Кіріспе

Пара – Бразилияның штаты, Бразилияның солтүстігінде орналасқан және төменгі Амазонка өзенімен кесіледі. Ол Бразилияның Амапа, Мараньяо, Токантинс, Мату-Гросу, Амазонас және Рорайма штаттарымен шектеседі. Солтүстік-батысында Гайана және Суринам елдерімен, ал солтүстік-шығысында Атлант мұхитымен шекаралас. Штаттың елордасы және ең ірі қаласы – Белем, ол Амазонка өзенінің сағасына жақын, Маражо шығанағында орналасқан. Бразилия халқының 4,1%-ын құрайтын бұл штаттың Бразилияның ЖІӨ-сінің 2,2%-ы ғана шамасында. Пара – Солтүстік аймақтың ең халқы көп штаты, онда 8,6 миллионнан астам адам тұрады және Бразилиядағы халық саны бойынша тоғызыншы орында тұр. Ауданы бойынша Бразилияның екінші ірі штаты, ауданы 1,25 млн км², тек Амазонас штатынан ғана кішкентай. Штаттың ең танымал нышандары – Амазонка өзені және Амазонка ормандары. Парада каучук (көмір ағаштарынан өндіріледі), кассава, асаи, ананас, какао, қара бұрыш, кокос, банан, махагони сияқты тропикалық қатты ағаштар, темір кені және боксит сияқты минералдар өндіріледі. Сантарем аймағында өсірілетін соя – жаңа тауар дақылы. Әр қазан айында Белемге жылдың ең маңызды діни мерекесі – Círio de Nazaré процессиясына ондаған мың туристер келеді. Елорданың тағы бір маңызды тартымдылығы – Амазонка өзеніндегі үлкен аралда дамыған және жойылған Марахоара мәдениетіне негізделген Марахо стиліндегі керамика.

Этимология

Мемлекеттің атауы тупи тілінен алынған "пара" топонимі – сөзбе-сөз "теңіз", бірақ кейде ірі өзендерді де білдіреді. Штаттың аты сол аттас өзеннен, яғни Амазонка өзенінің саласы – Пара өзенінен шыққан.

Тарих

1500 жылы испандық теңізші Висенте Яньес Пинсон Амазонка өзенінің сағасына алғашқы еуропалық болып жетті. 1542 жылдың 26 тамызында испандық Франсиско де Орельяна Эквадордың Кито қаласынан өзен арқылы Амазонка өзенінің сағасына жетті. 1637 жылдың 28 қазанында португалдық Педро Тейшера Белемнен шығып, Китоға бағытталды: экспедиция барысында ол Напо мен Агуарико өзендерінің қосылған жеріне, қазіргі Эквадор мен Перу арасындағы шекараға Португалияның, кейін Бразилияның иелігін белгілеп, Амазонканың көп бөлігін, соның ішінде қазіргі Пара аймағының барлық аумағын бағындырды. Көтерілістің түпкі себебінде Бразилия империясының Гран-Пара провинциясының консервативтік күштеріне қарсы, аймақты португалдық колония ретінде немесе тәуелсіз территория етіп сақтауды көздеген көтерілісшілерді қуу үшін жасалған әскери жинақылық болды. Бразилия үкіметінің орталықтандырылған билігінің шешімдеріне қатысу мүмкіндігі болмауына наразы болған көптеген жергілікті көшбасшылар провинциялық үкіметке қарсы наразылықтың күшеюіне себеп болды.

Резеңке айналымы және минералдық қазбалау

Көтерілістен кейін 19-шы ғасыр мен 20-шы ғасырдың басында резеңке және латекс өндірісі арқылы жергілікті экономика қарқынды өсті. Осы кезеңде Амазонка аймағы бірдей шикізатты пайдалану арқасында екі ерекше экономикалық циклді бастан өткерді. Интендант Антонио Лемос Белем қаласындағы қалалық өзгерістердің негізгі қозғаушы күші болды, қала «Америкадағы Париж» (Paris n’America) деп аталды, бұл сол кездегі Париждің қала құрылысының ықпалына сілтеме, және Антонио Лемосқа осы қала құрылысы шабыт берді. Мысалы, осы кезеңде қала орталығы Үндістаннан әкелінген манго ағаштарымен тығыз жабылған, ал даму Париж үлгісімен үйлесімді болды. Резеңке өндірісінің екі циклының (1870–1920 және 1940–1945) төмендеуімен қатар, ауыр экономикалық тұрақсыздық келді, ол штаттың оңтүстігіндегі ауыл шаруашылығының дамуымен 1960-1970 жылдары тоқтады. 1960-шы жылдардан бастап, бірақ негізінен 1970-шы жылдары өсім, негізінен штаттың оңтүстік-шығыс аймағындағы минералдарды өндіру арқасында, сондай-ақ Сера-дос Карахас тауларында темір және Сера-Пелада алтын өндірісімен үдеді.

Климат

Тропикалық жаңбырлы орман климаты — тропикалық климаттың бір түрі, онда құрғақ маусым болмайды — барлық айларда орташа жауын-шашын мөлшері кем дегенде 60 мм болады. Бұл климат әдетте экватордан бес градусқа дейінгі ендіктерде кездеседі, ондағы аймақтарды аралық тропикалық конвергенция аймағы басымдықпен билейді. Экваторлық климат Кёппен климаттық жіктелімінде Af деп белгіленеді.

Өсімдіктер

Амазонка планетадағы қалған жаңбырлы ормандардың жартысынан астамын құрайды және әлемдегі ең үлкен және түрлерге ең бай тропикалық жаңбырлы ормандарды қамтиды. Ылғалды тропикалық ормандар – түрлерге ең бай биом, ал Америкадағы тропикалық ормандар Африка мен Азиядағы ылғалды ормандардан әлдеқайда түрлерге бай. Америкадағы тропикалық жаңбырлы ормандардың ең үлкен бөлігі болғандықтан, Амазония жаңбырлы ормандары теңдесі жоқ биологиялық әртүрлілікке ие. Әлемдегі барлық түрлердің үштен бірінен астамы Амазония жаңбырлы ормандарында мекендейді. Па́ра штатында планетаның ең жоғары биологиялық әртүрлілігі кездеседі.

Демография

2022 жылғы IBGE мәліметтері бойынша, штат тарихи жерінде 8 120 131 адам тұрады. Халық тығыздығы: Қалалану: 75,2% (2006); Халық өсімі: 2,5% (1991–2000); Тұрғын үйлер: 1 754 000 (2006). Соңғы PNAD (Ұлттық үй шаруалықтарын үлгілеу бойынша зерттеу) санағы келесі деректерді көрсетті: 5 673 446 қоңыр (аралас нәсілді) адам (69,9%), 1 570 281 ақ нәсілді адам (19,3%), 793 621 қара нәсілді адам (9,8%), 69 180 үнді адам (0,9%), 12 432 азиялық адам (0,2%).

Этностық топтар

Халықтың көп бөлігі аралас, себебі үлкен жергілікті тұрғындар саны және, азырақ болғанымен, африкалық текті адамдар да бар. IBGE соңғы санағында (2010 жыл) 817 мың бразилиялық өзін жергілікті тұрғын деп атады, бұл ел халқының шамамен 0,26 пайызын құрайды. Параға көптеген португал, испан және жапон иммигранттары келді. Олар өздерінің тарихтарын Белемдегі "Халық ескерткішінің" "Висенте Сalles залында" тұрақты түрде сақтап келеді. Португал отарлаушыларын Иберия түбегіндегі саяси шиеленістерден қашқан испандар да ілесіп келді, онда соғыстар мен әлеуметтік толқулар болды. Жапондықтар аграрлық қауымдастықтар құрып, Томе-Асу сияқты қалаларға қоныстанды. Португал саяхатшылары мен миссионерлері 17 ғасырда бұл штатқа қоныстанды. 1616 жылдың қаңтарында португал капитаны Франсиско Кальдейра Кастелу Бранку жерді жаулауды бастап, болашақ штат астанасының ядросы – Рождество бекінісін құрды. Португалдық діни миссиялар осы жерден Мараньянның Сент-Луис бекінісіне дейінгі аумақта елді мекендер құруға қолданылды. Қоныс аударушылардың көп бөлігі Амазонка өзенімен жоғары қарай жүзіп өтті, себебі құрлықпен саяхаттау өте қиын болды. Португалдықтар Параға алғаш келді, соның нәтижесінде ас-тағамнан бастап сәулетке дейін әртүрлі салаларда үлкен үлес қосты. Амазонкаға қоныс аударған алғашқы жапондық иммигранттар 1926 жылдың 24 шілдесінде Жапонияның Кобе портынан шығып, сол жылдың 22 қыркүйегінде Рио-де-Жанейро мен Белемде тоқтағаннан кейін Томе-Асу қаласына жетті. Жапондықтар 1930 жылдары джут және қара бұрыш сияқты егістерді енгізді; джут өте сәтті болды, бұл аймақтық экономикада өсімге алып келді. 1970 жылдары жапон фермерлері Гавай папайясын және қарбызды өсіруді енгізді, оларға халықаралық сұраныс бар. Бразилиядағы үшінші ірі жапон этникалық қауымы Парада, шамамен 13 000 тұрғыны бар (Сан-Паулу және Парана штаттарындағы қоныстардан кейін ғана). Олар негізінен Томе-Асу, Санта-Изабел-ду-Пара және Кастанхал қалаларында тұрады. Парадағы итальяндық иммигранттар негізінен Италияның оңтүстігінен келді, олардың шығу тегі Калабрия, Кампания және Базиликата. Бұл эмиграция толқынының кезі еді. Олардың барлығы қоныс аударушылар және саудамен айналысты. Алғашқы итальяндық сауда 1888 жылы Сантаремде тіркелген. Иммигранттар Белем, Бревес, Абаэтетуба, Обидос, Ориксимина, Сантарем және Аленкерде отбасылық тамырларын жайды. Батыс Парадағы олардың қатысуы соншалықты айқын болды, Италия консулдығы штаттың итальяндықтар тұратын ең ірі қаласы – Обидоста кеңсе ашты. Консульство Ресифиде, Пернамбуко штатында орналасқан. Белемде итальяндықтар сауда және бөлшек сауда салаларында жұмыс істеді. Олар штат астанасының индустриализациясының басында (1895) маңызды рөл атқарды. 1920 жылғы санақ бойынша, Парада 1000-ға жуық итальяндық тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, жапондықтарды, итальяндықтарды және немістерді қуғынға салғаннан кейін, итальяндықтардың тағы бір толқыны келді. Француз иммигранттары сияқты, бұл толқынның итальяндықтары Парада тұрақтап қалмады. Ливандық иммигранттар 19 ғасырдың ортасында, резеңке өндірісінің өрбу кезінде және 1914 жылға дейін Параға келді. 15 000-нан 25 000-ға дейін сириялық-ливандық иммигранттар болды, олардың үштен бірі Акреге барды. Парада ливандықтар Белемде, сондай-ақ Камета, Мараба, Алтамира, Бревес, Монте-Алегре, Аленкер, Сантарем, Обидос, Соуре, Маракана, Абаэтуба және басқа да қалаларда қоныстанды. Бразилияға алғашқы француз иммигранттары 19 ғасырдың екінші жартысында келді, Белем-ду-Параның метрополиялық аймағындағы Беневидес колониясына қоныстанды. Француздар резеңке өндірісінің өрбуіне байланысты бұл аймаққа тартылып, ақырында Белемде қоныстанды, ол "Париж Н'Америка" деп аталды.

Білім

Португал тілі – ресми мемлекеттік тіл, демек мектептерде басты тіл ретінде оқытылады. Ағылшын және испан тілдері ресми жоғары мектеп оқу жоспарының құрамына кіреді.

Экономика

Қызмет көрсету секторы ЖІӨ-нің ең ірі бөлігін құрайды – 40,9%, одан кейін өнеркәсіп секторы 36,3% үлеске ие. Ауыл шаруашылығы ЖІӨ-нің 22,8%-ын құрайды (2004 ж.). Пара 31,1% темір кені, 22,2% алюминий, 13,5% ағаш, 8,3% алюминий кені, 7,9% басқа кендер (2002 ж.) экспорттайды, бұл Бразилия экономикасының 1,8%-ын құрайды (2005 ж.). Тау-кен секторы мемлекеттің жалпы ішкі өнімінің (ЖІӨ) 14%-ын құрайды, ол негізінен темір, боксит, марганец, әк тас және қалайы, сондай-ақ алтынның өндірілуінен туындайды. Алтын жақында ғана тарихтың ең ірі кен орындарының бірінен – Серра Пелададан өндірілді. Пара экономикасы өсімдіктерді өндіруге, ауыл шаруашылығына және мал шаруашылығына негізделген. Жердің байлығы мен маңызды гидрографиялық алабының арқасында қайықтар аймақтағы негізгі көлік құралы болып табылады. Гуарана – ұнтақ өндіріліп, стимулятор ретінде қолданылатын ағаш, ал анатто тұқымы – тамаққа қосылатын, күннен қорғайтын және бояу шығаруға қолданылатын жеміс. Маражо – әлемдегі ең үлкен теңіз аралы, оның аумағында елдегі ең ірі тау-кен аймақтарының бірі – Караджас таулары орналасқан. Бұл тау-кен провинциясында Companhia Vale do Rio Doce компаниясының Ферро-Каражас жобасы орналасқан. 2007 жылы кешен 296 миллион тонна темір кенін өндірді және оны Жапония, Германия, Италия, Франция және Испания сияқты көптеген елдерге экспорттады. Пара маниок, асаи, ананас, кокос (3-орын) және банан (6-орын) өндірісінде жетекші болып табылады. 2018 жылы Бразилияда 17,6 миллион тонна маниок өндірілді, ал Пара 3,8 миллион тонна өніммен елдегі ең ірі өндіруші болды. Пара сонымен қатар Бразилиядағы кокос өндірушілерінің ішінде де маңызды орынға ие. 2019 жылы 191,8 миллион жеміс жиналды, бұл елде 3-орынды баия және Сеарадан кейін иеленді. Какао өндірісінде Пара Бразилия өндірісінде көшбасшылық үшін Баиямен бәсекелесіп келеді. 2017 жылы Пара алғаш рет көшбасшылыққа қол жеткізді. 2019 жылы Пара тұрғындары 135 мың тонна какао, ал Баия тұрғындары 130 мың тонна какао жинады. Баияның какао өсіретін жері Параныкінен үш есе үлкен, бірақ Параның өнімділігі үш есе жоғары. Мұны мына факторлармен түсіндіруге болады: Баиядағы егістер көбінесе табиғаттан алынады, ал Парадағы егістер заманауи және коммерциялық сипатқа ие. Сонымен қатар, паралықтар өнімді және төзімді тұқымдарды қолданады, ал олардың аймағы Жәбірленуші қоқысқа қарсы тұруға мүмкіндік береді. 2018 жылы Пара банан өндірісі бойынша 6-орында болды. 2018 жылы Парада Бразилиядағы ірі қара малдың ең ірі саны болды – 20,6 миллион бас. Сан-Феликс-ду-Сингу қаласы 2,2 миллион жануармен елдегі ең ірі қала. Мараба 1 миллион жануармен елдегі 6-шы ірі қала. 20 негізгі мал тобын санағанда, Параның жеті аты-жөні кездеседі. Мұның себебі Пара муниципалитеттерінің аумағы өте үлкен. 2017 жылы темір кені секторында Пара елдегі екінші ірі өндіруші болды, өндірілген көлемі 169 миллион тоннаны құрады (ел өндірген 450 миллион тоннаның ішінде), құны 25,5 миллиард реалды құрады. Мыс өндірісінде Пара шамамен 980 мың тонна (Бразилиядағы 1,28 миллион тонна) өндірді, құны 6,5 миллиард реалды құрады. Алюминий (боксит) бойынша Пара Бразилияның барлық өндірісін жүзеге асырды (36,7 миллион тоннаның 34,5-і), құны 3 миллиард реалды құрады. Марганец бойынша Пара Бразилия өндірісінің көп бөлігін өндірді (3,4 миллион тоннаның 2,3-і), құны 1 миллиард реалды құрады. Алтын бойынша Пара Бразилияның үшінші ірі өндірушісі болды, 20 тонна алтын өндірілді, құны 940 миллион реалды құрады. Никель өндірісінде Гояс және Пара – елдегі жалғыз екі өндіруші, Пара өндіріс бойынша екінші орында тұр, ол 750 миллион реал құны бар 90 мың тонна өндірді. Пара қалайының үшінші ірі өндірушісі (4,4 мың тонна, құны 114 миллион реал). Пара Бразилиядағы коммерциялық минералдық өндірістің құнының 42,93%-ын құрады, бұл шамамен 38 миллиард реалды құрайды. Темір кен орындарының жақын орналасуына байланысты Марабада Siderúrgica Norte Brasil (Sinobras) құрылды. 2018 жылы компания елімізде өндірілген 35,4 миллион тонна шикі болаттың 345 мың тоннасын өндірді. Параның 2017 жылғы өнеркәсіптік ЖІӨ 43,8 миллиард реалды құрады, бұл ұлттық өнеркәсіптің 3,7%-ын құрайды. Салада 164 989 адам жұмыс істейді. Негізгі өнеркәсіптік секторлар: металл минералдарын өндіру (46,9%), электр энергиясы және су сияқты өнеркәсіптік қосымша қызметтер (23,4%), құрылыс (14,8%), металлургия (4,3%) және тамақ өнімдері (4,3%). Осы бес сектор мемлекеттік өнеркәсіптің 93,7%-ын құрайды.

Әуежайлар

Белем халықаралық әуежайы (BEL) Белем қаласының орталығынан 10 км қашықтықта орналасқан. Қазіргі уақытта ол жылына 2,7 миллион жолаушыға қызмет көрсетеді. Бұрын Валь-де-Каес әуежайы деп аталатын бұл әуежай, 2023 жылы өткізілген сауалнама бойынша әлемдегі үздік 10 әуежайдың қатарына енді.

Порт

Белем портында мейрамханалар, өнер галереялары, кішкентай сыра қайнатушылығы, мұздақ дүкендері, қолөнер бұйымдары сататын орындар, аймақтық тағамдар сататын киосктер, кофеханалар, жәрмеңкелер мен шаралар өткізуге арналған алаң, 400 көрерменге шақталған театр және туристік кемежай бар.

Спорт

Белем қонақтар мен тұрғындарға спорттық іс-шаралар ұсынады. Мангуэирао стадионының архитектуралық жобасы 1969 жылдың тамызында жасалған. 2002 жылы, ашылғанына 24 жыл өткен соң, Мангуэирао Пара штатының Олимпиадалық стадионы ретінде қайта ашылды. Стадионның сыйымдылығы шамамен 50 000 адамға жетеді.

Ту

Пара штатының туындағы ақ жолақ зодиак белгісін, экваторды және Амазонка өзенін көрсетеді. Көк жұлдыз – Вирго шоқжұлдызындағы Спика жұлдызы, ол Бразилияның туында да штатты бейнелейді. Екі қызыл бөлік Кабанагем көтерілісінде Кабанос тарапынан төгілген қанды символдайды.