Тиниан аралының тарихы мен географиясы

Кіріспе

Солтүстік Мариана аралдарының саяси бөлімі

Тиниан (Tinian) – Солтүстік Мариана аралдары Одақтастығының (CNMI) үш негізгі аралының бірі. Ол көршілес, адам тұрмайтын Агигуанмен бірге Тиниан муниципалитетін құрайды, ол Солтүстік Мариан аралдарының төрт муниципалитетінің бірі. Тинианның ең ірі ауылы – Сан-Хосе. Тиниан ең көп халқы бар Сайпан аралының оңтүстігінде, бірақ оңтүстіктегі Рота аралынан солтүстікке қарай орналасқан. Аралда Екінші дүниежүзілік соғысқа байланысты көптеген тарихи орындар, мал шаруашылықтары және жағажайлар бар. 1998 жылдан 2015 жылға дейін жұмыс істеген 5 жұлдызды казино болған, қазір басқа қонақ үйлер/курорттар мен гольф алаңы қалды. Сайпанға барудың ең оңай жолы – халықаралық әуежайдан қысқа ұшақ рейсімен немесе жалдау кемесімен. Тиниан АҚШ-тың бір бөлігі және CNMI-нің де бөлігі болып табылады. Гуаммен бірге, олар Тынық мұхитындағы АҚШ-тың ең батыс аралдары болып саналады (техникалық тұрғыдан алғанда, өте шығысқа орналасқан).

Алғашқы қоныстанушылар

Мариана аралдары, оның бірі Тиниан, алыс Океанияда адамдар алғаш қоныстанған аралдар еді. Бұл австронезиялық халықтардың мұхитты кесіп өтудің алғашқы және ең ұзақ саяхаты болды, және ол алыс Океанияның қалған бөлігінің кейінгі полинезиялық қонысынан ерекшеленеді. Олар алғаш рет б.з.д. 1500-1400 жылдар аралығында Филиппиннен келген көшпендермен қоныстанды. Бірінші мыңжылдықта Каролина аралдарынан екінші көші-қон, ал 900 жылға дейін Оңтүстік-Шығыс Азия аралдарынан (вероятно, Филиппин немесе Шығыс Индонезия) үшінші көші-қон болды. Мыңдаған жылдар бұрын аралға Тиниан аймағында тас құрылымдар салған "тага" деп аталатын халық қоныстанған.

Испанияның отарлау кезеңі

Тиниан, Сайпанмен бірге, еуропалықтардың, Фердинанд Магелланның испан экспедициясының мүшелері, 1521 жылғы 6 наурызда Оңтүстік Мариан аралдарына қонғанда алғаш рет көрген болуы мүмкін. 1522 жылы Гонсало Гомес де Эспиноса, Магелланның қазасынан кейін Панамаға жетуге тырысқан испандық "Тринидад" кемесімен оны көрген болуы мүмкін. Бұл оқиға тамыз айының соңы мен қыркүйек айының соңы аралығында Мауг аралдарын көргеннен кейін болған деуге болады. Гонсало де Виго "Тринидадтан" Мауг аралдарына қашып, келесі төрт жылда Чаморролармен бірге өмір сүріп, Мариан аралдарындағы он үш негізгі аралды, оның ішінде Тинианды да аралады. Еуропалықтардың келуінің алғашқы нақты дәлелі – 1600 жылғы ақпанда Сайпанның оңтүстік-шығысында құлаған Хуан Мартинес де Гиллистеги басқарған Манила галеоны "Санта-Маргарита" болды. Оның құтқарылғандары екі жыл бойы күтіп, 250 адам "Санто Томас" және "Хесус Мария" кемелерімен құтқарылды. Испандықтар Тинианды 1669 жылы Диего Луис де Сан-Виторес басқарған миссионерлік экспедициясымен ресми түрде басып алды және оны Буэнависта Мариана (Goodsight Mariana) деп атады. 1670 жылдан бастап ол испандық және кейде ағылшын, голланд және француз кемелері үшін тамақ пен сумен жабдықтау станциясы ретінде тоқтау орнына айналды. Испандықтар келген кезде жергілікті халықтың саны 40 000-ға жуық деп есептелген, бірақ еуропалықтар әкелген аурулар мен жер дауы салдарынан 1400-ден азырақ адам қалды. Аман қалғандар 1720 жылы жақсырақ бақылау мен ассимиляция үшін Гуамға күштеп көшірілді. Испания билігі тұсында арал Мексикаға бағыт алған испан галеондарын қамтамасыз ету үшін мал өсіру ранчосына айналдырылды.

Неміс отарлау кезеңдері

1898 жылғы испан-американ соғысынан кейін Тиниан аралын Испания 1899 жылы Германия империясына сатты. Арал Германияның басқаруымен Жаңа Гвинеяның бір бөлігі ретінде әкімшілік етілді. Германия кезеңінде аралды дамытуға немесе қоныстандыруға ешқандай әрекет жасалмады, ол испан және метис жер иелерінің бақылауында қала берді.

Жапон отарлау кезеңі

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде аралды Жапония басып алды, ал 1918 жылы Ұлттар Лигасы Оңтүстік теңіздер мандатының бір бөлігі ретінде оған ресми бақылау құқығын берді. Аралға этникалық жапондықтар, корейлер және окинавалықтар қоныстанды, олар кең ауқымды қант плантацияларын дамытты. Жапон үкімшілігі кезінде инфрақұрылым қарқынды дамыды, оның ішінде порттық құрылыстар, су жүйелері, электр стансалары, асфальтталған жолдар мен мектептер, сондай-ақ ойын-сауық орындары мен синтоист ғибадатханалары салынды. Аралға қоныс аударудың алғашқы әрекеттері қиындықтарға тап болды, оның ішінде 1919 жылы болған құрғақшылықтан бұрын, зиянкес жәндіктердің таралуы да болды. 1926 жылы «Наньё Кохатсу Кабусики Кайша» компаниясының қолдауымен Окинава, Фукусима және Ямагата префектураларынан келген жаңа қоныс аударушылармен бірге кофе мен мақта қантпен қатар ақшалай дақылдар ретінде енгізілді, сондай-ақ кацуобуси өңдеу зауыты салынды. 1944 жылдың маусым айына қарай Тинианда 15 700 жапон азаматы тұрды (оның ішінде 2700 этникалық корейлік және 22 этникалық чаморро). Жапондық аймаққа мыңдаған колонистер келді, ол ауыл шаруашылығы және әскери мақсаттар үшін пайдаланылды. Тиниан материктік Жапониядан шамамен арақашықтықта орналасқан және Жапон аралдарына үздіксіз ауыр бомбалау шабуылдары үшін қолайлы база болып табылды. Аралдың АҚШ-қа өткеннен кейін бірден, бүкіл аралды (үш таулы аймақты қоспағанда) қамтыған Екінші дүниежүзілік соғыстың ең ірі әуе базасының құрылысы басталды. Тиниан теңіз базасы 40 000 адамға арналған гарнизон болды, ал теңіз жаяу әскерлері (110-шы NCB) базаны Нью-Йорк қаласындағы Манхэттен аралына ұқсас қалалық көшелер жүйесімен жоспарлады және көшелерге сәйкес ат қойды. Бұрынғы жапондық Сунхарон қалашығы орналасқан жері Гринвич-Виллиджге сәйкес келгендіктен, «Ауыл» деп аталды. Батыс және Солтүстік алаңдар арасындағы үлкен шаршы аумақ, негізінен базалық ауруханалардың орналасуы үшін пайдаланылып, дамытылмағандықтан, Орталық саябақ деп аталды. Нью-Йорк қаласының атынан аталған кейбір жолдарға Бродвей, 42-ші көше, Ленокс авенюі, Риверсайд драйвы және Сегізінші авеню жатады.

In 1914, during World War I, the island was captured by Japan, which was awarded formal control in 1918 by the League of Nations as part of the South Seas Mandate. The island was settled by ethnic Japanese, Koreans and Okinawans, who developed large scale sugar plantations. Under Japanese rule, extensive infrastructure development occurred, including the construction of port facilities, waterworks, power stations, paved roads and schools, along with entertainment facilities and Shinto shrines. Initial efforts to settle the island met with difficulties, including an infestation of scale insects, followed by a severe drought in 1919. Efforts were resumed under the aegis of the Nanyo Kohatsu Kabushiki Kaisha in 1926, with new settlers from Okinawa as well as Fukushima and Yamagata Prefectures, and the introduction of coffee and cotton as cash crops in addition to sugar, and the construction of a Katsuobushi processing plant. By June 1944, some 15,700 Japanese civilians resided on Tinian (including 2700 ethnic Koreans and 22 ethnic Chamorro). In the Japanese area thousands of colonists arrived and it was used for agriculture and military purposes. Tinian is located approximately from mainland Japan, and was suitable as a staging base for continuous heavy bomber attacks on the Japanese Islands. Immediately after the island's seizure by the US, construction began on the largest airbase of WWII, which covered the entire island (except its three highland areas). The Tinian Naval Base was a 40,000 personnel installation, and the Navy Seabees (110th NCB) laid out the base in a pattern of city streets resembling New York City's Manhattan Island, and named the streets accordingly. The former Japanese town of Sunharon was nicknamed "The Village" because its location corresponded to that of Greenwich Village. A large square area between West and North Fields, used primarily for the location of the base hospitals and otherwise left undeveloped, was called Central Park. Some of the roads named from NYC include Broadway, 42nd Street, Lenox Avenue, Riverside Drive and Eighth Avenue.

Соғыстан кейінгі Тиниан

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Тиниан Тынық мұхиты аралдарының сенімдік территориясының бөлігі болды, оны АҚШ басқарды. Аралда АҚШ әскерилерінің ықпалы күшті болды және 1962 жылға дейін Сайпанның шағын ауданы ретінде әкімшілік етілді. 1978 жылдан бастап арал Солтүстік Мариана аралдарының біріккен территориясының муниципалитетіне айналды. 1980-ші жылдары Солтүстік полигондағы бір ұшу-қону жолағы АҚШ Әуе күштерінің C-130 ұшақтарының Солтүстік жағалаудағы АҚШ Теңіз жаяу әскерлерінің оқуларына қолдау көрсету үшін пайдалануына мүмкіндік беру үшін жұмыс істеуде болды. Альфа және Браво деп аталатын екі солтүстік әуеайлақ өсімдіктерден тазартылды, тамырлардың бұзған әк тас мұражайлары қазылып алынып, 1981 жылдың соңында Окинавадағы Хансен лагерінде орналасқан 3-ші ФССГ, 3-ші теңіз дивизиясының 9-шы инженерлік қолдау батальонының теңізшілерімен ауыстырылды. Бұл бөлім "Каюга" кемесімен теңіз арқылы жеткізілді. 1990-шы жылдары әскери қатысу туризммен алмастырыла бастады, бірақ ол жергілікті экономикада маңызды рөл атқарады. 1986 жылдың 4 қарашасында Тиниан, Солтүстік Мариана аралдарымен бірге, АҚШ-тың бір бөлігіне айналды және ондағы адамдар АҚШ азаматтары болды. Соғыстан кейінгі кезеңде аралдағы негізгі бизнес – балық аулау, мал шаруашылығы және туризм болды. 1990-шы жылдары казино ашуға жасалған сәтсіз әрекет болды. Тинианда әлі де көптеген фермалар мен 12 мыңға жуық ірі қара мал бар. "Тиниан Династия" қонақ үйі мен казино 2016 жылы жабылды, ал компания келушілердің азаюына Тайфун Суледорды кінәлады. Тиниандағы жалғыз казиноны басқарған Гонконгтағы компания құмар ойындарға лицензиясын жоғалтып, банкротқа ұшырады. Бұл кәсіпорын 1998 жылдан 2015 жылға дейін жұмыс істеді. Онда 390 қонақ үй бөлмесі мен 24 люкс бар 14 000 шаршы фут казино және шамамен 200 адам жұмыс істеді. Онда бассейн, жағажайға кіру мүмкіндігі болды және Сан-Хоседегі Бродвей көшесінде орналасқан. Жабылғаннан кейін компания банкротқа ұшырады. Бұрынғы қызметкерлердің үштен екісі 2016 жыл бойы жалақы алу үмітімен орындарында қалды. Ақырында коммуналдық компанияға нысанға электр қуатын өшіруге тура келді. 2022 жылға қарай нысан 250 миллионнан астам АҚШ доллары көлеміндегі міндеттемелермен жабық күйде қалды және сондай-ақ ақшаны жылыстау үшін 75 миллион доллар айыппұл салынды. 2019 жылы казинодың 15 бұрынғы қызметкеріне заңсыз жұмыстан босату және басқа да айыптар үшін 800 000 доллар төленді, сондай-ақ олар жоғалған жалақыны алды. 2018 жылдың 24 қазанында Юту тайфуны Тиниан аралына 5 категориядағы супер тайфун ретінде келді, Солтүстік Мариана аралдарына соққан ең күшті дауылға айналды және көптеген зиян келтірді. 2022 жылға қарай "Тиниан Даймонд Казино" деп аталатын жаңа казино құрылысын аяқтаудың соңғы кезеңдерінде болды және Тиниан мен жақын маңдағы Сайпан арасында паром қызметін қайта орнату жұмыстарын жүргізіп жатты. 2023 жылдың соңында АҚШ Өкілдер палатасы мен Сенаты 2024 қаржы жылына арналған Ұлттық қорғаныс заңында Тинианның Диверт әуеайлағына 79 миллион доллар бөлуге келісім берді.

After the end of World War II, Tinian became part of the Trust Territory of the Pacific Islands, controlled by the United States. The island continued to be dominated by the United States military, and until 1962 was administered as a sub district of Saipan. Since 1978, the island has been a municipality of the Commonwealth of the Northern Mariana Islands. During the 1980s, one of the runways on North Field was kept active to allow U. S. Air Force C 130s to take off and land in support of U. S. Marine Corps training exercises in the north end of the island. The two northern airstrips, Alpha and Bravo, were cleared of vegetation and the limestone coral that had been disturbed by roots was excavated and replaced by Marines of the 9th Engineer Support Battalion, 3rd FSSG, 3rd Marine Division then stationed at Camp Hansen, Okinawa in late 1981. That unit had been transported by sea aboard the Cayuga. The military presence began to be replaced by tourism in the 1990s, but still plays an important role in the local economy. On November 4, 1986, the Northern Marianas including Tinian became a part of the United States, and the people there U. S. Citizens. Major business on the island in the postwar period included fishing, cattle, and tourism. In the 1990s an ill fated attempt at operating casinos began. There are still many ranches and some 1 2 thousand cattle on Tinian. The Tinian Dynasty Hotel and Casino shut down down in 2016, with the company blaming Typhoon Souledor for a decrease in visitors. The Hong Kong based company that had operated what was the only casino on Tinian had had its gambling license revoked and was going bankrupt. The enterprise operated from 1998 to 2015. It had a 14,000 square foot casino, with 390 hotel rooms and 24 suites, and employed about 200 people. It had a swimming pool, beach access, and was located in San Jose on Broadway street. After it shut down, the company went bankrupt. Two thirds of the former employees stayed at the site throughout 2016 hoping to be paid. Eventually, the utilities company had to turn the power off to the site. As of 2022 the facility remains closed with over US$250 million in liabilities and was also fined $75 million for money laundering. In 2019, 15 former employees of the casino were awarded 800,000 for wrongful termination and various charges, and they were awarded lost wages. On October 24, 2018, Typhoon Yutu made landfall on the island of Tinian as a Category 5 equivalent super typhoon, becoming the most powerful storm on record to hit the Northern Mariana Islands, and causing an extensive amount of damage. A new casino, called Tinian Diamond Casino, was in the final stages of completion by 2022, and was working to reestablish a ferry between Tinian and nearby Saipan. In late 2023, it was reported that the U. S. House and Senate approved $79 million for Tinian's Divert Airfield in the National Defense Authorization Act for Fiscal Year 2024.

География

Тиниан Сайпанның оңтүстік-батысында орналасқан, оны Сайпан арнасы бөліп тұрады. Оның құрлық ауданы 39 шаршы миль (101 км2) құрайды, ең биік нүктесі Кастию платосында орналасқан. Тиниан Сайпанға қарағанда айтарлықтай жазық. Аралда әктас жартастар мен үңгірлер кездеседі. Аралды қоршаған теңізде әртүрлі теңіз жануарлары мен коралл рифтері бар. Оның мөлдір, жылы сулары сноркелинг, су астына сүңгу және спорттық балық аулау үшін өте қолайлы. Оңтүстікке қарай Агиджан аралы, ал оңтүстік-шығысқа қарай Татсуми жағалауы, балық аулау орны орналасқан.

Өсімдіктер, жануарлар дүниесі және теңіз жануарлары

Бұл жерде әр түрлі өсімдік және жануарлар дүниесі кездеседі; Тиниан монархы – аралдың жалғыз эндемикалық құс түрі және оның тіршілік ортасының жоғалуы оған қауіп төндіреді. Арал BirdLife International ұйымы тарапынан маңызды құс аймағы (IBA) ретінде танылды, себебі ол Микронезия мегаподаларының, ақ тамақтанған жер көгершіндерінің, Мариана жеміс көгершіндерінің, Микронезия мизомелаларының, қызылқұйрықты фантаилдердің, Сайпан ақкөздерінің және Микронезия штарлингтерінің популяцияларын қамтиды. 1982, 1996 және 2008 жылдардағы құс популяциясын зерттеулер, құс популяциясының, оның ішінде жергілікті құстардың да жағдайы жақсы екенін көрсетті. Тиниандағы жергілікті құс түрлеріне Мариан жеміс көгершін (Ptilinopus roseicapilla), Микронезиялық балқұмыры (Myzomela rubratra) және Тиниан монархы (Monarcha takatsukasae) жатады.

Халық саны

Тинианның халқы 2020 жылғы мәліметтер бойынша 2 044 адамды құрайды, бұл Солтүстік Мариана аралдарының барлық тұрғындарының 5% -ынан кем. Халық тығыздығы шаршы километрге 20 адамды құрайды. Тұрғындардың көп бөлігі чаморро тайпасынан (шамамен 75%) және Каролин аралдарының басқа да аралдық топтарынан шыққан адамдар. Сондай-ақ, филиппиндер, бангладештіктер, Шығыс Азия және еуропалық текті аз ұлт өкілдері де бар. Тиниан тұрғындары – АҚШ азаматтары.

Экономика

Тинианның жергілікті экономикасының көп бөлігі туризмге байланысты, бірақ туристік инфрақұрылым салыстырмалы түрде нашар дамыған. Сан-Хосе ауылында бірнеше шағын қонақүйлер, мейрамханалар және барлар бар. Ауыл шаруашылығы көбінесе жеке тұтынуға бағытталған. Аралдағы ең ірі жұмыс берушілер – үкімет және 1989 жылы заңдастырылған казино. 2006 жылғы наурыз айының мәліметтері бойынша, аралда төрт жаңа казино салу жоспарланған. 2010 жылғы халық санауы бойынша аралда 3,136 адам тұрады.

Ауа

Тиниан әуежайы (TIQ) шағын және Сайпанға күнделікті жоспарлы рейстерді жүзеге асыратын Star Marianas Air компаниясымен қамтамасыз етілген. Бұрын аралға қызмет көрсеткен Freedom Air компаниясы 2013 жылдың қазанында банкротқа өтініш беріп, 2014 жылдың наурызынан бастап барлық қызметін тоқтатты.

Кеме

Тиниан мен Сайпан арасында күніне екі рет қатынайтын паром қызметі жылына шамамен 1 миллион АҚШ долларына зиян келтіріп, қазір тоқтатылды.

Үкімет

Жергілікті билік – Тиниан және Агигуан муниципалитеті, оған Агижанның адам тұрмайтын аралы да кіреді. Муниципалитеттің жер аумағы 108,1 км² (41,738 шаршы миль) құрайды. 2000 жылғы халық санауы бойынша 3540 адам тіркелді, олардың барлығы Тиниан аралында тұрады (Агижан аралында адам тұрмайды). Тиниан аралының әкімшілік орталығы және ең ірі ауылы – оңтүстік-батыс жағалауында орналасқан Сан-Хосе. Эдвин П. Алдан мэрі 2019 жылдың қаңтар айында Жои Сан-Николастың орнына қызметке кірді.

Тага үйі

Тага үйі – латте тас ескерткіші, Мариан аралдарындағы осындай ең ірі құрылыстардың бірі. Тастар карьерден алынған әк тас, әрқайсысының ұзындығы шамамен 6 метр (20 фут). Он екі ірі латте құрылысының тек біреуі ғана бүгінгі күнге дейін сақталған. Бұл орын Солтүстік Мариан аралдарындағы тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енген Тиниан аралындағы жеті орның бірі.