Кіріспе

Британдық темір жол инфрақұрылымының иесі және басқарушысы (1994–2002) – Railtrack, жалпы атау.

Railtrack – 1994 жылдан 2002 жылға дейін британдық темір жол жүйесінің рельстеріне, сигнализациясына, туннельдеріне, көпірлеріне, тегіс кезеңдерге және станцияларының көп бөлігіне ие болған компаниялар тобы. Ол British Rail жекешелендіру барысында құрылған, Лондон қор биржасында тіркелген және FTSE 100 индексінің құрамына кірген. 2002 жылы ауыр қаржылық қиындықтарға тап болғаннан кейін Railtrack операцияларының басым бөлігі мемлекеттік бақылаудағы Network Rail коммерциялық емес компаниясына берілді. Railtrack-тің қалған бөлігі RT Group plc деп қайта аталды және 2010 жылдың 22 маусымында таратылды.

Негізгі деректер

1990 жылдардың басында Консервативтік партия Ұлыбританияның мемлекеттік темір жол операторы British Rail жекешелендіруді іске асыруға шешім қабылдады. 1992 жылдың шілдесінде жарияланған ақ кітапта темір жол инфрақұрылымына – жолдарға, сигнал беру жүйесіне және станцияларға – мемлекеттік компанияның жауапты болуы, ал пойыздерді тасымалдау жеке компанияларға франшиза негізінде берілуі керек делінген. Алайда, Railtrack-тің алғашқы төрағасы Роберт Хортон, ұйымның алғашқы жылдарында маңызды рөл атқарды және қаржылық табысты арттыру үшін инфрақұрылымдық холдинг компаниясын да жекешелендіруді ұсынды. Бұл ұстанымды Консервативтік үкіметтегі бірнеше тұлға, атап айтқанда, Қаржы министрі Кеннет Кларк және Көлік министрі Брайан Моухинни де қолдады. 1994 жылдың 1 сәуірінде, жаңадан қабылданған заңға сәйкес, құрылған Railtrack компаниясы British Rail-ден Ұлыбританияның темір жол инфрақұрылымын қабылдады. Компанияның негізгі кіріс көзі – пойыз операторларынан алынатын жол пайдалану төлемдері және станциялар мен деполарды жалға беру болды. Сонымен қатар, компания британ үкіметінен тұрақты қаржыландыру алды, бұл ақша темір жол желісіне, реттеушінің жоспарларына сәйкес жұмсалды. Темір жол тарихшысы Кристиан Вольмардың сөзіне қарағанда, реттеуші Railtrack құру мен жекешелендіру процесін қиындату үшін қасақана әлсіз әрекет етті. Бұл әрекет Railtrack-тің жекешелендірілуіне әкелді, бірақ компания операциялық жағынан Ұлыбритания үкіметімен тығыз байланыста болды. Railtrack-тің алғашқы жұмысы 1994 жылдың маусым және қыркүйек айлары аралығында болған еңбек дауымен бұзылды. Бір кезде компания басшылығы 4600-ге жуық қызметкерден тұратын барлық сигнал берушілерді жұмыстан босатуды ұсынды. Railtrack-тің бірінші бас директоры Джон Эдмондс шығындарды азайту мақсатында инженерлерді қысқарту және олардың жұмысын аутсорсингке беру стратегиясын ұстанды. Қызметін бастаған алғашқы жылдары Railtrack қаржылық тұрақтылықты көрсетті, жылдық табыс тіркелді және акциялар құны салыстырмалы түрде қысқа мерзімде төрт есеге өсті.

Мәселелер мен даулар

1997 жылғы Саутхолл теміржол апаты және 1999 жылғы Лэдброк Гроув теміржол апаты теміржол желісінің фрагментациясы қауіпсіздік пен техникалық қызмет көрсету процедураларына әкелген теріс салдарларға күмән тудырды. Railtrack компаниясы Ұлыбританияның теміржол инфрақұрылымын жақсартудағы өнімділігі үшін де, қауіпсіздік көрсеткіштері үшін де қатты сынға ұшырады. Лорд Калленнің Лэдброк Гроув апатын тергеу барысында, егер Автоматты Пойызды Қорғау (ATP) жүйесі орнатылған және жұмыс істеп тұрған болса, пойыздардың қызыл сигналға өткеніне жол берілмегені анықталды; алайда, 1988 жылғы Клэпхэм тоғысындағы теміржол апатынан кейін ұсынылған ATP-нің ұлттық қабылдануынан бас тартылды, себебі қауіпсіздікті арттыру үшін бұл шығын тым жоғары деп есептелді. Басты сынның бірі – реттеуші Railtrack компаниясына жеткілікті қатаң болмады, нәтижесінде компания монополиялық жағдайын теріс пайдаланды. Әсіресе Railtrack компаниясының клиенттері – жолаушылар және жүк тасымалдаушылары компанияны желіні басқаруды және өнімділігін жақсартуға мәжбүрлеу үшін реттеуші шаралар қабылдауды күтті. 1993 жылы Свифт сол кездегі консервативті көлік министрі Джон Макгрегордың теміржол реттеушісі лауазымына тағайындалды. 1997 жылғы мамырдағы жалпы сайлаудан кейін Лейбористік үкімет билікке келген соң, жаңа көлік министрі (және вице-премьер) Джон Прескотт әлдеқайда қатаң ұстанымға келді. 1998 жылдың 30 қарашасында Свифттің бес жылдық өкілеттігі аяқталғаннан кейін ол қайта тағайындалмады. Уақытша кезеңнен кейін, Свифттің бас экономикалық кеңесшісі және тиімді орынбасары болған Крис Болт реттеушінің лауазымын атқарды, ал 1999 жылдың шілдесінде жаңа теміржол реттеушісі бес жылдық мерзімге кірісіп, реттеу саласындағы қатаң дәуірді бастады. Жаңа теміржол реттеушісі Том Уинсор 1993-95 жылдары Свифттің бас кеңесшісі болды және интервенционистік және агрессивті реттеу тәсілін қабылдады. Екі тарап арасындағы қарым-қатынас кейде шиеленісті болды; 2000 жылдың сәуірінде The Guardian газетінде «Railtrack теміржол реттеушісіне қарсы әдейі «қарсылық мәдениетін» қабылдап жатыр» деп жазылған. Ол кезде Railtrack компаниясының бас атқарушы директоры Джеральд Корбет пен Уинсор желіге қатысты бірдей көзқарасқа ие болған жоқ. Railtrack өнімділігін жақсартуға бағытталған реттеуші шараларға қарсылық көрсетті, ал реттеуші одан әрі тереңдетіп тексерген сайын компанияның желіні басқарудағы елеулі кемшіліктері анықталды. Уинсор Railtrack компаниясына 2000 жылдың наурызына дейін жолаушылар пойыздарының жұмысын 12,7 пайызға жақсартпаса, компания пайдасынан айыппұл төлеуге міндетті болатынын хабарлады. Бұл Railtrack компаниясының кейін құлдырауына себеп болған шешуші сәт болды. Хатфилдтен кейін бүкіл британдық теміржол желісінде шамамен 580 миллион фунт стерлингке бағаланған күрделі жөндеу жұмыстары жүргізілді. Вольмардың сөзінше, Хэтфилд оқиғасынан кейін Railtrack басқармасы үрейге түскен. Осы кезеңде Railtrack компаниясына реттеуші және клиенттер тарапынан қысым күшейді, ал компания акцияларының бағасы күрт төмендеді, себебі компанияның негізгі қызметтерімен байланысты мәселелерді шешудегі қабілетсіздігі анық болды. 1999 жылдың ақпан айында Railtrack компаниясы Батыс жағалау магистральды жаңғырту және Thameslink бағдарламаларын қаржыландыруға арналған облигация эмиссиясын бастаған кезде акцияларының бағасы айтарлықтай төмендеді. Батыс жағалау магистральды жаңғырту бағдарламасының құны шамамен 2 миллиард фунт стерлингтен шамамен 10 миллиард фунт стерлингке дейін өсті. Жаңғырту бағдарламасында техникалық және басқарушылық кемшіліктер болды, мысалы, қозғалмалы блок сигнализациялық аппаратының осындай қарбалас аралас қозғалыс магистралі үшін жетілмегендігі. 2000 жылы Railtrack компаниясы High Speed 1 желісінің 2-бөлімін сатып алу бойынша жоспарланған міндеттемелерін орындай алмайтыны туралы хабарлар пайда болды, бұл бағдарлама үшін де кедергілер мен белгісіздіктер тудырды. 2001 жылдың ақпан айында компания төрағасы Стив Маршалл Railtrack компаниясының 2003 жылға қарай шамамен 8 миллиард фунт стерлинг таза қарызы болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Бұл шығын ұйымды қаржыландыру үшін үкіметке жүгінуге мәжбүр етті, оны 2001 жылдың мамырында акционерлеріне 137 миллион фунт стерлинг дивиденд төлеу үшін пайдаланды. Бірнеше айдан кейін Railtrack үкіметтен тағы бір қаржылай көмек сұрады. Бұл, іс жүзінде, банкроттықтан қорғаудың бір түрі болды, ол теміржол желісінің қаржылық қиындықтарға қарамастан жұмыс істеуіне мүмкіндік берді. Бас компания Railtrack Group plc әкімшілікке жіберілмеді және өзінің басқа еншік компанияларын, соның ішінде жылжымайтын мүлік және телекоммуникациялық қызметтерін басқаруын жалғастырды. Егер бұл шара қабылданбағанда, бүкіл Ұлыбританиядағы теміржол қызметі уақытша тоқтатылуы мүмкін еді. Әкімшілікке түскен жылдың көп бөлігінде үкіметтің позициясы жаңа компанияның 2001-2006 жылдарға арналған қолданыстағы реттеу шарты шеңберінде жұмыс істеуі керек екендігі болды (£14,8 миллиард). Алайда, Хатфилд апатынан кейін желінің жұмыс істеуіне, күтіміне және жаңартуына әлдеқайда көп қаражат қажет екені тез анықталды. 2001 жылдың 23 қарашасында ұлттық теміржол желісін жұмыс істеуі үшін тағы 3,5 миллиард фунт стерлинг қажет болуы мүмкін екені хабарланды, бұл соманы Ernst & Young әкімшілері даулады. Railtrack компаниясын әкімшіліктен шығару үшін үкімет Жоғарғы сотқа жүгінуге және компания енді төлемсіз екенін растау үшін дәлелдер ұсынуға тиіс болды. Үкімет сотқа осы мәлімдемеге себеп болған негізгі фактор реттеушінің – 2002 жылдың 22 қыркүйегінде компанияның қаржысын уақытша қарауды жүргізу және компанияға қосымша қаражат беру мүмкіндігі болды. Жоғарғы сот компанияның төлемсіз еместігіне келісті және теміржол әкімшілік бұйрығы 2002 жылдың 2 қазанында күшін жойды.

Активтерді Network Rail компаниясына беру

Network Rail компаниясы Railtrack plc компаниясын сатып алу және меншікке көшіру мақсатымен құрылды. Алғашқыда Үкімет Railtrack plc компаниясын сатып алуға жеке компанияларға мүмкіндік берді. Бірақ Railtrack туралы қаржылық мәліметтердің шектеулі болуы, компанияға ие болудың саяси салдары және ұлттық теміржол желісінің Network Rail-ге өтуіне Үкіметтің айқын қалауы салдарынан Network Rail-ден басқа біреу де ұсыныс бермеді. Сөйтіп, Network Rail 2002 жылғы 3 қазанда Railtrack plc компаниясын сатып алды. Кейін Railtrack plc компаниясы Network Rail Infrastructure Limited деп өзгертілді. Network Rail-дің Railtrack plc компаниясын сатып алуы британдық пойыз жолаушыларының мүддесін қорғайтын ұйымдар тарапынан қолдау тапты. Алайда Railtrack клиенттері – жолаушылар және жүк тасымалдаушы операторлар – одан да сақтықпен қарады, әсіресе компания басшылығы өз міндеттерін орындамаған жағдайда акционерлердің капиталы қауіпке ұшырамайтын корпоративтік құрылымға күмәнмен қарады.

Тарату

2002 жылдың 18 қазанында Railtrack компаниясының бас компаниясы Railtrack Group RT Group ретінде мүшелердің өз еркімен тарату рәсіміне жіберілді. Railtrack бизнесі (және оның 7 миллиард фунт стерлингтік қарызы) Network Rail компаниясына 500 миллион фунт стерлингке сатылды, ал теміржол желісін басқарудан туындаған зиянды тоқтату үшін құрылған әртүрлі диверсификацияланған компаниялар әртүрлі сатып алушыларға сатылды. Railtrack Group компаниясының 370 миллион фунт стерлингі компания әкімшілікке кірген кезде тоқтатылып, Railtrack акционерлеріне шамамен 70 пенс көлемінде өтемақы төлеуге бағытталды. Сонымен қатар, компанияның High Speed 1 желісіндегі үлесі 295 миллион фунт стерлингке сатылды.

Сот ісі

2001 жылдың соңында Railtrack акционерлері екі топ құрып, өтемақыны арттыруды талап етті. Осы топтардың бірі атынан сөйлеген заңгер GMTV телеарнасында стратегиясының Джон Мейджор консервативті премьер-министр болған кезде Railtrack құрылғанда берілген қате және шатастыратын ақпарат үшін үкіметті сотқа беру екенін мәлімдеді. Акцияға 262 пенске дейін ұсыныс жасау үлкен акционерлер тобын, Railtrack Action Group-ты сот процесінен бас тартуға көндірді. Төраға Усман Махмуд басшылық пен ірі акционерлердің қолдауы болмаса, сот шараларының сәтті бола қоймайтынына сенді. Railtrack компаниясын теміржол басқаруына беру туралы шешімнің заңдылығына Railtrack жеке акционерлерінің тобы наразылық білдірді. Олардың үкіметке қарсы талабында сол кездегі Көлік министрі – Стивен Байерс депутаты Railtrack-ке қаржыландыруды тоқтатып, Жоғарғы соттан компанияны теміржол басқаруына беруді сұрағандығы үшін, мемлекеттік қызметінде заңбұзушылық жасады деп айыптады. Бұған қоса, Транспорт министрлігінің 162 миллион фунт стерлингтік қолжетімді несиелік қаражаты болды, бірақ Стивен Байерс бұл қаражатты жойды, бұл акционерлерге оның несие шартын бұзғаны туралы ой тудырды. Бұл ағылшын соттарында өткен ең ірі топтық сот ісі болды – 49 500 талапкер бар, олардың барлығы Railtrack-тің ұсақ акционерлері. Акционерлердің адвокаты Кит Роули, QC, Байерстің «Railtrack Group акционерлеріне зиян келтіру үшін, олардың компаниядағы үлесінің құнын өтемақы төлеместен және Парламенттің келісімінсіз төмендету мақсатында жоспар жасағанын» мәлімдеді. Іс 2005 жылдың шілде айында Лондонның Жоғарғы сотында қарастырылды. Байерс Төменгі палатаның комитетіне берген жауабының дұрыс еместігін мойындағанда ұялғандықтан, бірақ 2005 жылдың 14 қазанында судья Байерстің мемлекеттік қызметінде заңбұзушылық жасағанына дәлел жоқ деп шешім шығарды. Жеке акционерлер сот шешіміне шағымданудан бас тартты, себебі мұндай шағымға заңдық негіз болған жоқ. Олардың көпшілігі үшін – әрқайсысы шамамен 50 фунт стерлингтен күрес қорына салым қосып – сот ісі өз мақсатына жетті. Railtrack компаниясының басқаруға берілуіне байланысты жағдайлар өте даулы болды, 2005 жылдың 24 қазанында Парламентте компания сол кезде (2001 жылдың 7 қазаны) төлемсіз болмағаны және сондықтан басқару бұйрығының дұрыс алынбағаны туралы айыптаулар айтылды. Бұл тәуелсіз теміржол реттеушісінің – сол кезде Том Винсордың – компанияның қаржылық жағдайын сақтау үшін қосымша қаражат беруге құқығы болғандықтарына байланысты болды. Сол кездегі көлеңкелі көлік министрі, сэр Алан Дункан Парламентте «Бұл мәселенің Жоғарғы соттағы акционерлердің ісінде қарастырылмаған жағы» «үкіметтің адалдығындағы ең ұятты жара» және «нағыз дақ» екенін айтты. Байерс 2005 жылдың 17 қазанында Төменгі палатада «фактилерге қатысты дұрыс емес» жауап бергені үшін кешірім сұрады, бірақ оларды адастыруға ниеттенбегенін мәлімдеді. Парламенттегі бұл жеке мәлімдемені бастапқы сұрақ қойған депутат қабылдамады, және мәселе тергеу үшін Төменгі палатаның Стандарттар және Артықшылықтар комитетіне жіберілді. Осы комитеттің есебінен Байерс мырза Парламент алдында тағы да кешірім сұрады.

Акционерлерге төленетін төлемдер

RT Group plc (ерікті түрде таратылатын) компанияның ісі тоқтатылған кезде акционерлерге бірқатар төлемдер жасады, содан кейін 2010 жылғы 22 маусымда таратылды. 2003 жылғы желтоқсан – 200 пенни, 2004 жылғы тамыз – 43 пенни, 2004 жылғы желтоқсан – 9 пенни, 2005 жылғы желтоқсан – 8,5 пенни, 2010 жылғы наурыз – 2,071865 пенни.

Менеджмент

Роберт Хортон Railtrack-тің алғашқы төрағасы болды; ол 1999 жылдың басында Хортон мен компанияның сол кездегі бас атқарушы директоры Джеральд Корбет арасындағы келіспеушіліктер туралы хабарлар тараған кезде бұл қызметтен кетті. Стив Маршалл компанияның келесі төрағасы болды; компания банкротқа ұшырағаннан кейін, ол 2001 жылдың қазан айында өзінің отставкаға кетуін жариялады және 2002 жылдың наурыз айында қызметтен босады. Сол айда Джеффри Хоу Railtrack Group (әкімшілікке кірмейтін бизнес бөлігі) төрағасы болып тағайындалды және британ үкіметінен өтемақы алу стратегиясын жылдам іске қосты. Railtrack компаниясының бірінші бас директоры Джон Эдмондс компанияның инженерлік қызметтерін аутсорсингке беруді және шығындарды төмендетуді жақтады, бұл туралы көптеген саясаткерлер мен қоғамдық тұлғалар ашық түрде талап еткен еді. Корбет Railtrack компаниясы банкротқа ұшыраған кезде басқарушы директор болып жұмыс істеді.