Финляндиядағы жергілікті басқару – муниципалитеттер. Салық жинау, білім, денсаулық сақтау сияқты қоғамдық қызметтерді ұйымдастырады. Әр муниципалитет тең құқылы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Финляндиядағы жергілікті басқару деңгейі
Local level of administration in Finland
Муниципалитеттер (; kommun) Финляндиядағы жергілікті басқару деңгейін көрсетеді және елдің негізгі, өздік басқарушы әкімшілік бірліктері болып табылады. Бүкіл ел муниципалитеттерге біріктірілген және заң бойынша барлық муниципалитеттер тең, бірақ кейбір муниципалитеттер қала немесе кент (; stad) деп аталады. Муниципалитеттердің 16-дан 22 пайызға дейінгі мөлшерде табыс салығын алу құқығы бар және олар мемлекеттік қызметтердің үштен екі бөлігін ұсынады. Муниципалитеттер мектептер, денсаулық сақтау, сумен жабдықтау және жергілікті көшелер сияқты көптеген қоғамдық қызметтерді бақылайды. Олар тас жолдарды күтіп ұстамайды, заңдар қабылдамайды және полиция күштерін ұстамайды, бұл орталық үкіметтің жауапкершілігіне жатады.
The municipalities (; kommun) represent the local level of administration in Finland and act as the fundamental, self governing administrative units of the country. The entire country is incorporated into municipalities and legally, all municipalities are equal, although certain municipalities are called cities or towns (; stad). Municipalities have the right to levy a flat percentual income tax, which is between 16 and 22 percent, and they provide two thirds of public services. Municipalities control many community services, such as schools, health care and the water supply, and local streets. They do not maintain highways, set laws or keep police forces, which are responsibilities of the central government.
Үкімет
Муниципалитеттер кеңес басқарушы үкімет жүйесіне ие: оларды заңдық түрде дербес және тек сайлаушыларға жауап беретін сайланған кеңес (kunnanvaltuusto, kommunfullmäktige) басқарады. Кеңестің мүшелерінің саны халық санына пропорционалды, ең аз саны Сотунгада 9, ал ең көп саны Хельсинкиде 85. Кеңестің бір бөлімі – муниципалдық атқарушы кеңес (kunnanhallitus) муниципалдық үкіметтің жұмысын бақылайды және кеңес қабылдаған шешімдердің орындалуын қадағалайды. Оның шешімдері кеңеспен бекітілуі керек. Ұлттық үкіметтерден айырмашылығы, оның құрамы үкіметтік оппозициялық бағыттар бойынша емес, кеңестің құрамына сәйкес қалыптасады. Сонымен қатар, жеке шешімдер арнайы муниципалдық комиссияларда (lautakunta) кеңес отырысына дейін дайындалады, оларға мысалы, жерді пайдалану, әлеуметтік көмек және білім беру комиссиялары кіреді. Кеңес мүшелері, атқарушы кеңес және муниципалдық комиссия мүшелері – бұл толық уақытты жұмыс емес, жауапты лауазымдар. Еңбекақы муниципалитетке және лауазымға байланысты, бірақ көбінесе номиналды немесе шамалы болады: кеңес мүшесіне әр отырыс үшін орташа есеппен 70 евро төленеді (2017 жылғы деректер). Муниципалдық басқарушылар (kaupunginjohtaja, stadsdirektör қалалар үшін, kunnanjohtaja, kommunsdirektör басқа муниципалитеттер үшін) – кеңес тағайындайтын мемлекеттік қызметкерлер. Хельсинки қаласының басқарушысы тарихи себептерге байланысты ylipormestari / överborgmästare – «Елбасы» деп аталады. Бұрын Финляндияда әкім болған емес, бірақ заң өзгергеннен кейін 2007 жылы Тампере қаласы алғашқы әкімді (pormestari / borgmästare) сайлап алды. Алайда, қазіргі уақытта әкім тікелей сайланбайды, оны муниципалдық кеңес сайлайды. Әкім муниципалдық басқарушы және муниципалдық кеңестің төрағасы болып табылады. Муниципалитеттерде полиция немесе заң шығару өкілеттігі болмаса да, жергілікті ережелермен көлік қозғалысына қатысты ережелерді бекітуге болады, ал муниципалдық паркинг инспекторлары паркинг ережелерін бұзғандарға айыппұл салуға құқылы. Муниципалитеттер заңды тұлға болып табылады және әкімшілік сотқа жүгіне алады. Сол сияқты, Финляндия мемлекеті де жеке заңды тұлға болып табылады. Әкімшілік құқықтың сақталуын сот бақылауын қоспағанда, муниципалитеттер тәуелсіз және жергілікті мемлекеттік иерархияның бір бөлігі емес. Муниципалитеттер Финляндияның аймақтарында өзара іс-қимыл жасайды. Мемлекеттік органдардың юрисдикциясы бір немесе бірнеше аймақты қамтиды: әрбір аймаққа жұмыспен қамту, экономика, көлік және қоршаған орта мәселелері бойынша ely keskus (elinkeino, liikenne ja ympäristökeskus) қызмет көрсетеді, ал заң мен қоршаған ортаны қорғауды жергілікті aluehallintovirasto басқарады, ол alue деп аталатын бірнеше аймақты басқарады. Г. Х.
Municipalities have council manager government: they are governed by an elected council (kunnanvaltuusto, kommunfullmäktige), which is legally autonomous and answers only to the voters. The size of the council is proportional to the population, the extremes being 9 in Sottunga and 85 in Helsinki. A subsection of the council, the municipal executive board (kunnanhallitus), controls the municipal government and monitors the implementation of decisions of the council. Its decisions must be approved by the council. Unlike national cabinets, its composition is derived from the composition of the council, not along government opposition lines. Furthermore, individual decisions are prepared in specialized municipal boards (lautakunta) for a council meeting, which include, for example, zoning, social assistance, and education boards. Council, executive board, and municipal board memberships are elected positions of responsibility, not full time jobs. Remuneration depends on the municipality and position, but is generally nominal or modest: a regular council member is paid 70 euro on average on a per meeting basis (2017). Municipal managers (kaupunginjohtaja, stadsdirektör for cities, kunnanjohtaja, kommunsdirektör for other municipalities) are civil servants named by the council. The city manager of Helsinki is called ylipormestari / överborgmästare "Lord Mayor" for historical reasons. There were previously no mayors in Finland, but after a change in law, Tampere was first city to elect a mayor (pormestari / borgmästare) in 2007. The mayor is not, however, currently elected directly, but by the municipal council. The mayor acts as municipal manager and as a speaker of municipal council. Although municipalities do not have police or legislative powers, local ordinances concerning traffic can be set, and municipal parking inspectors can give parking tickets. Municipalities are legal persons and can appear in an administrative court. Likewise, the state of Finland is a separate legal person. Excluding judicial review of formal compliance to administrative law, municipalities are independent and not a part of a local state hierarchy. Municipalities cooperate in regions of Finland. State agencies have jurisdictions spanning one or more regions: each region is served by an ely keskus (elinkeino , liikenne ja ympäristökeskus) on matters of employment, the economy, transport and environment, while law and environmental enforcement is handled by the local aluehallintovirasto, governing multi region jurisdictions termed alue. G. H
Статистика
2020 жылы Финляндияда 310 муниципалитет бар, оның ішінде 107-сі қала немесе кент (kaupunki). 16 муниципалитет тек қана швед тілінде (барлығы Аланд автономиялық аймағында), ал 33-і екі тілді: 15-і швед тілі басым тіл ретінде (Остроботниядағы төртеуін қоспағанда) және 18-і фин тілі басым тіл ретінде (Уусимаа аймағындағы бесеуін қоспағанда). Солтүстік Лапландияның төрт муниципалитеті (Утжоки, Инари, Соданкиля және Энонтекио) Финляндияда қолданылатын үш саам тілінің біреуін немесе барлығын ресми тіл ретінде қолданады. Финляндия муниципалитеттері өздерін қала (kaupunki) немесе елді мекен (kunta) деп атауға болады. Финляндияның қоршаған орта институты 15 000-нан астам тұрғыны бар елді мекендерді қала (kaupunki) деп жіктесе де, муниципалитеттер аз тұрғындары болған жағдайда да өздерін қала (kaupunki) деп атауға құқылы. Финляндиядағы ең ірі елді мекен – Нурмиярвиде, ал ең кішкентай қала – Каскиненде тұрғындар бар, сондықтан елді мекен – қала жіктемесі муниципалитеттің атына қатысты. Муниципалитеттердің аумағы әртүрлі, себебі муниципалитет құрудың басты критерийі – тұрғындар саны. Аумағы бойынша ең үлкен муниципалитеттер Лапландияда орналасқан, олардың ішіндегі ең үлкені – Инари (130 км²). Ең кішкентай муниципалитеттер – өте шағын қалалар. Каскинен – дербес қала, жер ауданы тек ал эми Кауниайнен, бұл бастапқыда Эспоодағы бірлестік болған, жер ауданы ғана құрайды.
as of 2020, there are 310 municipalities in Finland, of which 107 are cities or towns (kaupunki). Sixteen municipalities are unilingually Swedish (all in the autonomous Åland region), while 33 are bilingual: 15 with Swedish as the majority language (all but four in Ostrobothnia) and 18 with Finnish as the majority language (all but five in Uusimaa region). Four municipalities in northern Lapland (Utsjoki, Inari, Sodankylä and Enontekiö) have one or all of the three Sami languages spoken in Finland as an official language. Finnish municipalities can choose to be called either kaupunki (city or town) or kunta (small town or rural municipality). Although the Finnish Environment Institute classifies urban settlements with over 15,000 inhabitants as kaupunki, municipalities can name themselves kaupunki with fewer inhabitants. There are inhabitants in Nurmijärvi, the largest kunta in Finland, and inhabitants in Kaskinen, the smallest kaupunki, so the kunta–kaupunki categorisation mainly concerns the name of the municipality. The areas of the municipalities vary, as the population is the primary criterion for forming a municipality. The largest municipalities in size are found in Lapland, of which the largest is Inari at (130 km square). The smallest municipalities are very small towns. Kaskinen is an independent town with a land area of only Kauniainen, which was originally a corporation in Espoo, is only .
Тарих
Муниципалитеттер бастапқыда приходтар болып құрылған. Ескіше айтқанда, муниципалитеттерді «питця» («қамқор») деп атаған, себебі жүйе құрылған кезде әрбір муниципалитет бір дін қызметкерін ұстаған. Муниципалитеттер жеке меншіктерден тұратын ауылдарға бөлінген. Меншіктердің, демек муниципалитеттердің арасындағы шекаралар ауызша келісімдер арқылы белгіленген және олар ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келген; көбінесе, тас сияқты белгілі нысандар арасындағы түзу сызықтар бойынша. Орта ғасырлық құжаттар тек шекараларға байланысты заңдық даулар туралы мәліметтерді сақтап қалған. 18 ғасырда король Густав III Ұлы бөлісті жүзеге асырды, онда жалпы пайдаланудағы жерлер ірі меншіктерге қайта бөлінді, ал талап етілмеген барлық жерлер коронаға тиесілі болды. Осылайша, муниципалитеттердің құзыретінен тыс «қалған» жерлер болған жоқ, өйткені барлық жер жеке меншікке немесе мемлекетке тиесілі. Әлемдік үкімет мүлікті салық салынатын бірліктерге (ауылдар мен әлемдік муниципалитеттерге) өз қалауынша бөлді, бұл бірліктер міндетті түрде приходтармен сәйкес келмеген. Сонымен қатар, қалалар жеке жарлықтармен құрылды. 1734 жылға дейін қалалардағы заңдар ауылдық муниципалитеттерден өзгеше болды. 1865 жылдың 6 ақпанында қазіргі муниципалитеттер приходтардан бөлек, әлемдік құрылымдар ретінде құрылды. Бұл реформа 1862 жылғы шведтік муниципалитет реформаларынан шабыт алды. 1964 жылға дейін қалалар өздерінің полиция және тіркеу қызметтерін қаржыландырды. 1977 жылға дейін муниципалитеттер қалаларға (kaupunki, stad), базар қалаларына (kauppala, köping) және ауылдық муниципалитеттерге (maalaiskunta, landskommun) бөлінді. Базар қалаларының санаты жойылды және олар қалалар деп қайта аталды. Қалған муниципалитеттер «басқа муниципалитеттер» деп жіктеліп, барлық maalaiskunta муниципалитеттері ақырында өздерінің бас қалаларымен біріктірілді немесе аттары өзгертілді. 1995 жылдан бастап заң бойынша тек «муниципалитет» термині мойындалды және кез келген муниципалитет өзін қала деп атауға құқылы.
Municipalities were originally parishes. The old word for a municipality is pitäjä, 'keeper', because when the system was instituted, one municipality kept one minister. Municipalities were divided into villages, which consisted of individual properties. Borders between properties and thus municipalities were defined by oral agreements passed down from generation to generation; usually along straight lines between defined markers such as boulders. Medieval documentation survives only from legal disputes concerning borders. In the 18th century, King Gustaf III implemented the Great Partition, where common lands were redistributed into larger properties, and claimed all unclaimed land to the crown. Thus, there is no "leftover" land outside the jurisdiction of municipalities, as all land belongs to either to a private property or to the government. The secular government divided the properties to taxable units (villages and secular municipalities) according to its own convenience, which were not necessarily convergent with parishes. Furthermore, cities were chartered separately. Up to 1734, the law was different in cities than in rural municipalities. On 6 February 1865, the modern municipalities were established as secular entities separate from the parishes. The reform was inspired by the Swedish municipal reforms of 1862. Up to 1964, cities financed their own police and registry services. Until 1977 municipalities were divided into cities (kaupunki, stad), market towns (kauppala, köping) and rural municipalities (maalaiskunta, landskommun). The market town category was abolished and these were renamed as cities. The rest of the municipalities were classified as 'other municipalities'. All municipalities called maalaiskunta were eventually either merged to their parent cities or changed their names. From 1995 onwards only 'municipality' is recognized by law and any municipality is allowed to call itself a city.
Анықтама және геральдика
Барлық муниципалитеттерде айқын қалалық орталық бола бермейді; шындығында, ауылдық муниципалитеттер көбінесе шашыраңқы ауылдық елді мекендерден тұрады. Шіркеу ауылы (kirkonkylä, қысқартылған kk) тарихи орталық болғанымен, ең ірісі немесе әкімшілік орталығы басқа ауылда болуы мүмкін. Мысалы, Асколаның шіркеу ауылы (Askolan kirkonkylä) бар, бірақ оның әкімшілік орталығы Моннинкильяда орналасқан. Көбінесе шіркеу ауылының атауы муниципалитет атауымен сәйкес келеді, Аскола сияқты. Дегенмен, бұл міндетті емес, мысалы, Энонтекио Хеттадан басқарылады; мұндай ауылдар карталарда жиі дұрыс емес көрсетіледі. Мұндай күтілуі мүмкін, себебі муниципалитет атауы шіркеу ауылы сияқты жалғыз орталыққа емес, бүкіл приходқа қатысты. Ауылдардың әкімшілік функциясы жоқ, бірақ кейбіреулерінде ерікті ауылдық бірлестіктер (kyläyhdistys) және басқа да мемлекеттік емес қоғамдық ұйымдар бар. Финляндиядағы қалалық аймақтар (taajama) байланысты болғанымен, жергілікті әкімшілік бірліктер болып табылмайды. Statistics Finland мемлекеттік агенттігі жыл сайын дербес каталог құрастырады, ол негізінен көлік саласында (көрсеткіштер, жылдамдық шектеулері және тас жолдарды жоспарлау) қолданылады. Финляндияда 745 ресми танылған қалалық аймақ бар, олардың 49-ы 10 000-нан астам, ал 6-сы 100 000-нан астам тұрғыны бар. Әр муниципалитеттің ерекше гербі бар. Олар муниципалитет шекараларында орналастырылады және муниципалитеттің ресми құжаттарында көрсетіледі. Көптеген муниципалитеттердің гербтері заманауи кезеңде жасалған, олардың көпшілігін Густав фон Нумерс жасаған. Сонымен қатар, 2015 жылдан бері Вантаа және 2017 жылдан бері Хельсинки сияқты муниципалитеттер өздерінің гербінен өзгеше логотиптерге ие.
Not all municipalities have an obvious urban center; indeed, rural municipalities are often composed of distributed rural villages. Although the church village (kirkonkylä, abbreviated kk) is the historical center, the largest or administrative center may be in another village. For example, Askola has a church village (Askolan kirkonkylä), but its administrative center is in Monninkylä. Often, the church village has the same name as the municipality, as with Askola. However, this is not necessarily so, e. g. Enontekiö is governed from Hetta; these villages are often erroneously labeled in maps. This is expected as the name of the municipality refers to the entire parish, not just a single center like a church village. Villages have no administrative role, although some have voluntary village associations (kyläyhdistys) and other non governmental public life. Although related, urban areas in Finland (taajama) are not local administrative units. A catalog is independently compiled each year by Statistics Finland, a state agency, and used primarily for traffic related purposes (signage, speed limits, and highway planning). There are 745 officially recognized urban areas in Finland, 49 of which have more than 10,000 inhabitants and six more than 100,000. Each municipality has a distinct coat of arms. They are posted on the municipal borders and shown in official documents representing the municipality. The coats of arms for many municipalities have been designed in the modern era, many of them by Gustaf von Numers. In addition, municipalities like Vantaa since 2015 and Helsinki since 2017 have a logo distinct from their coat of arms.
Елордалық аймақ
Ерекше ескертетін жайт, Хельсинки астаналық аймағында ешқандай арнайы шаралар қарастырылмаған. Бұл аймақ үздіксіз біріккен қалалық агломерация құрайтын төрт толыққанды тәуелсіз қаладан тұрады. Хельсинки астаналық аймағының халқы мен аумағы салыстырмалы түрде жылдам өсті: 50 жыл бұрын ауылдық деп есептелген жақын маңдағы муниципалитеттер қала шетіне айналды, және бұл өсімнің жалғасатыны күтілуде. 2006 жылы үкімет Хельсинки мен Сипооның бір бөлігін біріктіруге келісім берді. Сипоо – Хельсинки астаналық аймағына жақын орналасқан, халқының 40% швед тілінде сөйлейтін ауылдық муниципалитет. Нәтижесінде, бұл аймақ Хельсинкиге қарасты, фин тілінде сөйлейтін жаңа қала шетіне айналады, онда Сипоода әлдеқайда көп тұрғын болады.
Distinctively, the Helsinki capital region, has no special arrangements. The area consists of four entirely independent cities that form a continuous conurbation. The Helsinki metropolitan area has grown in population and area relatively quickly: the nearby municipalities, considered rural only 50 years ago, have become suburbs, and the growth is projected to continue. A state imposed merger of Helsinki and a part of Sipoo, a rural, 40% Swedish speaking municipality adjacent to the Helsinki metropolitan area, was approved by the government in 2006, counter to the opinion of the Sipoo municipal council. This area will effectively become a new (and Finnish speaking) suburb with multiple times the inhabitants than there are in Sipoo.
Біріктірулер мен реформа
Қазіргі уақытта Финляндияда муниципалитеттер жүйесін реформалау туралы қызу саяси пікірталас жүріп жатыр. Шағын муниципалитеттердің көптігі, Финляндияның аграрлық жылдарында қалыптасқандықтан, мемлекеттік қызметтерді ұсынуға кедерілді болып саналады. Осының салдарынан, мемлекеттік біріктірулер туралы ұсыныстар жасалды. Бұрынғы өңірлік және муниципалдық істер министрі Ханнес Маннинен басқарған комитет, әртүрлі өкілеттіктерге ие екі деңгейлі муниципалитеттер жүйесін құруды ұсынды, ал Финляндияның жергілікті және өңірлік билік органдары қауымдастығы (Kuntaliitto) муниципалитеттердің кем дегенде 20 000–30 000 тұрғыны бар бірліктер болуын жақтады, қазіргі көрсеткіш – 4 700. Бұл бастама Даниядағы ұқсас реформадан (Данияның муниципалитеттеріне қараңыз) шабыттанды. Алайда, бұрынғы үкімет (Ванханен II) біріктіруді міндеттеуді жоспарламады. Соңғы кезде көптеген ерікті бірігулерге келісім жасалды. 2005 жылы он, 2006 жылы біреу, 2007 жылы он төрт және 2008 жылы біреу біріктірілді. 2009 жылы олардың саны одан да көп болды, олардың көпшілігі екі муниципалитеттен астамды біріктірді. 2009 жылы Хейменлинна, Сало, Кувола, Сейньяйоки, Наантали, Каухава, Лохья, Расеборг, Ювяскюля және Оулу қалалары айналасындағы ауылдық муниципалитеттермен бірікті. Барлығы 32 бірігу болды, оған 99 муниципалитет қатысты, нәтижесінде муниципалитеттердің саны 67-ге азайды. 2009 жылы Ювяскюляде қаланың айналасында орналасқан, бірақ сол қаламен аты бірдей болатын соңғы maalaiskunta таратылды. 2010 жылы төрт, 2011 жылы алты, 2013 жылы он, 2015 жылы үш, 2016 жылы төрт, 2017 жылы екі, 2020 жылы біреу және 2021 жылы біреу біріктірілді. 2005–2021 жылдар аралығында муниципалитеттердің саны ерікті түрде 444-тен 309-ға дейін азайды. 2012 жылы Катайнен үкіметі муниципалитеттерді біріктіру арқылы бір муниципалитетке 20 000 тұрғынға жетуді көздеген кең ауқымды жоспар жариялады. Үкіметтік комитет тарапынан коммуналдық белдеулер де мақсат ретінде ұсынылды, яғни жұмыс күшінің 35% -дан астамы жұмысқа қатысатын муниципалитеттер біріктірілуге жатады. 2015 жылдан бастап Sipilä кабинеті денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтерді маңызды реформалауға (sote uudistus) дайындалды, мақсаты муниципалды және жеке денсаулық сақтау арасындағы таңдауды арттыру және денсаулық сақтау жөніндегі кейбір жауапкершілікті муниципалитеттен үлкен бірліктерге беру болды. Бұл реформаны Marin кабинеті аяқтады.
There is currently a heated political debate in Finland about reforming the municipality system. Essentially, a multitude of small municipalities is seen as detrimental to the provision of public services, having originated during Finland's agrarian years. As a result, there have been suggestions of state imposed mergers. A committee led by the former Minister for Regional and Municipal Affairs, Hannes Manninen, suggested creating a two tier system of municipalities with different powers, while the Association of Finnish Local and Regional Authorities (Kuntaliitto) favoured a system where municipalities would be units of at least 20,000–30,000 inhabitants, cf. the current median at 4,700. The motion was inspired by a similar reform in Denmark (see Municipalities of Denmark). The former government (Vanhanen II), however, planned to not impose mergers. Recently, many voluntary mergers have been agreed on. Ten mergers were completed in 2005, one in 2006, 14 in 2007 and one in 2008. In 2009, there were even more, many of which consolidated more than two municipalities. Several cities merged with surrounding rural municipalities in Hämeenlinna, Salo, Kouvola, Seinäjoki, Naantali, Kauhava, Lohja, Raseborg, Jyväskylä and Oulu in 2009. In total, there were 32 mergers, involving 99 municipalities, that reduced the number of municipalities by 67. The year 2009 also marked the end of the last maalaiskunta, a municipality surrounding a city but sharing the name, in Jyväskylä. There were four mergers in 2010, six in 2011, ten in 2013, three in 2015, four in 2016, two in 2017, one in 2020 and one in 2021. In the period 2005–2021, the number of municipalities was voluntarily reduced from 444 to 309. In 2012, Katainen's government published an extensive plan aiming at merging municipalities to reach a target of population 20,000 per municipality. Commuter belts have also been proposed as a target by a government committee, such that municipalities where more than 35% of workforce commutes would be subject to a merger. The Sipilä cabinet, from 2015, had been preparing a significant reform of health and social services (sote uudistus), aimed at increasing choice between municipal and private healthcare, and assigning some healthcare responsibilities into larger units than a municipality. This was finished by the Marin cabinet.