын қылышты қолданды. Еуропадағы қылыштарға қарағанда пышақтарға көбірек тән толық қабықшалы (яғни, жалпақ қабықшалы) саппен жиі кездесетін бұл қылыштар, ақырында айбалтадан (facon, falcon) шыққан теңіз қылышынан (seax) туындаған болуы мүмкін. 1685 жыл шамасында Англияда бұрын қолданылған ұзын, тік лезбілі қылыш орнына "hanger" қолданыла бастады. Бұл қарудың қысқа, көбінесе қисық бір жақты лезбілі, латунь тұтқасы бар, жазық екі қабатты және саусақ сақшысы болды. Тұтқасы көбінесе ағаштан жасалып, сыммен оралған, бірақ кейбір үлгілерінде спиральді ойықтары бар латунь тұтқасы кездеседі. Бұл, әдетте, ерте модельдері. Лезбінің ұзындығы әдетте шамамен…
Тарих
Дегенмен, құрлықта да қолданылса, кескіш теңізшілердің таңдаған қаруы ретінде жақсы танымал. Теңіз кемесіндегі қосымша қару ретінде, ол ауыр арқандарды, қалың маталарды және тығыз өсімдіктерді кесуге жеткілікті мықты болғанымен қатар, бортқа шабуыл жасау, рангоутта немесе палуба астында сияқты жақын арадағы шайқастарда қолдануға да ыңғайлы болды. Кескіштің тағы бір артықшылығы – оның қолданудың қарапайымдығы. Оны тиімді қолдану үшін рапира немесе кішкентай қылышты меңгеруге қарағанда аз жаттығу қажет болды, және тар кемеде толыққанды қылыштан гөрі жақын шайқасқа арналған қару ретінде тиімдірек болды. Кескіштерді пираттар қолданғанымен танымал, бірақ Кариб теңізіндегі қарақшылар оларды ойлап тапқан дегенге сенуге ешқандай себеп жоқ, кейде айтылғандай. Дегенмен, пираттардың кескіштерді қолдануы заманауи дереккөздерде, атап айтқанда Уильям Флай, Уильям Кидд және Стэд Боннеттің пираттық экипаждарында жақсы құжатталған. Француз тарихшысы Александр Экскемелин 1667 жылы Франсуа л’Оллоне кескіш қолданғанын хабарлайды. Пираттар бұл қаруды ұрысқа қарағанда қорқыту үшін де жиі қолданды, көбінесе экипаждық құрамын бағындыру үшін тек қылыштың саптамасын ұстап немесе тұтқындарды пышақтың жалпақ жағымен ұрып, оларды жауап беруге немесе сұрақтарға жауап беруге мәжбүрледі. Ыңғайлылығының арқасында кескіш көбінесе ауыл шаруашылығы құралы және құрал ретінде де қолданылды (мысалы, мачете, оған да сондай түсініктеме жатады), Кариб теңізі және Орталық Америка сияқты жаңбырлы ормандар мен қант плантацияларында кеңінен қолданылды. Ең қарапайым түрінде олар Кариб теңізінің мачетесіне айналды деп есептеледі. Қорғасын кескіш қылыш – Виктория дәуірінің соңында қылышпен жұмыс істеудің көрсетілімдері мен демонстрацияларында қолдануға арналған, кескіштің үлгісі бойынша жасалған қару. Wilkinson Sword осы қылыштарды төрт өлшемде шығарды, №1-ден №4-ке дейін, пайдаланушының күшіне қарай салмағы артты. Қорғасын кескіштің аты солай аталған, өйткені демонстрация кезінде онымен қорғасын таяқшаны екіге бөліп кесетін еді. Wilkinson өз қылыштарымен бірге қорғасын таяқшаға арналған қалыпты да қоса берді.
Қазіргі тарих
1830 жылы Лондон полициясының констеблі атып, пышақталғаннан кейін, Ішкі істер министрі полиция қызметкерлеріне "өзін қорғау үшін кескішпен жарақтандыру керек" деп бұйрық берді; оларды қолдану бойынша оқыту Веллингтон казармасында өтті. Бастапқыда түнгі кезекшілікте тасымалданған, бірақ жақын арада төтенше жағдайларда қолдану үшін жергілікті инспектордың кеңсесінде сақтауға берілді. Жергілікті полиция күштері кейде тәртіпсіздіктер кезінде кескіштерді қолданды, наразыларды ұру үшін жүйкелерін және пышақтың жалпақ бөліктерін пайдаланды, бірақ олардың көмегімен ешкімнің қаза тапқаны туралы ешқандай жазба жоқ. Полиция кескіштерін соңғы рет қолданғандығы 1909 жылы қарулы тонау кезінде, Тоттенхэмдегі бүлік кезінде тіркелген. Корольдік теңіз флоты кескішті соңғы рет 1940 жылдың 16 ақпанында Альтмарк оқиғасы деп аталатын кемеге шабуыл жасаған кезде қолданды деп жиі айтылады. Алайда, HMS Cossack Association (Cossack – Альтмаркке шабуыл жасаған кеме) және «Британдық теңіз қылыштары және қылыш шеберлігі» кітабының авторлары бұл пікірге келіспейді. Авторлар HMS Armada-ның 1952 жылы жасаған шабуылы туралы басқа да мәлімдемелерге назар аударады, бірақ оған да сенімсіздік білдіреді. Олардың пікірінше, Корольдік теңіз флоты кескішті соңғы рет 1900 жылы Қытайдағы жағалаудағы әскерлер тобы қолданған. Корольдік теңіз флотында кескіштер әлі де Ақ туды сүйемелдейтін бас сержант пен әскери сотта сүйемелдеуші аға немесе жетекші офицерлер киеді. Кескіш 1949 жылы Әскери-теңіз флотының активті тізімінен шығарылғанға дейін АҚШ Әскери-теңіз флотында ресми қару болып қала берді. 1930 жылдардың басында қару-жарақпен жаттығу үшін кескіштер сирек қолданылды. АҚШ Әскери-теңіз флоты қабылдаған соңғы жаңа кескіш үлгісі Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ M1917 кескіші деп аталды, ол голландтық M1898 klewang үлгісінде жасалған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кескіштер әлі де жасалған, бірақ олар АҚШ M1941 кескіші деп аталды, бұл АҚШ M1917 кескішінің сәл өзгертілген түрі болды. Корей соғысы кезінде Инчон шайқасында АҚШ әскери инженерінің сержант-майоры АҚШ M1941 кескішімен жау әскерін өлтіргені туралы хабарланды. АҚШ Әскери-теңіз академиясының жаңадан келген курсанттарының әр бөліміндегі курсанттардың бас сержанты әлі де кескіш тасиды. 2010 жылдың 31 наурызында АҚШ Әскери-теңіз флоты бас сержант формасының бөлігі ретінде салтанатты кескіш киюге рұқсат берді, соңғы дизайн бекітілгенге дейін. Бұл бекіту 2011 жылдың қаңтарында болды, ал сол жылдың тамызында бас сержанттар салтанатты киюге мүмкіндік алды.