Бразилияның Пернамбуку штаты

Кіріспе

Бразилия штаты

Пернамбуко – Бразилияның солтүстік-шығыс аймағында орналасқан штат. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, халқы шамамен 9 миллион адамды құрайды, бұл Бразилияның халқы бойынша жетінші ірі штаты. Аумағы 98,067.877 км² шамасында, елдің федеративтік бірліктері арасында 19-шы орында тұр. Халық тығыздығы шамамен 89 адамға 1 км² дейін, ол елдегі ең тығыз орналасқан алтыншы штат. Штаттың астанасы және ең ірі қаласы – Ресифе, елдің маңызды экономикалық және қалалық орталықтарының бірі. 2019 жылғы бағалауларға сәйкес, Ресифе метрополитен аймағы елдегі жетінші ең көп халқы бар аймақ және Бразилияның солтүстік-шығысындағы екінші ірі аймақ. 2015 жылы штаттың халқы елдің жалпы санының 4,4%-ын құрады және ұлттық жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) 2,8%-ын өндірді. Қазіргі штат өзінің атын 1534 жылы құрылған Пернамбуко капитандығынан алған. Бұл аймақта бастапқыда тупи-гуарани тілдерінде сөйлейтін халықтар қоныстанған. Еуропалық отарлау 16 ғасырда, көбінесе португалдық билік астында басталды, бірақ қысқа мерзімге голландтардың билігі де болды. 1822 жылы Бразилия тәуелсіздік алды. Отарлық дәуірде Африкадан қант қамышын өсіру үшін көптеген құлдар әкелінді, нәтижесінде штат халқының көп бөлігі африкалық текті. Штаттың тарихы мен халқының алуан түрлілігінің арқасында бай мәдени дәстүрлер сақталған. Ресифедегі Бразилиялық Карнавал және тарихи отарлық астана Олинда әйгілі. Ресифедегі Гало да Мадругада шеруі көлемі бойынша әлемдік рекордтарды сақтап тұр. Климатының қолайлы болуына байланысты тарихи түрде қант қамышы өсіру орталығы болған штаттың экономикасы қазіргі таңда қызмет көрсету секторына негіделген, бірақ қант қамышы өсіру де маңызды. 1985 жылы демократия орнауы штатқа даму мен қиындықтарды әкелді: экономикалық және денсаулық сақтау көрсеткіштері жақсарғанмен, теңсіздік деңгейі жоғары қалып отыр.

Этимология

Пернамбуко атауының шығу тегі талқыланып жүр, бірақ көптеген болжамдар осы атауды қазір жойылған тупи тілінен шығарды. Кейбір ғалымдар бұл атау тупи тіліндегі "үлкен өзен" немесе "теңіз" мағынасын білдіретін пара’на және "тесік" мағынасын білдіретін бука сөздерінің бірігуінен пайда болған деседі. Осылайша, Пернамбуко "теңіздегі тесік" дегенді білдіріп, Олинданың солтүстігіндегі Итамарака аралындағы Санта-Крус каналына немесе Олинда мен Ресифе арасындағы рифтердегі ашық жерге сілтеме болуы мүмкін. Басқалардың пікірінше, Пернамбуко – бұл жергілікті тайпалардың тілінде бразилия ағашының аты болған, себебі бұл ағаш болашақ штаттың орманды аймақтарында кеңінен таралған. Үшінші болжам да тупи тілінен шыққан, "ұзын өзен" деген мағынаны білдіретін паранабуку сөзінен туындаған, бұл Капибарибе өзеніне сілтеме болуы мүмкін, өйткені алғашқы карталарда Кабо-де-Санту-Агостинюдің солтүстігінде, Ресифеден оңтүстікке қарай "Пернамбуко өзені" деп белгіленген. Академик Жак Рибенбуйм ұсынған тағы бір болжам бойынша, атау португал тілінен шыққан. Ресифедегі Санта-Крус каналы 16 ғасырдың басында Бока-де-Фернао (барлаушы Фернао де Норонаның құрметіне) деп аталған. Үндістер Фернаоды Пернао деп айтқан, сөздердің ретін өзгертіп, Пернао Бока немесе Пернамбука деп атаған, содан кейін қазіргі Пернамбуко аты пайда болған. Штаттың Солтүстік арыстаны, Фрево және Маракату елі, Баталы жер сияқты лақап аттары да бар.

География

Пернамбуко салыстырмалы түрде тар жағалау аймағын, биік ішкі платоны және олардың арасындағы террасалар мен еңістерден құралған аралық аймақты қамтиды. Оның беті ежелгі платоның эрозияға ұшыраған қалдықтарымен күрт бөлінген, нәтижесінде тіктеу беткейлер мен жазық үстіне ие таулардың қатары пайда болған, олар шапада деп аталады және кейбір жерлерде құмтастың көлденең қабаттарымен жабылған. Осы шападалардың қатарлары үш штатпен шекара құрайды: Серра-дус-Ирмаос және Серра-Вермелья – Пиауимен, Серра-ду-Арарипе – Сеарамен, ал Серра-дус-Каририс-Вельос – Параибамен.

Еуропалық байланыс

Қазіргі Пернамбуко Фернандо де Норонха аралдарын қамтиды, бұл аралдар 1502 жылы король Мануэл Фернандо де Ларонхаға бергендіктен, Пернамбуконың құрлықтағы тарихынан бұрынғы оқиға. Пернамбуко бастапқыда Еуропада бояу үшін қолданылатын бразилия ағашының (Caesalpinia echinata) көзі ретінде бағаланды. Осы аймақтағы жергілікті тұрғындар бразилия ағашын жинап, оны еуропалықтар ұсынған балталар, балық аулау құралдары және басқа да заттарға айырбастауға құштар болды. 1502 жылы португал королі Фернандо де Ларонхаға лицензия берді. Лицензия мерзімі біткеннен кейін, бразилия ағашы саудасы Бразилияны зерттеуге серпін берді. Бразилия ағашының құны жоғары болғандықтан, басқа еуропалық елдер, әсіресе француздар, осы жаңа бояу ағашын игеру үшін кемелер жіберді. 1531 жылы Бертран д'Орнесан басшылығындағы француздар Пернамбукода француз сауда бекетін құруға тырысты. Бұл бекініс Пернамбуко мен Итамариканың солтүстік шекарасында орналасқан еді. Португалия королі Перо Лопес де Соза басқаруымен армада жіберіп жауап берді. Перо Лопес француздарды жеңіп, олардың бекінісін қиратты және жаңа бекініс салды.

Португалиялық қоныстар

Француздарды Пернамбуконың Итамарикамен шектес солтүстік шекарасынан ығыстырғаннан кейін көп ұзамай португалдар Бразилияға қоныстанды. Португалия королі Жоау III 1534 жылы мұрагерлік капитандықтарды құрды, Пернамбуко Дуарте Коэльоға берілді, ол 1535 жылы Нова Лузитанияға (немесе "Жаңа Лузитанияға") келді. Дуарте француздық одақтас каэтес тайпаларына қарсы әскери амалдар жүргізді және 1537 жылы оларды жеңгеннен кейін бұрынғы марин тайпасының ауылы орналасқан жерде Олинда деп аталатын жаңа елді мекен мен Игарасуда тағы бір ауылды құрды. Оның басшылығымен қант тез арада бразилия ағашын ығыстырып, Пернамбуконың ең табысты экспорты болды. Қант пен мақта өндірісінің арқасында Пернамбуко өте сирек гүлденген капитандықтардың бірі болды (басқа бір маңыздысы – Сан-Висенте).

Құлдық

XVI ғасырда қантты тазарту үшін көп қаржы жұмсалғанмен, одан да көп еңбек күші қажет болды. Бразилиялық үндістер португалдарға өте пайдалы болды; еркін және құл болған үндістердің екеуі де португалдық қоныс жайлаушыларға көптеген пайдалы қызметтер көрсетті. Олар "Энгенхос" салуға көмектесуді де қамтиды. Дегенмен, бразилиялық үнділердің мәдениеті қант "Энгенхос"тарын іске қосуға ыңғайлы болмады. Үнді мәдениеті байлық жинауға бағытталған емес. Стюарт Шварц былай деді: "Адам жетерлік тамақ пен бірнеше жаңа құрал-жабдықтар мен қару-жараққа ие болған соң, неліктен одан артығын іздеп жұмыс істеуі керек?" Қант өндірісі бастапқыда жергілікті халықтардың, әсіресе тупи және тапуя тайпаларының еңбегіне сүйенсе, 17 ғасырдың соңынан бастап жоғары өлім-жүргіштік және экономикалық өсімге байланысты Африкадан құлдар әкеліне бастады. Осы құлдардың кейбіреулері қант өндіретін жағалау аймақтарынан қашып, "Мокамбо" деп аталатын тәуелсіз ішкі қауымдастықтар құрды, олардың ішінде Палмарес те болды.

Голландияның жаулауы

1630 жылы Пернамбуко, сондай-ақ Бразилиядағы көптеген португалдық иеліктері 1654 жылға дейін голландиялықтар тарапынан басылып алынды.

Яһудилердің көшіп келуі

Голландия билігі тұсында Ресифеде еврей мәдениеті дамыды. Ибериядағы инквизициядан қашқан көптеген еврейлер Нидерландыға пана сұрады. Еврей қауымы Голландиялық Бразилияда орнықты, кейін Американың басқа аймақтарына көшіп кетті. 1636 жылы қалада синагог салынып жатқаны туралы жазбалар бар. Амстердамдық еврей ғалымы Исаак Абоаб да Фонсека 1642 жылы Ресифеге келді, Бразилия топырағында және континенттегі алғашқы раввин атанды. 1643 жылы, португалдар метрополияда тәжді қайта иеленгеннен кейін үш жыл өткен соң, Антонио Виейра әкесі – инквизиция тарапынан кінәланған, Абоабты құрметтеген – Португалия короліне жаңа христиандар мен еврей иммигранттарының астанасын басып алуды ұсынды, бұл Португалияның қаржылық қиындықтарын жеңілдетуге көмектесер еді.

Португалияның қайта басып алуы

Португалдар 1654 жылы Ресифеді қайта басып алды және Олинда өзінің саяси орталығы мәртебесін қайта иеленді. Дегенмен, Ресифе сауда / порты қаласы болып қала берді. Бүгінде Пернамбуконың аграрлық аймағының көптеген тұрғындарының голланд тегі бар деген пікір бар. Бірақ голландтар кеткеннен кейін де Палмарестің біріккен квиломбосының қаупі сақталды. 1678 жылы оның басшысы Ганг Зумбамен келісімге қол жеткізілгеніне қарамастан, екеуі арасындағы соғыс тоқтамады. Бейбіт келісімнен кейін билікке келген, бірақ кейін одан бас тартқан Зумби 1694 жылға дейін португал үкіметімен күресіп, оңтүстіктен келген әскерлер оны жеңді.

Шәкәр айналымының үш ғасыры

17 ғасырдың қалған бөлігінен бастап 20 ғасырға дейін Пернамбукодағы өмірдің көп бөлігі монокультура, латифундия және құлдық (1888 жылға дейін) үлгілерімен қалыптасты. Қант пен мақта ірі плантацияларда өсірілді, ал ауылдық қоғам көбінесе жер иелері мен кедейлерге бөлінді. Сонымен қатар, Пернамбуко, тар жағалаудан басқа, мерзімді құрғақшылықтарға ұшырайды. Осы кезеңдегі экономиканың өрлеуі мен құлдырауы көбінесе "қант циклі" деп аталады: халықаралық қант нарығы жақсы болғанда экономика өркендейді, ал нарық нашарлағанда бұл баршаға, әсіресе кедейлерге қиын жағдай тудырады. Қант әрқашан өркендеу мен құлдырау циклінің басты мысалы болды, бірақ мақтада да уақыт-уақытпен ұқсас цикл байқалды. Мақта АҚШ-тың тәуелсіздік соғысы, 1812 жылғы соғыс және АҚШ-тың Азамат соғысы кезінде пайдалы болды. Әр жолы Пернамбукодағы құлдырау АҚШ өсірушілері экспортты қайта бастағанда орын алды.

17 ғасырдағы таптық қақтығыс

Ингенхо қант зауытын салу және пайдалану үшін үлкен инвестициялар қажет. Көп жағдайда ақша қарызға алынады. Басқа да көздер болғанымен, диірмен иелеріне ерекше маза бергендер Ресифе саудагерлері болды. 1710 жылы осы мазакешілік Маскате соғысына әкеп соқты. Бұл қақтығыс Ресифе маскаттарын Олинда плантаторларына қарсы қойды. Оны Сеньорес де Энгенхо (қант зауыттарының иелері) басқарды. Бұл колониялық Бразилиядағы сеньор де ингенхо (жер иелері элитасы) мен Ресифе саудагерлері арасындағы үнемі болатын шиеленістің мысалы. "Соғыс" (көп оқ атылды, бірақ көбінесе адам шығыны болған жоқ) таптық күрес элементтерін қамтиды. Голландтар келгенге дейін Олинда әрқашан муниципалитеттің орталығы болған. Ресифе, бұрын Олинданың порты болған, басында қарапайым үйлерден, қоймалардан және кемелер мен теңізшілерге қызмет көрсететін шағын бизнестерден тұратын, бірақ голландтар тұсында Пернамбуко аристократиясының көп бөлігі қарызға батқан бай, жақында келген саудагерлерге толы, дамыған сауда орталығына айналды. Бірнеше артық қимыстан кейін король губернаторға жаңа нұсқаулар берді. 1715 жылы тәж жаңа губернаторды жіберді және Пернамбуко халқы қиындықтар аяқталды деп сезінді, бірақ колония элитасының көптеген отбасылары қирады.

18 ғасыр: шахталық өндіріс қантты басып қалды

XVII ғасырдың соңында Минас-Жерайста алтынның және алмаздың табылуы егіншілікті ығыстырды. Шындығында, "алтын азыбы" тау-кен өндірісінің қарқынды дамуынан туған барлық бұзылыстарға қарамастан, қант экспортының құны әрқашан басқа кез келген экспорттан жоғары болды. Дегенмен, көптеген басқа өзгерістердің ішінде алтын назарды оңтүстікке бұрды. Пернамбуко, Баия және бүкіл Солтүстік-Шығыс Бразилияның оңтүстігімен көлеңкеде қалды, және бұл бағыттың өзгеруі ешқашан қайта бұрылмады.

XIX ғасыр: провинция, кейін мемлекет

Пернамбуконың Бразилия мемлекеті болып құрылуына жауабы көтеріліс болған секілді. Пернамбуко Бразилия тарихындағы ең маңызды көтерілістер мен бүліктердің ортасы болды, әсіресе 19 ғасырда. Қараңыз: Бразилиядағы көтерілістер мен революциялар, Пернамбуко көтерілісі, Кабанада, Сәуір көтерілісі (Пернамбуко). Бір кезде Пернамбуко Солтүстік-Шығыс аймағының көп бөлігін қысқа ғана өмір сүрген, тәуелсіз Экватор конфедерациясына жетекшілік еткен.

Құлдықтың аяқталуы және республиканың басталуы

1888 жылы қалалық қоғамның артуының және пернамбукалық саясаткер Хоаким Набуко сияқты зиялылардың қолдауының нәтижесінде құлдық жойылды. Бірақ, құлдардың бостандыққа шығуы ең төменгі топтың өмірін ешқандай жақсартпады. Экономикалық дағдарыстар жалақыны төмендетуге пайдаланылды, балаларға көбінесе жалақы төленбеді және зорлық-зомбылық үстемдік құрды. Антибиотиктер ойда жоқ кезде, 1849 мен 1920 жылдар аралығында 14 ірі эпидемия болды.

20 ғасыр

ХХ ғасыр байланыс және көлік салаларында жақсаруларға әкеліп, бірте-бірте дамуға жағдай жасады. Бірақ, қант өнеркәсібінде жұмыс істейтін жағдайы төмен адамдар үшін, 1960 жылдарға дейін осы еңбек сегментіндегі нәресте өлімі тірі туған балалардың жартысына жуығын құрады. Саяси жағынан алғанда, ғасырдың басым бөлігі екі диктатуралық кезеңмен сипатталды: 1930 жылдан 1954 жылға дейінгі кезеңнің көп бөлігін Гетулио Варгас биледі, ал 1964 жылдан 1985 жылға дейін әскери диктатура орнады.

Диктатурадан кейінгі жетістіктер

Әскери биліктің аяқталуына қарамастан, жұмыссыз және нашар тамақтанатын төменгі топ әлі де бар. Дегенмен, өнеркәсіптік дамумен бірге өмір сапасы да жақсарды. Пернамбуко ірі туристік орталыққа айналды. Мыңжылдық басындағы статистикалар күрт және үзіліссіз жақсаруды көрсетіп тұр. Global Burden of Disease Study зерттеуінің бағалауынша, 1990 мен 2015 жылдар аралығында нәресте өлімі жыл сайын 6,2 пайызға төмендеді: 1990 жылы 1000 тірі туған балада 90,4 өлім болса, 2015 жылы 1000 тірі туған балада 13,4 өлім тіркелді. Ресифедегі қастерлі өлтіру көрсеткіші, Бразилияның орташа көрсеткішінен жоғары болғанымен, 2000-2012 жылдар аралығында жылына шамамен 6%-ға төмендеді. Кіріс теңсіздігі мәселе болып қала береді; 2000 жылы штаттың Джини коэффициенті 0,59 құрады, байлық пен ресурстар жоғарыда жинақталды.

Үкімет және саясат

Бразилияның барлық штаттары сияқты, штаттық үкімет үш тармаққа бөлінеді. Барлық тармақтар Ресифе қаласында орналасқан. Атқарушы билік: әкімшілік басқаруды Бразилиялық Социал-демократия партиясының әкімі Ракель Лира жүзеге асырады. Вице-әкім, қазіргі уақытта Cidadania партиясынан Присцила Краузе, әкімдік тағына отыру бойынша бірінші болып табылады, бірақ басқа жауапкершіліктері шектеулі. Заң шығарушы билік: Пернамбуко штатының Заң шығарушы жиналысы, құрамында 49 штат депутаты бар бірпалаталы орган. Ол Governador Miguel Arraes de Alencar ғимаратында отырыс өткізеді. Сот билігі: Пернамбуко штатының Әділет соты (Tribunal de Justiça de Pernambuco), 52 судьядан тұрады. Әкім мен депутаттар Бразилияның жалпы сайлауында төрт жылдық мерзімге сайланады, соңғы сайлау 2022 жылы өтті.

Жергілікті билік

Мемлекетті құрайтын 185 муниципалитетте сот тармағы болмаса да, ұқсас құрылымдар бар. Әр муниципалитеттің әкімге ұқсас басшысы бар, ол Префекто/Префекта деп аталады, ал заң шығарушы органы – Муниципальдік палата. Муниципальдік лауазым иелерінің қызмет мерзімі де төрт жылды құрайды, соңғы сайлау 2020 жылы өтті. Фернандо де Норонха – Пернамбуко штатының әкімшісі тікелей басқаратын ерекше "Мемлекеттік округ" (distrito estadual).

Федералды өкілдік

Федералдық деңгейде Пернамбуко штаты депутаттар палатасында 25 депутат және Федералдық Сенатта үш сенатормен өкілдік етіледі.

Халық саны

Бразилия география және статистика институтының (IBGE) мәліметтері бойынша, 2022 жылғы соңғы санақ бойынша штат тарихинда 9 058 621 адам тұрады. Халық Ресифе қалалық аймағындағы жағалау бойында шоғырланған. Қалаландыру: 77% (2006); Халық өсімі: 1,2% (1991–2000); Тұрғын үйлер: 2 348 000 (2006).

Дін

Штаттың тұрғындарының көпшілігі католик, ал штаттың 86%-дан астамы христиан. 2010 жылы 5,834,601 адам өзін римдік католик (65,95%), 1,788,973 адам евангелист (20,34%) деп атады: олардың ішінде 1,102,485-і шепшілдік (12,53%), 376,880-ы евангелистік протестант (4,28%) және 309,608-і басқа евангелистік (3,52%) болып тіркелді. 123,798 адам спиритист (1,41%), 43,726 адам Йехова куәгерлері (0,50%), 26,526 адам бразилиялық апостолдық католиктер (0,30%) және 6,678 адам шығыс православиесінің (0,08%) жатқызылды. 914,954 адам дінсіз (10,40%): олардың ішінде 10,284-і атеист (0,12%) және 5,638-і агностик (0,06%) деп өзін жариялады. 80,591 адам жоғарыда аталмаған басқа діндерді ұстанды (0,90%), ал 9,805 адам білмеді немесе жарияламады (0,12%). Пернамбуконың бұрынғы латын католиктік аумақтық прелатурасы Олинда және Ресифе митрополиттік архиепископиясына айналды, оның шіркеулік провинциясында (барлығы Пернамбукода) мынадай суфрагандық епархиялар бар: Афогадос да Ингазеира епархиясы, Каруару епархиясы, Флореста епархиясы, Гаранхунс епархиясы, Назаре епархиясы, Пальмарес епархиясы, Пескеира епархиясы, Петролина епархиясы және Сальгейро епархиясы.

Ұрпақтық/этникалық құрамы

2022 жылы жүргізілген Ұлттық үй шаруашылығы үлгілік сараптамасының (PNAD) нәтижелері нәсіл немесе тері түсі бойынша келесідей бағалауларға әкелді: 5,006,802 қоңыр (аралас нәсілді) адам (55,3%), 3,043,916 ақ адам (33,6%), 909,557 қара адам (10,0%), 83,667 үнді адам (0,9%) және 13,225 азиялық адам (0,1%). Құлдық тарихы мен қант плантацияларының салдарынан, жағалауда африка-португалдық тегі бар адамдардың көп кездесетіні, ал мамелюктер (үнді-португалдық тегі бар адамдар) ішкі Сертао аймағында көбірек таралғаны байқалды. 2013 жылғы генетикалық зерттеуге сәйкес, Пернамбуко халқының 56,8% еуропалық, 27,9% африкалық және 15,3% американдық тегіне жатады.

Білім

Португал тілі – ресми мемлекеттік тіл, демек мектептерде басты тіл ретінде оқытылады. Алайда, ағылшын және испан тілдері жоғары сыныптардың ресми оқу жоспарына кіреді.

Экономика

Қызмет көрсету секторы ЖІӨ-нің ең ірі бөлігін құрайды – 73,2%, одан кейін өнеркәсіп секторы 21,6% бөлігін иеленеді. Агробизнес ЖІӨ-нің 5,2% құрайды (2006 ж.). Пернамбуконың экспорты: қант – 35,6%, жеміс-жидек және шырын – 12,6%, балық және қаңқалы жануарлар – 12,3%, электр өнімдері – 11,1%, химиялық заттар – 7,1%, тоқыма – 5,6% (2002 ж.). + 2006 жылғы экономикалық секторлық құрамы (BR$) Бірінші сектор % Екінші сектор % Үшінші сектор % Салық салу ЖІӨ өсімі ЖІӨ жан басына шаққандағы (R$) өсімі 2.474 5,2% 10.316 21,6% 34.872 73,2% 7.843 55.505 (100%) 5,1% 6.528 10% IBGE деректері бойынша, 2007 жылы Пернамбуко Бразилия экономикасының 2,34%-ын және Солтүстік-Шығыс аймағы экономикасының 17,9%-ын құрады. Бұл елдегі 10-шы ірі экономика. Штаттың ЖІӨ 104 394 000 000 Реалды (2011 ж.) құрады, ал жан басына шаққандағы табыс 11 776 Реалды болды. Экономика негізінен ауыл шаруашылығына (қант қамысы, маниок), мал шаруашылығы мен өнеркәсіпке (кеме жасау, автомобиль, химия, металлургия, электроника, тоқыма, азық-түлік) негізделген. 2005 жылдың қазан айынан 2006 жылдың қазан айына дейінгі кезеңде штаттың өнеркәсіптік өсімі Бразилияда екінші орында тұрды – 6,3%, бұл сол кезеңдегі ұлттық орташа көрсеткіштен екі еседен астам (2,3%). Назар аудару қажетті тағы бір сала – кен өндіру. Арарпинаның гипс өндіру орталығы Бразилияда тұтынылатын гипстің 95%-ын қамтамасыз етеді. Ресифедегі деректерді өңдеу орталығы Digital Port, 2000 жылы бастау алғанына қарамастан, Бразилиядағы бес ірі орталықтың біріне кіреді. Онда шамамен үш мың адам жұмыс істейді және штаттың ЖІӨ-сінің 3,5%-ын құрайды.

Мал шаруашылығы

IBGE 2007 деректеріне сәйкес, Пернамбуконың мал шаруашылығы портфелі Солтүстік-Шығыс аймағында 2-ші және Бразилияда 8-ші орында. + Мал шаруашылығы кестесі 2007 Жануар немесе өнім Басының саны Солтүстік-Шығыс орны & % Бразилия орны & % Ешкілер 1595069 2-ші – 18.48% 2-ші – 16.88% Қойлар 1256270 4-ші – 13.53% 5-ші – 7.74% Ірі қара мал 2219892 4-ші – 7.74% 16-шы – 1.11% Сиыр сүті 662078000 литр 2-ші – 19.86% 9-шы – 2.54% Шошқалар 495957 5-ші – 7.35% 14-ші – 1.38% Тауықтар 31916818 1-ші – 24.24% 7-ші – 2.83% Тауық жұмыртқалары 142518000 ондық 1-ші – 30.56% 6-шы – 4.81% Қуақтар 605371 1-ші – 43.24% 4-ші – 7.98% Қуақ жұмыртқалары 9390000 ондық 1-ші – 51.43% 4-ші – 7.17% Жылқылар 125976 5-ші – 8.81% 15-ші – 2.25% Есектер 100944 5-ші – 9.50% 5-ші – 8.68% Мулдар 54812 4-ші – 7.97% 7-ші – 4.08% Бүркіттер 19239 2-ші – 16.04% 11-ші – 1.70% Қоян 2383 2-ші – 6.45% 9-шы – 0.82% Бал 1177000 кг 4-ші – 10.15% 9-шы – 3.39%

Этанол

Пернамбуко бір кезде Бразилиядағы қант қамысын өндірушілердің ішінде 5-ші орында тұрды, бірақ бүгінде Сан-Паулу, Гояс, Минас-Жерайс, Мату-Гросу-ду-Сул, Парана, Мату-Гросу және Алагоас штаттарынан кейін 8-ші орында тұр. Бразилия әлемде алкоголь отынын өндіруші елдердің екіншісі болып табылады, әдетте қант қамысы мен қант қызылшасынан этанол ашыту арқылы өндіріледі. Ел жылына барлығы 18 миллиард литр өндіреді, оның 3,5 миллиарды экспортқа жөнелтіледі, ал оның 2 миллиарды АҚШ-қа экспортталады. Алкогольмен жұмыс істейтін автомобильдер 1978 жылы Бразилия нарығында пайда болды және үлкен субсидиялардың арқасында кең таралды, бірақ 80-ші жылдары бағалар өсіп, бензин нарықтағы басты үлесін қайта алды. Алайда, 2004 жылдан бастап алкогольдің нарықтағы үлесі қайтадан жылдам өсті, себебі барлық ірі автокөлік өндірушілері (Volkswagen, General Motors, Ford, Peugeot, Honda, Citroën, Fiat және т.б.) жаңа технологияларды қолданып, «Flex» деп аталатын гибридті отынмен жұмыс істейтін қозғалтқыштарды енгізді. «Flex» қозғалтқыштары бензинмен, алкогольмен немесе екі отынның кез келген қоспасымен жұмыс істейді. 2007 жылдың ақпанына қарай Бразилияда сатылатын жаңа көліктердің шамамен 80% гибридті отынмен жұмыс істейтін болды. Бразилияның өндіріс және технология саласындағы жетекшілігіне байланысты көптеген елдер алкоголь отынын импорттауға және «Flex» көлік тұжырымын қабылдауға қызығушылық танытты.

Өнеркәсіп

2018 жылы Пернамбуконың индустриялық ЖІӨ 32,4 миллиард реалды құрады, бұл ұлттық өнеркәсіптің 2,5%-ына тең, ал өнеркәсіпте 280 000-нан астам адам жұмыс істейді. Басты өнеркәсіп салалары: Құрылыс (20%), Электрмен жабдықтау және сумен қамтамасыз ету сияқты коммуналдық қызметтер (17%), Тағам өнімдері (14,9%), Мұнай өнімдері мен биожағылғыштар (9,3%) және Автокөлік құралдары (8,8%). Осы бес сала штаттың өнеркәсібінің 70%-ын құрайды. Бразилияның Солтүстік-Шығыс аймағында маңызды өнеркәсіптік өндіріс тек 3 орында ғана бар, олардың бірі – Ресифе төңірегі. Дегенмен, штаттың Бразилия экономикасына қатысуы әлі де аз, халықтың көп бөлігі жағалауда шоғырланған.

Әуежайлар

Recife/Guararapes–Gilberto Freyre халықаралық әуежайы 2004 жылдың шілде айынан бері жұмыс істеп келеді және ауданы 52 мың шаршы метрді құрайды. Солтүстік және Солтүстік-Шығыс аймақтарындағы ең ірі әуежай – Гуарарапестің жылдық жолаушылар тасымалдау қуаты 5 миллионнан 11 миллионға дейін артты. Қазіргі таңдағы тіркеу кассаларының саны – 64, бұл бұрынғы терминалдағы 24 кассадан еселеп көп. Сауда және демалыс аймағы да толығымен "Aeroshopping" концепциясы бойынша қайта жаңартылды, бұл әуежайды бизнес және сауда орталығына айналдырады. Сауда алаңдары кезең-кезеңімен толтырылады, жалпы саны 142 дүкенге жетеді. 2000 жылдан бері Ресифеде Солтүстік-Шығыстағы ең ұзын ұшу-қону жолағы бар, оның ұзындығы 3305 метр. Бұл ұзындығының арқасында Боинг сияқты ірі ұшақтар Оңтүстік және Орталық Америка, Африка, Еуропаның бір бөлігі, АҚШ және Канадаға тікелей рейстерді жүзеге асыра алады. Пернамбуко штатын Петролина халықаралық әуежайы да қамтиды, ол Сан-Франциско аңғарынан Еуропа мен АҚШ-қа таза жемістерді жеткізуге жауапты. Жүк терминалы 17000 қорап сыйымдылығы бар 6 үлкен салқындатқышпен және 2 салқындатқыш туннелімен жабдықталған. Бұл әуежайда аталған аймақтан (Пернамбуко, Пиауи және Баия штаттарының 53 муниципалитетін қамтиды) Ресифе және Сальвадор сияқты ірі қалаларға күнделікті тікелей рейстер бар. Ресифе әуежайы сияқты, оны Бразилия Федералдық агенттігі (Infraero) басқарады. Штабта басқарудағы тағы бір әуежайлар – Фернандо де Норонха және Каруару әуежайлары. Фернандо де Норонха әуежайы аралдар арасында күнделікті рейстерді Ресифе және Натал қалаларымен байланыстырады, ал Каруару әуежайы тоқыма өнеркәсібінің орталығы Каруаруды Сан-Паулу және басқа да жергілікті қалалармен байланыстырады.

Порттар

Суапе порты. Суапе кемелеріне жыл бойы, 365 күн жүк қабылдау және жөнелту қызметтерін көрсетеді, су деңгейіне байланысты ешқандай шектеулер жоқ. Кемелерді қабылдау операцияларын жеңілдету үшін портта бақылау жүйесі және лазерлік кеме тоқтату жүйесі орнатылған, олар тиімді және қауіпсіз басқаруды қамтамасыз етеді, сондай-ақ әлемдегі ірі порттардың техникалық стандарттарына сай келеді. Порт жыл сайын 8,4 миллион тоннадан астам жүк тасымалдайды (1992 жылдан бері 7 есеге артқан). Сұйық астық қоймасы (мұнай өнімдері, химиялық өнімдер, спирттер, өсімдік майлары және т.б.) тасымалданатын жүктің 80% астамын құрайды. Порт 170 000 тоннаға дейін сыйымдылығы бар кемелерді қабылдай алады және 14,50 метрлік операциялық су айдынына ие. Порттың артқы бөлігі арқасында ішкі және сыртқы порттар үлкен кемелерді қабылдау үшін қажетті жағдайларды қамтамасыз етеді. Кіру каналының ұзындығы 5000 метр, ені 300 метр, тереңдігі 16,5 метр. Суапе 21-ші ғасырда Пернамбуконың дамуына серпін беріп, локомотивіне айналды. Оның логистикалық артықшылықтары ұлттық және халықаралық инвестицияларды тартуда, 2010 жылға дейін 10 миллиард АҚШ долларынан астам инвестиция күтілуде. Ресифе порты круиздік кемелерді және жүк тасымалдауды қабылдайды. Бұл порттан ұлттық және халықаралық круиздік рейстер жасалады, олар негізінен Фернандо де Норонха аралдарын Бразилиямен, Кариб теңізі аралдарымен және Оңтүстік Америкамен байланыстырады. Круиздік кемемен Ресифеге келген бразилиялық және шетелдік туристер 2009 жылы салынған жаңа жолаушылар терминалынан (дүкендер, тамақтандыру орындары және ақпараттық стендтермен) пайдалана алады. Сонымен қатар, су айдынының тереңдігі 8,4 метрден 11,5 метрге дейін ұлғайтылады, бұл үлкен және кіші кемелер арасында бұрынғыдай қайта тиеу қажеттілігін жояды. Портқа екі кіру каналы бар, екеуі де табиғи құрылымға ие. Негізгі, Оңтүстік каналының ені 260 метр, ұзындығы шамамен 10,5 метр, тереңдігі 10,5 метр. Екінші, Солтүстік каналы деп аталатын, ені тар, ұзындығы шамамен 6,5 метр, тереңдігі 6,5 метр және ол негізінен кіші кемелер үшін қолданылады. Порт жыл сайын шамамен 2,2 миллион тонна жүк тасымалдайды, оның ішінде қант, бидай, жүгері, арпа, соло, тыңайтқыштар, клинкер және ламинария басты орынды алады.

Темір жолдар

Жүк пойыздарын Transnordestina Logística SA [pt], бұрын Companhia Ferroviária do Nordeste (CFN) басқарады және негізінен темір кенін, мұнайды және цемент тасиды. Компания 1997 жылы RFFSA жекешелендірілгеннен кейін 30 жылдық концессия ұтып алды, сондай-ақ көршілес Сеара және Пиауи штаттарына да қызмет көрсетеді. Желі метрлік рельс өлшемімен салынған және ұзын. 1985 жылы ашылған Ресифе метрополитенінде бес желі бар, оны федералдық басқарудағы Compania Brasileira de Trens Urbanos (CBTU) басқарады.

Карнавал

Бразилияда Күл шәрбісіне дейінгі төрт күндік кезең – карнавал уақыты. Бай да, кедей де уайымдарын ұмытып, көшеде тойлап көңіл көтереді. Пернамбукода үлкен карнавал тойлары өтеді, оның ішінде Пернамбукоға тән фрево музыкасы бар. Пернамбукодан тағы бір карнавал музыкасы – маракату. Ресифе және Олинда қалалары Бразилиядағы ең шынайы және демократиялық карнавалды өткізеді. Бразилиядағы ең ірі карнавал шеруі – карнавалдың сенбі күні Ресифе қаласының орталығында өтетін Гало да Мадругада. Тағы бір шара – Noite dos Tambores Silenciosos. Ресифедегі қуанышты карнавал бүкіл елге танымал, жыл сайын мыңдаған адамды қызықтырады. Той ресми датаға бір апта бұрын басталады, электрлі триолар Боа Виажем ауданында "көтеріліс" тудырады. Жұма күні адамдар көшеге шығып, фревоның үнімен көңіл көтеріп, маракату, циранда, кабоклиньос, афоксэ, регги және мангуэбит (1990 жылдары Ресифеде пайда болған мәдени қозғалыс) топтарымен билейді. Қаланың төңірегінде жергілікті және ұлттық әртістерді ұсынатын көптеген ойын-сауық орталықтары бар. Ең қызықтысы – сенбі күні, "Гало да Мадругада" тобын 1 миллионнан астам адам ұстап жүреді. Жексенбіден дүйсенбіге дейін Патио до Терсода Үнсіз барабандар түні өтеді, онда маракату түрмеде қайтыс болған құлдарды құрметтейді.

Қасиетті Иоанн күні

Фестивальді Бразилияның солтүстік-шығысына португалдар әкелді, олар үшін 24 маусымдағы Сент-Джон күні (Еуропаның бірнеше елінде жазғы күн тойланады) – жылдың ең ежелгі және ең танымал мерекелерінің бірі. Әрине, Еуропадағы жазғы күннен өзгеше, Бразилиядағы мерекелер жазғы күн тоғысында емес, тропикалық қысқы күн тоғысында өтеді. Мерекелер дәстүрлі түрде 12 маусымнан кейін, әсіресе, Сент-Энтони күнінің қарсаңында басталып, 29 маусымға дейін, Сент-Петр күніне дейін жалғасады. Осы он бес күн ішінде көшелерде от жағылады, фейерверктер атқызылады және халық билері өтеді. Бұрын ауылдық фестиваль болғандықтан, қазір Бразилияда бұл көбінесе қалалық мереке, онда адамдар шаруалар туралы стереотиптер мен қалыпты ойларды қуанышпен және театрлық түрде, әзіл мен жақсы көңіл-күймен бейнелейді. Каниха мен памонха сияқты дәстүрлі тағамдар мен сусындар ұсынылады. Карнавалдағыдай, бұл мерекелерде костюм кию (осы жағдайда шаруа костюмдері), билеу, көп ішімдік ішу және көз тартарлық көріністер (фейерверктер мен халық билері) болады. Еуропадағы жазғы күн мен Сент-Джон күніне ұқсас, Бразилиядағы оттар осы мерекелердің маңызды бөлігін құрайды. Сент-Джон күні Пернамбуко штабының барлық аймақтарында тойланады. Дегенмен, Каруарудегі мереке штаттың ең ірі мерекесі болып есептеледі. Гравта мен Карпинадағы Сент-Джон фестивальдары да танымал.

Қыс мерекесі

Ішкі аймақтың төбелі жерлерінде, әсіресе биіктіктегі микроклимат аймақтарында, қыста температура 8 °C-қа дейін жетеді. Әр жылғы қыста ауа-райы жылы болғанда, көршілес штаттардан және Пернамбуконың басқа аймақтарынан туристер Гаранхунс, Гравата, Триунфо, Такваритинга-ду-Норте және Брежу-да-Мадре-де-Деус қалаларына келеді. Гаранхунс қаласында шілде айында жыл сайынғы Қыс фестивалі өтеді. Фестивальдің басты көрікті жерлері – концерттер, билер, ауылдық туризм, жергілікті тағамдар және тропикалық климатқа қарағанда салыстырмалы түрде төмен температура.

Туризм және демалыс

Пернамбуконың жағалауы 187 км-ге созылады. Оның ішінде Порто-де-Галиньяс, Карнейрос және Кальхетас сияқты көптеген жағажайлар бар. Фернандо-де-Норонха – Ресифеден шамамен 540 км қашықтықта орналасқан, 21 жанартау аралдарынан тұратын оқшауланған топ. Басты аралдар – су астында қалған таулардың, аралдардың және жартастардың көрінетін бөліктері. Фернандо-де-Норонха архипелагы географиялық орны құрлықтан алыс болғандықтан және Оңтүстік Экваторлық Токтардың бағытында жатқандықтан, сондай-ақ климатының ерекшелігіне байланысты теңіз жануарларының гүлденуіне қолайлы экологиялық орындарға ие. Порто-де-Галиньяс. Оның жылы, мөлдір суы, коралды рифтерінің арасында шашыраңқы орналасқан лагуналары, эстуарийлер, мангрлер, кокос пальмалары және табиғаттың сан алуан байлықтары Порто-де-Галиньясты көріп таң қалдырарлық, ешқашан ұмытылмас орынға айналдырады. Боа Виажем. Привилегиялы Оңтүстік Ресифе қалалық аймағында орналасқан Боа Виажем – қаладағы ең маңызды және танымал жағажай. Оны ұзын риф қабырғасы қорғайды және жағалауы кең. Итамарака аралы. Санта-Крус каналы арқылы материктен бөлінген, онда көптеген танымал жағажайлар бар. Олардың ішінде Форте Оранж, Прая-ду-Сосего және Понтал-да-Илья жатады. Аралда Теңіз Сиырларын (манаты) сақтау орталығы орналасқан. Маракайпе – Бразилия серфинг турнирінің кезеңі өткізілетін үлкен толқындарға ие жағажай. Порто-де-Галиньясқа жақын орналасқан және серфингшілердің сүйікті орны – Маракайпе. Тамандаре. Мұнда ұсақ толқындар мен жұқа құм бар. Кальхетас – кішкентай, қол жеткізу қиын шығанақ. Оны көптеген су астында жүзушілер іздейді. Короа-ду-Авиао – Ягуарибе өзенінің дельтасындағы кішкентай арал, оған Ресифеден немесе Итамаракадан қайықпен немесе салмен ғана жетуге болады.

Негізгі қалалары

+2022 жылғы Пернамбуко штатындағы ең ірі 25 қаланың тізімі
Рейтинг | Қала | Халқы (2022) | ЖІӨ (мың бразилиялық реалмен (R$)) (2007) | ЖІӨ жан басына шаққанда (R$) (2021)
------- | -------- | -------- | -------- | --------
1 | Ресифе | 1 488 920 | 20 718 107 | 33 094,37
2 | Ж. дос Гуарарапес | 643 759 | 5 578 363 | 22 680
6 | Петролина | 386 786 | 1 932 517 | 22 244
4 | Карауру | 378 052 | 1 367 111 | 23 456
3 | Олинда | 349 976 | 2 179 183 | 14 700
5 | Паулиста | 342 167 | 1 993 295 | 16 596
7 | Кабо-де-Сант-Агостинью | 203 216 | 2 813 188 | 65 022
8 | Камарагибе | 147 771 | 492 113 | 13 940
10 | Гаранхунс | 142 506 | 745 504 | 21 769
9 | Витория-де-Сант-Антан | 134 110 | 742 593 | 32 423
12 | Игарсу | 115 196 | 310 748 | 29 003
11 | С. Лоуренсу-да-Мата | 111 243 | 734 430 | 12 568
15 | Ипожука | 98 932 | 434 704 | 150 647
13 | Абреу-и-Лима | 98 462 | 567 474 | 17 123
14 | Сан-Круз-ду-Капибарибе | 98 254 | 332 112 | 17 222
16 | Серра-Талада | 92 228 | 255 578 | 19 359
18 | Гравата | 86 516 | 306 637 | 15 938
17 | Арарипина | 85 088 | 5 354 635 | 14 912
19 | Гояна | 81 042 | 457 986 | 132 714
21 | Белу-Жардим | 79 507 | 351 448 | 35 942
20 | Карпина | 79 293 | 504 735 | 20 496
22 | Арковерде | 77 742 | 290 529 | 16 141
23 | Урикури | 65 245 | 200 880 | 11 076
24 | Пескейра | 62 722 | 236 259 | 12 776
25 | Эскада | 59 891 | 233 562 | 18 743
RMR | Ресифе агломерациясы | 3 688 428 | 40 872 963 | 10 845
Штат | ПЕРНАМБУКО | 9 058 931 | 62 255 687 | 7 337

Спорт

Футбол 1902 жылы Пернамбукоға ағылшын және голланд теңізшілері Ресифеге келіп, жағажайда футбол ойнаған кезде әкелінді. Бұл жаңалық пернамбуколықтардың қызығушылығын оятты, олар көп ұзамай бұл ойынға қосылды. Ресифе қаласы келушілерге де, тұрғындарға да түрлі спорттық іс-шараларды ұсынады; қалада Пернамбуко штатының ең ірі футбол командалары орналасқан. Ресифеде Sport, Santa Cruz және Náutico сияқты бірнеше футбол клубтары бар. Бразилия Футбол Конфедерациясының 2008 жылғы мәліметтері бойынша, Пернамбуко Футбол Федерациясы Сан-Паулу, Рио-де-Жанейро, Рио-Гранде-ду-Сул, Минас-Жерайс және Парана штаттарынан кейін ел бойынша алтыншы орында тұрды; ал Солтүстік-Шығыс аймағында бірінші орынды иеленді. Пернамбуко Футбол Федерациясы Пернамбукано штатының чемпионаты мен кубогын ұйымдастырады. Пернамбукано чемпионатының алғашқы маусымы 1915 жылы өтті, оның жеңімпазы қазіргі таңда жұмыс істемейтін Sport Club Flamengo клубы болды. 2011 жылы турнирде он екі клуб бақ сынасып, жеңіске Santa Cruz клубы жетті. 2012 жылы штатты Бразилияның жоғары лигасында (Бразилия А сериясы) Náutico және Sport клубтары өкілдік етті. Сондай-ақ, Santa Cruz және Salgueiro клубтары (С сериясында), ал Central клубы (D сериясында) өнер көрсетті. Ресифе 2014 жылғы ФИФА Әлем Кубогын қабылдаған 12 бразилиялық қаланың бірі болды.