Кіріспе

Үлкен, жалпақ арқа бұлшық еті

Latissimus dorsi (/l//ə/'/t//ɪ//s//ᵻ//m//ə//s// /'/d//ɔːr//s//aɪ/) – арқадағы үлкен, жалпақ бұлшық ет, ол қабырғаларға қарай кеңейеді, қолдың артына созылады және арқаның орталық сызығына жақын трапеция бұлшық етімен жартылай жабылады. Latissimus dorsi сөзі латын тілінен келген және "арқаның ең кең бұлшық еті" деген мағынаны білдіреді, "latissimus" (ең кең) және "dorsum" (арқа) сөздерінен тұрады. Бұл бұлшық еттер жұбы, әсіресе бодибилдерлер арасында "латтар" деп аталады. Latissimus dorsi – дененің жоғарғы бөлігіндегі ең үлкен бұлшық ет. Latissimus dorsi иық буынының кеңеюіне, жақындауына, көлденең кеңеюіне (немесе көлденең абдукциясына), созылған күйден иілуіне және (медиалдық) ішкі айналуына жауапты. Сондай-ақ, бел омыртқасының кеңеюі мен бүйірлік иілуіне синергиялық әсер етеді. Скапулоторакалық буындарды айналып өтіп, тікелей омыртқаға бекітілгендіктен, latissimus dorsi қолды қозғағанда иық қанатының қозғалысына да әсер ете алады, мысалы, тартылған кезде олардың төмен қарай бұрылуына.

Үшбұрыш

Latissimus dorsi-нің бүйірлік шеті төменгі жағында obliquus externus abdominis-тен кішкентай үшбұрышты аралықпен, Petit-тің белдік үшбұрышымен бөлінеді, оның негізі илякалық қырқамен, ал едені obliquus internus abdominis-пен жасалған. Тағы бір үшбұрыш жамбас сүйегінің артында орналасқан. Ол жоғарыдан трапеция бұлшықетімен, төменнен latissimus dorsi-мен, ал бүйірден лопатканың омыртқалық жиегімен шектеледі; еденінің бір бөлігі ромбоид майорынан құралған. Егер қолдарды көкірекке қарай бүгіп, иық жапырағын алға тартса, және денеді еңкейтіп алса, алтыншы және жетінші қабырғалардың бөліктері мен олардың арасындағы кеңістік тері астына жақын орналасып, тыңдауға (аускультацияға) қол жетімді болады. Сондықтан бұл кеңістік тыңдау үшбұрышы деп аталады. Latissimus dorsi-нің бекітілуін ең жақсы "Екі майордың арасындағы Miss" деп есте сақтауға болады. Latissimus dorsi иық сүйегінің кірерлік ойығының еденіне бекітілгенде екі ірі бұлшықетпен қоршалған. Teres major кірерлік ойықтың медиалдық ернегіне медиалдық жағынан, ал pectoralis major – латеральдық ернегіне латеральдық жағынан бекітіледі.

Жүйке жүйесі

Кең есімді бұлшық алтыншы, жетінші және сегізінші мойын жүйкелері арқылы, тор-қолтық (ұзын subscapular) жүйкесі арқылы иннервацияланады. Электромиография оның орталық нерв жүйесімен тәуелсіз координацияланатын алты бұлшық талшық тобынан тұратындығын көрсетеді.

Функция

Кең еңкейгіш бұлшық (latissimus dorsi) ірі дөңгелек және үлкен кеуде бұлшықтарымен бірге қолды төмен түсіруге көмектеседі. Ол иықты денеге жақындатады, созады және ішкі жағына бұрады. Егер қолдар бекітілген күйде жоғарыда болса, кең еңкейгіш бұлшық денени жоғары және алға қарай тартады. Ол бел омыртқасының созылуында (артқы талшықтары) және бүйірге иілуінде (алдыңғы талшықтары) синергиялық рөл атқарады, сондай-ақ күшті сыртқы тыныс шығару (алдыңғы талшықтары) және тыныс алуға көмектесетін қосымша бұлшық (артқы талшықтары) болып табылады. Көптеген кең еңкейгіш бұлшық жаттығулары бір мезгілде ірі дөңгелек бұлшықты, дельтоид бұлшығының артқы талшықтарын, үшбас бұлшықтың ұзын басын және көптеген басқа да тұрақтандырушы бұлшықтарды жұмысқа қосады. "Латс" бұлшықтарын дамытуға арналған күрделі жаттығулар көбінесе шынтақ буынын иілуді қамтиды және осы функция үшін екібас бұлшық, брахиалис және жамбас бұлшығын жұмысқа қосуға бейім. Тарту бағытына байланысты трапеция бұлшықтары да жұмысқа тартылуы мүмкін; қатардағы тарту сияқты көлденең тарту қозғалыстары кең еңкейгіш бұлшық пен трапеция бұлшықтарын күшті жұмысқа қосады.

Клиникалық маңызы

Жазық кең есімді бұлшық ет (latissimus dorsi) созылмалы иық және созылмалы арқа ауруларының туындауына себеп болатыны дәлелденген. Latissimus dorsi омыртқаны иық сүйегімен (humerus) байланыстыратындықтан, бұл бұлшық еттегі керілу иық буынының (glenohumeral joint) қалыпты жұмыс істемеуіне және соның салдарынан созылмалы ауырсынуға немесе latissimus dorsi-ді кеуде және бел омыртқасына бекітетін шеміршек тіндерінде (tendinous fasciae) қабынуға (тендинитке) әкелуі мүмкін. Latissimus dorsi мастэктомиядан кейін кеуде құрылымын қалпына келтіру операцияларында (мысалы, Манну қапшығы) немесе Польша синдромы сияқты кеуде аймағының жетілмеген даму ақауларын түзету үшін қолданылатын бұлшық еттің маңызды көзі болып табылады. Latissimus dorsi-дің жоқтығы немесе жетілмеген дамуы Польша синдромының қоса жүретін белгілерінің бірі болуы мүмкін.

Жүректі қолдау

Жүрек жеткіліксіздігімен және жүрек трансплантациясы мүмкін емес науқастар үшін кардиомиопластика процедурасы жүректі қолдауға көмектеседі. Бұл процедурада кең еңір бұлшық еттері жүрекке оралып, қарыншалық систоламен синхронды түрде электрмен стимуляцияланады.

Жарақат

Латссимус-дорси бұлшықтарының зақымдануы сирек кездеседі. Олар бейсбол ойыншылары арасында жиірек кездеседі, әсіресе тастаушыларда. Диагнозды бұлшықетті қарау және қозғалыс тексеру арқылы қоюға болады. Иық белдеуінің МРТ-сы диагнозды растайды. Бұлшық ет тінінің зақымдануы реабилитациямен емделеді, ал tendon avulsion зақымдары хирургиялық жолмен немесе реабилитация арқылы емделуі мүмкін. Емдеу тәсіліне қарамастан, пациенттер функционалдық бұзылыстарсыз ойынға оралады.