Наполеонның Ұлыбританияға қарсы континенттік блокадасы (Napoleonnyń Ūlybrıtaniıaǵa qarsy kontinenttik blokadasy)

Кіріспе

1806–1814 жылдар аралығында Еуропаның Ұлыбританияға қарсы эмбаргосы

Континенттік блокада немесе Континенттік жүйе – Наполеон соғыстары кезінде 1806 жылдың 21 қарашасынан 1814 жылдың 11 сәуіріне дейін француз императоры Наполеон I-нің Ұлыбритания империясына қарсы салған кең ауқымды эмбаргосы. Наполеон 1806 жылдың 21 қарашасында британ үкіметінің 1806 жылдың 16 мамырында француз жағалауларын теңіз блокадасына ұшыратқан жауабы ретінде Берлин жарлығын жариялады. Эмбарго үздіріліспен қолданылып, Наполеонның бірінші бас тартуынан кейін 1814 жылдың 11 сәуірінде аяқталды. Ұлыбританияны бағындырудан өзге, блокаданың мақсаты Еуропада француз өнеркәсібі мен саудасының басымдығын орнату болды. Француз империясының ішінде, жаңадан қосылған аумақтар мен тәуелді мемлекеттер Францияның өзіне бағынды, себебі Франция ішінде бірыңғай нарық болды (ішкі кедергілер немесе тарифтер болған жоқ), ал жаңа аумақтардың шекараларында экономикалық бұрмалаулар сақталды. Берлин жарлығы Франциямен одақтас немесе оған тәуелді еуропалық елдерге британ тауарларын импорттауға тыйым салды және Еуропада Континенттік жүйені орнатты. Ұлыбританиямен барлық байланыс, тіпті почта байланысы да үзілуі керек еді. Алайда, Континенттік жүйені экономикалық соғыстың тиімсіз құралына айналдырған кең ауқымды контрабанда кең таралды. Британ саудасына, әсіресе 1808 және 1812 жылдары, зиян келді, бірақ британдық мұхиттарды бақылау Солтүстік және Оңтүстік Америкамен сауданы алмастыруға, сондай-ақ Еуропада, әсіресе Мальта арқылы, британдықтардың тауарларын Оңтүстік Италияға сату үшін пайдаланған ірі масштабтағы контрабандаға әкелді. Ұлыбританиямен сауда байланысын жоғалту Франция мен оның одақтастарының экономикасына да соққы берді. Континенттік жүйені елемеуге ынталанған наразы үкіметтер Наполеон коалициясының әлсіреуіне себеп болды. Наполеон Испания мен Ресей арқылы кең ауқымды сауда жүргізіліп жатқанын білген соң, осы екі елге шабуыл жасады. Оның күштері Испанияда байланып қалды, онда Испанияның тәуелсіздік соғысы бір уақытта өтті, және қатты зардап шекті, содан кейін 1812 жылы Ресейден шегінді.

Өмірбаян

Британия үкіметі Францияға қарсы одақтарды ынталандыру және қаржыландырудың басты күші болды. Наполеон Британияны жеңуге жасаған әрекеттері нәтижесіз аяқталды. Теңіз күшіне байланысты шабуылдардың бәрі француз және испан теңіз күштерінің жүйелі жеңілістерімен сәтсіздікке ұшырады. Трафальгар шайқасындағы шешуші жеңілістен кейін Наполеон флотын қайта құруға тырыспады. Оның орнына ол экономикалық соғысқа көшті, британ экономикасын қиратуды жоспарлады. Британияның гүлденуі Еуропамен саудаға толығымен байланысты деген пікір болды, сондықтан Еуропамен сауданы тоқтату британ экономикасын құртады және оны бейбітшілікке келісуге мәжбүрлейді деп есептелді. Корольдік флот теңізді бақылап тұрғандықтан блокада жасау мүмкін болмады, бірақ Наполеон Еуропа порттарын бақыласа, британ тауарларының түсуіне кедергі келтіре алатын еді. 16 мамыр 1806 жылы Корольдік флот француз және оның одақтастарының жағалауларын блокадаға алды. Наполеон жауабында экономикалық соғысқа көшті. Өнеркәсіптік революцияның нәтижесінде Британия Еуропаның өндіріс және сауда орталығына айналды. Наполеон өзінің бақылауындағы еуропалық елдермен саудаға тыйым салу арқылы инфляция мен үлкен қарыз тудырып, британдық күшті әлсіретуге болатынына сенді. 1806 жылғы қазан айында Берлиннің құлауы оның позициясын нығайтып, Пруссияның көп бөлігін бақылауына алды. 1806 жылғы қарашада Наполеон Еуропа құрлығындағы барлық маңызды державаларды жаулап алғаннан немесе олармен одақтасқаннан кейін, 17 мамыр 1806 жылғы Бресттен Эльбаға дейінгі барлық порттарды блокадалау туралы британдық бұйрығына жауап ретінде Берлин жарлығын шығарды, ол оның одақтастары мен жаулап алған елдеріне британдықтармен сауда жасауға тыйым салды. Британия 10 қаңтарда және 11 қарашада 1807 жылы жаңа бұйрықтармен жауап берді. Бұл бұйрықтар Франциямен, оның одақтастарымен немесе бейтарап елдермен сауда жасауға тыйым салды және Корольдік флотқа барлық француз және одақтас порттарды блокадаға алуға, сондай-ақ бейтарап немесе бейтарап емес барлық кемелердің қатынайтын жолын кесуге нұсқау берді. Наполеон 1807 жылғы Милан жарлығымен жауап берді, онда британдық порттарды пайдаланатын немесе британдық тарифтерді төлейтін барлық бейтарап кемелер британдық деп есептеліп, тәркіленетінін жариялады. Наполеонның Британияны жеңу жоспары оның сауда мүмкіндіктерін жою болды. Арал мемлекет ретінде сауда оның өмірлік маңызы бар тіршілік көзі еді. Наполеон Британияны экономикалық тұрғыдан оқшауласа, оның экономикалық құлдырауынан кейін елге басып кіре алады деп сенді. Наполеон Еуропамен сауда жасағысы келетін барлық кемелердің алдымен француз портына тоқтауы керек екенін жарлық етті, осылайша Британиямен сауда жасау мүмкін болмайды. Ол сондай-ақ барлық еуропалық елдерге және француз одақтастарына Британиямен сауда жасауды тоқтатуды бұйырды және олар мойынсұнбаса, Ресейге шабуыл жасаумен қорқытты. Оның бұйрықтары Пиреней түбегінде, әсіресе Британиямен одақтас болған Португалияда Пиреней соғысын бастады. Ол Ресейге Континенттік жүйе тұрғысынан да, Польшаның бір бөлігін бақылау туралы талаптары бойынша да тым көп қысым жасады. Наполеонның 1812 жылы Ресейге басып кіруі оның құлауына әкелді.

The British government was the central force in encouraging and financing alliances against France. Napoleon was frustrated in his repeated attempts to defeat Britain. Attacks that involved naval power had all failed, with the systematic defeats of the combined French and Spanish navies. After the decisive defeat at Trafalgar, Napoleon made no attempt to rebuild his navy. He turned instead to economic warfare, planning to ruin the British economy. It was thought that Britain depended completely upon trade with Europe for its prosperity, so cutting off trade with continental Europe would ruin the British economy and force it to sue for peace. A blockade was impossible because the Royal Navy controlled the seas, but if Napoleon controlled the ports of Europe, he could prevent British products from landing. On 16 May 1806, the Royal Navy imposed a naval blockade of the French and French allied coasts. In turn, Napoleon resorted to economic warfare. Britain was Europe's manufacturing and business center as a result of the Industrial Revolution. Napoleon believed it would be easy to take advantage of an embargo on trade with the European nations under his control, causing inflation and great debt to undermine British strength. His position was strengthened by the Fall of Berlin in October 1806, bringing swathes of Prussia under his control. In November 1806, having recently conquered or allied with every major power on the European continent, Napoleon, in retaliation to the British Order in Council of 17 May 1806 blockading all ports from Brest to the Elbe, issued the Berlin Decree forbidding his allies and conquests from trading with the British. Britain responded with further Orders in Council issued on 10 January and 11 November 1807. These forbade French trade with Britain, its allies or neutrals, and instructed the Royal Navy to blockade all French and allied ports, and to prevent all shipping whether neutral or not. Napoleon responded again with the Milan Decree of 1807, declaring that all neutral shipping using British ports or paying British tariffs were to be regarded as British and seized. Napoleon's plan to defeat Britain was to destroy its ability to trade. As an island nation, trade was its most vital lifeline. Napoleon believed that if he could isolate Britain economically, he would be able to invade the nation after its economic collapse. Napoleon decreed that all commercial ships wishing to do business in Europe must first stop at a French port in order to ensure that there could be no trade with Britain. He also ordered all European nations and French allies to stop trading with Britain, and he threatened Russia with an invasion if they did not comply as well. His orders backfired in the Iberian Peninsula, especially in Portugal (being allied to Britain), setting off the Peninsular War. He pushed Russia too hard, both in terms of the Continental System, and in his demands for control over part of Poland. Napoleon's 1812 invasion of Russia was a disaster which set the stage for his downfall.

Британ империясы

Континенттік жүйе британ саудасына әр түрлі әсер етті. Бұл эмбарго британдық саудагерлерді жаңа нарықтарды іздеуге және континенттік Еуропамен контрабандалық сауда жасауға белсенді түрде итермеледі. Наполеонның құрлықтағы кедендік қызметкерлері британдық контрабандистерді тоқтатуға күш жеткізбеді, әсіресе олар Наполеонның таңдаған Испания, Вестфалия және басқа неміс мемлекеттерінің билеушілерінің ықтиярымен әрекет еткендіктен. Британдық экспорт континентке 1806 жылғы көрсеткіштермен салыстырғанда 25%-дан 55%-ға дейін төмендеді. Дегенмен, әлемнің қалған бөлігімен сауда күрт өсіп, төмендеудің көп бөлігін өтеді. Ұлыбритания Кеңес шешімдері арқылы басқа елдерге (яғни, өзінің сауда серіктестеріне) Франциямен сауда жасауға тыйым салды. Британдықтар Континенттік жүйеге қарсы, британ портына келмеген немесе Франциямен ынтымақтасуды таңдаған кез келген кемені батырумен қорқытты. Бұл қос қауіп АҚШ сияқты бейтарап мемлекеттер үшін қиын жағдай туғызды. Осы тыйымға жауап ретінде АҚШ үкіметі 1807 жылғы Эмбарго заңын және кейін Маконның №2 заңын қабылдады. Бұл эмбарго Ұлыбританияға зиян келтіру мақсатындағы экономикалық қарсы шабуыл ретінде жоспарланған, бірақ ол американдық саудагерлерге одан да көп зиян әкелді. Шетелдік теңізшілерді әскери қызметке алу және британдықтардың американдық батыстағы үндістердің шабуылдарын қолдауы мәселелерімен бірге, шиеленіс АҚШ-тың 1812 жылғы соғыс жариялауына әкелді. Осы соғыс, Наполеонның блокадасы емес, Ұлыбританияның АҚШ-пен саудасын күрт азайтты. Блокада британдықтарға айтарлықтай экономикалық зиян келтірмеді, бірақ британдық экспорттың континентке үлесі елдің жалпы саудасының 1802 жылдан 1806 жылға дейін 55%-дан 25%-ға дейін төмендеді.

Франция және Еуропа континенті

Бұл оқиға Францияның өзіне ауыр соққы берді. Кеме жасау және оның арқан дайындау сияқты салалары, сондай-ақ шетел нарықтарына тәуелді болған зығыр өндірісі сияқты көптеген басқа да өнеркәсіптер құлдырады. Экспорттың азаюы және пайданың төмендеуі салдарынан көптеген кәсіпорындар жабылды. Францияның оңтүстігі, әсіресе Марсель және Бордо порттары, сондай-ақ Ла-Рошель қаласы сауданың азаюынан зардап шекті. Сонымен қатар, континенттік Еуропаның көп бөлігінде негізгі азық-түлік бағалары өсті. Наполеонның 1810 жылғы шілдедегі Сен-Клу жарлығы Францияның оңтүстік-батысын және испан шекарасын шектеулі британдық саудаға ашты, сондай-ақ француз саудасын АҚШ-қа қайта ашты. Бұл оның блокадасы британдық экономикаға қарағанда өзінің экономикасына көбірек зиян келтіргенін мойындауы болды. Бұл блокада оның одақтастарына британдық қаржылық қолдауды да азайта алмады. Францияның индустриалды дамыған солтүстігі мен шығысы, сондай-ақ Валония (қазіргі Бельгияның оңтүстігі) британдық тауарлардың (әсіресе Британияда әлдеқайда арзан өндірілген тоқыма) бәсекесінің болмауынан пайданың айтарлықтай өсуін байқады. Италияда ауыл шаруашылығы гүлденді, бірақ саудаға негізделген Нидерланд экономикасы эмбарго салдарынан ауыр зардап шекті. Наполеонның экономикалық соғысы оның інісі, Голландия королі Людовик I-нің наразылығын тудырды.

Скандинавия және Балтық аймағы

Британияның Континенттік жүйеге алғашқы жауабы Наполеон коалициясының ең әлсіз буыны – Данияға қарсы ірі теңіз шабуылы болды. Дания номиналды түрде бейтарап болғанымен, Наполеонға флотты беру үшін француз және ресейлік қысымға тап болды. Лондон Дания тарапынан туындайтын қауіпті елемеуге батыл болған жоқ. 1807 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Копенгагеннің екінші шайқасында Корольдік теңіз күштері Копенгагенді бомбалады, Дания флотын тартып алды және британ сауда флоты үшін Солтүстік және Балтық теңіздеріндегі теңіз жолдарын бақылауға алды. Данияның батыс жағалауындағы Хелиголанд аралы 1807 жылдың қыркүйегінде басып алынды. Бұл база Ұлыбританияға Солтүстік теңіз порттарына сауданы бақылауға және контрабанданы жеңілдетуге мүмкіндік берді. Копенгаген мен Хелиголандқа жасалған шабуылдар Данияға қарсы канонерлік соғыстың бастауы болды, ол 1814 жылға дейін жалғасты. Швеция, Үшінші коалицияда Ұлыбританияның одақтасы, француз талаптарына бағынудан бас тартты және 1808 жылдың ақпанында Ресей, ал наурыз айында Дания/Норвегия шабуылдарына ұшырады. Сол кезде француз күштері Швецияның оңтүстігіне басып кіруге әрекеттенді, бірақ жоспар Дания бұғаздарында Корольдік теңіз күштерінің бақылауында болғандықтан тоқтатылды. Корольдік теңіз күштері 1808 жылы Балтық теңізіне операцияларды жеңілдету үшін Гетеборг портының сыртында база құрды. Балтық кампаниясын вице-адмирал Джеймс Саумарез басқарды. 1810 жылдың қарашасында Франция Швециядан Ұлыбританияға соғыс жариялауды және барлық сауданы тоқтатуды талап етті. Бұл Швеция мен Ұлыбритания арасында формальды соғысқа ұласты. 1810 жылы Швецияның оңтүстігіндегі Хано аралында екінші теңіз базасы құрылды. Бұл екі база Ұлыбританиядан Гетеборгқа, содан кейін Дания бұғаздары арқылы Ханоға дейінгі конвойлерді қолдау үшін пайдаланылды. Ханодан тауарлар Балтық теңізінің айналасындағы көптеген порттарға контрабандалық жолмен тасымалданды. Конвойлерді одан әрі қолдау үшін 1809 жылдың мамырында шағын Даниялық Анхольт аралы басып алынды. Аралдағы маяк Дания бұғаздары арқылы жүзуді жеңілдетті. Ресей де эмбаргодан наразылық білдіріп, 1810 жылы Ұлыбританиямен сауданы қайта жаңартты. Ресейдің жүйеден шығуы 1812 жылы Наполеонның Ресейге басып кіруіне себеп болды, бұл соғыс пен оның режимі үшін шешуші нүкте болды.

Britain's first response to the Continental System was to launch a major naval attack on the weakest link in Napoleon's coalition, Denmark. Although ostensibly neutral, Denmark was under heavy French and Russian pressure to pledge its fleet to Napoleon. London could not take the chance of ignoring the Danish threat. In the Second Battle of Copenhagen in August–September 1807, the Royal Navy bombarded Copenhagen, seized the Danish fleet, and assured control of the sea lanes in the North Sea and Baltic Sea for the British merchant fleet. The island of Heligoland off the west coast of Denmark was occupied in September 1807. This base made it easier for Britain to control trade to North Sea ports and to facilitate smuggling. The attacks against Copenhagen and Heligoland started the Gunboat War against Denmark, which lasted until 1814. Sweden, Britain's ally in the Third Coalition, refused to comply with French demands and was attacked by Russia in February and by Denmark/Norway in March 1808. At the same time, a French force threatened to invade southern Sweden, but the plan was stopped as the Royal Navy controlled the Danish straits. The Royal Navy set up a base outside the port of Gothenburg in 1808 to simplify operations into the Baltic Sea. The Baltic campaign was under the command of Vice Admiral James Saumarez. In November 1810 France demanded that Sweden should declare war upon Britain and stop all trade. The result was a phony war between Sweden and Britain. A second navy base was set up on the island of Hanö in the south of Sweden in 1810. These two bases were used to support convoys from Britain to Gothenburg, then through the Danish straits to Hanö. From Hanö the goods were smuggled to the many ports around the Baltic Sea. To further support the convoys, the small Danish island of Anholt was occupied in May 1809. A lighthouse on the island simplified navigation through the Danish straits. Russia also chafed under the embargo, and in 1810 reopened trade with Britain. Russia's withdrawal from the system was a motivating factor behind Napoleon's decision to invade Russia in 1812, which proved the turning point of the war and his regime.

Португалия мен Испания

Португалия Континенттік жүйеге қосылудан ашық бас тартты. 1793 жылы Португалия Ұлыбританиямен өзара көмек туралы шартқа қол қойды. 1807 жылдың шілдесінде Тильзит шартынан кейін Наполеон португалдық флотты және Браганса үйін басып алуға, сондай-ақ португалдық порттарды оккупациялауға тырысты. Ол сәтсіз аяқталды, себебі ханшайым Мария I-нің атынан әрекет еткен ханзада-регент Жуан VI флотты алып, Португалия сарайын Корольдік теңіз күштерінің сүйемелдеуімен Бразилияға көшірді. Португалия халқы британдық армияның, Артур Уэлслидің (кейін Веллингтон герцогы) көмегімен француз басқыншыларына қарсы көтерілді. Наполеон араласып, 1808 жылы Пиреней соғысы басталды. Наполеон сондай-ақ испан патшалық отбасын Наполеонның інісі Жозефтың пайдасына тақтан бас тартуға мәжбүр етті.