Кіріспе

Кеңес Одағының қарулы күштерінің әуе соғыс саласы.

Кеңес Әуе Күштері (ВВС СССР; әдеби тілде "Советтік Социалистік Республикалар Одағының Әскери Әуе Күштері"; аббревиатурасы ВВС, кейде "Қызыл Әуе Күштері" деп аталды) – Кеңес Одағының әуе күштерінің бірі болды. Екіншісі – Кеңес Әуе қорғанысы күштері. Бұл күштер 1917 жылы Ресей Императорлық Әуе қызметінің бөлімдерінен құрылды және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ең ауыр сынаққа тап болды. Олар Корея соғысына да қатысты және 1991-92 жылдары Кеңес Одағының тарауымен бірге таратылды. Бұрынғы Кеңес Әуе Күштерінің мүліктік құралдары бұрынғы Кеңес республикаларының бірнеше әуе күштеріне, соның ішінде жаңа Ресей Әуе Күштеріне бөлінді. "Пилоттар маршы" – олардың марш әні болды.

Шығу тегі

Бүкілресейлік көне армияның әуе күштеріне басшылық ету алқасы (аударма нақты емес) 1917 жылдың 20 желтоқсанында құрылды. Бұл Константин Акашев бастап басқарған большевиктердің әуе штабы еді. Соғыстан кейінгі жалпы әскери қайта ұйымдастырумен бірге, алқа 1918 жылдың 24 мамырында құрылған «Жұмысшы және шаруалардың Қызыл әуе флоты» (Главвоздухфлот) ретінде қайта құрылды және «Басты дирекция» деген жоғары деңгейдегі ведомстволық мәртебе берілді. 1924 жылдың 28 наурызында КСРО Әуе күштері дирекциясы, ал 1925 жылдың 1 қаңтарында Қызыл Армияның жұмысшы-шаруалар әуе күштері дирекциясы болды. Кеңес мемлекеті құрылғаннан кейін, ұшақ өндірісін жаңғырту және кеңейту үшін көптеген күш-жігер жұмсалды, оған харизматикалық және энергикалық қолбасшысы генерал Яков Алькснис жетекшілік етті, ол кейіннен Иосиф Сталиннің Ұлы тазалауының құрбаны болды. 1930 жылдардың басында отандық ұшақ өндірісі айтарлықтай өсті және онжылдықтың соңына қарай Кеңес Әуе күштері Polikarpov I-15 және I-16 истребительдерін, сондай-ақ Tupolev SB, SB bis және DB-3 бомбалаушыларын қабылдады.

Испаниядағы азаматтық соғыс

ВВС-тің алғашқы маңызды сынақтарының бірі 1936 жылы Испания азамат соғысында болды, онда ең соңғы советтік және неміс ұшақтары қанатын қақтырып, қызу әуе шайқастарын өткізді. Алғашқыда I-16 люфтваффе истребительдерінен басым екенін көрсетті және қолданылған жерлерде жергілікті әуе үстемдігін қамтамасыз етті. Дегенмен, советтер ұшақты жеткілікті санымен жабдырудан бас тартты, ал олардың әуедегі жеңістері олардың шектеулі қолданылуы салдарынан тез уысырап кетті. Кейіннен Франконың испан ұлтшыл әуе күштеріне жеткізілген Messerschmitt Bf 109 истребительдері ұлтшылдар үшін әуе үстемдігін қамтамасыз етті, одан олар ешқашан қол үзген жоқ. 19 қараша 1939 жылы ВВС штабы тағы да WPRA штабының басқаруындағы Қызыл Армия Әуе Күштерінің Бас дирекциясы деп аталды.

Жақсылықпен жасалатын ерлік

1930 жылдардың басында идеологиялық бағыт-бағдар ұжымдық пропагандадан "оң ерлікке" қарай өзгере бастады. Қоғамның даму құралы ретінде социалистік ұжымшылдықты дәріптеуден гөрі, Советтік Коммунистік партиясы социализм ісіне ерлік атқарған жеке тұлғаларды мақтан етуді қолға алды. Әуе тасымалы саласында үкімет авиациялық технологияны пайдаланған адамдарды, технологияның өзін мақтан етуден гөрі, мақтан етуге көшті. Валерий Чкалов, Георгий Байдуков, Александр Беляков және Михаил Громов сияқты көптеген ұшқыштар өздерінің ұшқыштық шеберлігі мен жетістіктері үшін батырлар дәрежесіне көтерілді.

1937 жылғы полярлық ұшулар

1937 жылдың мамыр айында Сталин Чкалов, Байдуков және Беляков ұшқыштарына Мәскеу — Солтүстік полюс — Ванкувер бес қонбастан ұшуын жүктеді. 1937 жылдың 20 маусымында авиаторлар ANT 25 ұшағымен Вашингтон штатындағы Ванкуверге қонды. Бір айдан кейін Сталин заманауи авиация технологиясының шегін одан да кеңейту үшін екінші экипажты аттандыруға бұйрық берді. 1937 жылдың шілдесінде Михаил Громов, Сергей Данилин және Андрей Юмашев экипажымен бірге Солтүстік полюс арқылы осы саяхатты аяқтады, Мәскеу — Солтүстік полюс — Сан-Хасинто бес қонбастан ұшуын жасап, ең ұзақ үздірілмейтін ұшу бойынша жаңа рекорд орнатты. Трансполярлық ұшуларға халықтың реакциясы эйфориялық болды. Бұқаралық ақпарат құралдары ұшқыштарды «мәдениет пен прогрестің большевиктік рыцарьлары» деп атады. Кеңес азаматтары 18 тамыздағы Авиация күнін Октябрь революциясының жылдығындай ынтамен тойлады. Ұшқыштардың ерліктерін жырлайтын өлеңдер, әңгімелер мен романдар жарық көрді. «Жеңіс», «Батыр ұшқыштар туралы әңгімелер» және «Валерий Чкалов» сияқты көркем фильмдер социалистік үкімет аясында ұшқыштардың жекелігін көрсетіп, «позитивті батыр» бейнесін нығайтты.

Авиациялық пропагандадағы фольклорлық тақырыптар

Кеңес үгіті, газет мақалалары және басқа да бұқаралық ақпарат құралдары кеңес азаматтарын күнделікті өмірдегі маңызды тақырыптармен байланыстыруға тырысты. Авиация саласында Сталиннің үгітшілері орыс халық ауыз әдебиетін пайдаланды. 1937 жылы Чкалов пен Громовтың полюстен өту ұшулары сәтті аяқталғаннан кейін мысалдар күрт көбейді. Ұшқыштарға символдық түрде соколы (балбұрыштар), орлы (бүркіттер) немесе батыр (жауынгерлер) деген атаулар берілді. Газеттерде ұшқыштардың уақыт пен кеңістікті (пространство) жеңіп, кедергілерді асып, міндеттерін сәтті орындауы туралы дәстүрлі орыс әңгімелері (сказки) жарияланды. Тіпті әрбір ұшқыштың өмірі де ежелгі орыс әңгімелері мен жырларынан бастау алады – ізгі қаһармандар мақсатына жету үшін күресіп, жолындағы кез келген қиындықтарды жеңіп шығады. Сталин мен кеңес үгітшілері халық ауыз әдебиетінің тілін қолдана отырып, авиация жетістіктерін орыс мұрасымен байланыстырды, соның арқасында авиация кеңес халқына жақын болды. Бұған қоса, баяндамаларда ұшқыштардың өзімшілдіксіздігі мен жоғары социалистік идеалға адалдығы көрсетіліп, кеңес басшылары шабыт көзі мен үлгі ретінде ұсынылды. Мысалы, Сталин мен Чкаловтың кездесулері туралы жазғанда, кеңес газеттері Сталиннің жас ұшқышқа деген әкелік қамқорлығын айтты. Әкелік метафорасын Ресей – ана, отан, Сталиннің Чкалов сияқты батыр ұлдарын өрбіткен аналық ел бейнесі толықтырды. Сталин кеңес ұшқыштарымен әкелік қарым-қатынас арқылы «ізет пен бағынушылықтың» қағидаларын қалыптастырды. 1940 жылдың 5 қарашасында Финляндиямен болған қысқы соғыстағы жауынгерлік қабілетсіздікке байланысты олар Қызыл Армия Жоғарғы Бас штабының Ұзақ қашықтыққа бомбалау авиациясы болып қайта құрылды (1942 жылдың ақпанына дейін).

Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы авиациялық сәтсіздіктері

1930 жылдардағы Кеңес авиациясы Екінші дүниежүзілік соғыстың басында КСРО-ның әскери сәтсіздіктеріне ерекше әсер етті. 1938 жылы Кеңес Одағы әлемдегі ең ірі әуе күштеріне ие болды, бірақ советтік авиациялық конструкторлық батыстың технологиялық жетістіктерінен қалып қойды. Тактикалық ұшақтарды дамытуға назар аудармай, совет инженерлері тек қана ұзақ қашықтыққа арналған ауыр бомбалаушы ұшақтар жасады – яғни, Чкаловтың ұшулары сияқты рекордтарды жаңару үшін қолданылатын ұшақтар. Кеңес үкіметінің әсерлі трюктерге және керемет рекордтық миссияларға ден қоюы, советтік қорғанысқа қажетті ресурстарды ысырапқа шақты. 1941 жылдың маусым айында нацистік Германия Кеңес Одағына шабуыл жасағанда, советтік әуе күштері соғысқа дайын емес екені дереу анық болды. Нақты жоспарлаудың болмауы мен ұйымдастырудың нашарлығы салдарынан ұшақтар әуежайларда қалып қойды, бұл Люфтваффеге алғашқы аптаның ішінде 4000 совет ұшағын жоюға мүмкіндік берді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Кеңес Қарулы күштері соғыста жеңіске жетуге дайын немесе лайықты емес еді: Иосиф Сталин 1931 жылы кеңес өнеркәсібі Батыс елдерінен "50-ден 100 жылға дейін артта қалды" деген еді. Соғыс аяқталғанда, советтердің жылдық ұшақ өндірісі күрт өсіп, 1944 жылы 40 241-ге жетті. Соғыс кезінде 157 261 машина шығарылды, оның 125 655-і жауынгерлік түрдегі ұшақтар еді. Соғыс басталған кезде Қызыл Армия Әуе күштері Ұзақ қашықтыққа ұшатын бомбалау авиациясынан (Дальнебомбардировочная авиация); түрлі құрлық майдандарына қызмет ететін Фронталдық авиациядан; Армия авиациясынан; және Күш авиациясынан тұрды, барлығы Қызыл Армия Әуе күштерінің Мемлекеттік қорғаныс комитетінің Бас басқармасына бағынды. 1943 жылдың ортасына қарай Фронталдық авиация Армиялық және Күш авиациясын өз ішіне біріктірді. Германиямен соғыс басталған алғашқы кезеңде ұшақтардың көптеп жоғалуының басты себебі заманауи тактиканың жетіспеуі емес, тәжірибелі ұшқыштар мен жердегі техникалық қызметкерлердің жетіспеуі, ұшақтарды таратуға команданың немқұрайлылығынан ұшу-қону жолақтарында көптеген ұшақтардың қирауы және Хир әскерлерінің жылдам ілгерілеуі болды. Бұл Кеңес ұшқыштарын Барбаросса операциясы кезінде қорғанысқа көшуге мәжбүр етті, сонымен қатар неміс әскерлерінің жаңа үлгілерімен бетпе-бет келді. Кеңес Одағына жасалған шабуылдың алғашқы күндері Люфтваффе шамамен 2000 совет ұшағын жойды, олардың көпшілігі жерде болды, ал немістердің өзі 35 ұшақтан ғана айырылды (оның 15-і жауынгерлік емес). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде VVS-тің негізгі ұшақтары – "Ильюшин Ил-2 Штурмовик" бронели ұшағы және "Як-1" және одан кейінгі жаңа үлгілерінен басталатын "А.С. Яковлев ОКБ-115" сериялы бір қозғалтқышты күшті ұшақтар болды. Атақ 1941 жылдың қараша-желтоқсан айларында Ленинград майданындағы қорғаныс операциялары мен Тихвин маңындағы советтің қарсы шабуылы кезіндегі ерлігі үшін полкке берілді.

Әйелдер

Екінші дүниежүзілік соғыстағы елдердің ішінде Кеңес Әуе күштері ғана ұшақ жүргізу тәжірибесі бар әйелдерді әскери авиациялық топтарға қабылдау бағдарламасын бастады. Соғысқа дейін ВВС-дегі санаулы әйелдердің бірі болған Марина Раскова Сталинге өзінің беделін пайдаланып, үш толық әйелдерден құралған авиациялық полк құрды: 586-шы истребитель авиациялық полкі, 587-ші бомбалаушы авиациялық полкі және 588-ші түнгі бомбалаушы авиациялық полкі (сонымен қатар «Түнгі ведьмалар» деп те аталады). Әйелдер соншалықты ауыр ұшақтарда ұшқан, кейде ұшып көтерілгенде олардың екеуі бірлесіп рульді кері тартып ұшуға мәжбүр болған. Кейінгі екі әуе күштері бөлімі гвардиялық бөлімдер деп аталып, құрметке ие болды. Ресми үш полктен басқа, жекелеген совет әйелдері ерлер тобындағы авиаторлармен бірге қызмет еткен. Әйелдер ұшқыштар, навигаторлар, пулеметшілер, механиктер, қару-жарақ мамандары және басқа да әйелдердің жердегі техникалық қызметкерлері ВВС-тің 3000-нан астам мүшесін құрады. Әйелдер ұшқыштар 24 000 рейс жасады.

Инновациялар және лизингтік несиелер

Қызыл Армияның нақты бір совет республикаларынан құрылған дивизиялары болғанмен, ұлттық құрамдағы авиациялық полктердің саны аз болды, соның ішінде 1-ші Латвиялық түнгі авиациялық полкі ерекшеленді. Авиация бас маршалы Александр Новиков 1942 жылдан соғыс аяқталғанға дейін Әуе күштеріне (ВВС) жетекшілік етті және бірнеше жаңалықтар мен қару-жарақ жүйелерін енгізді. Соғыстың соңғы жылы Берлинге қарай шегінетін неміс әскерлері мен азаматтық халық "төменнен ұшатын ұшақтардың" шабуылына ұшырады, олар оларды шабуылдап, бомбалап, мазалады. Бұл шараға тіпті 1920-шы жылдардағы ескі Поликарпов По-2 оқу-жаттығу бипланы да қатысты. Дегенмен, бұл Вермахт алған тәжірибелердің шағын бөлігі ғана болды, себебі Қызыл Әуе күштерінің күші мен басымдығы зор болды. Мысалы, Яссы-Кишинев стратегиялық шабуыл операциясында 5-ші және 17-ші Әуе армиялары мен Қара теңіз флотының әскери авиациясы Luftflotte 4 және Румыния Корольдік Әуе күштерінен 3,3:1 есе көп ұшаққа ие болды, бұл 2-ші және 3-ші Украина майдандарының жердегі әскерлеріне әуеден қауіпсіздікке қол жеткізуге мүмкіндік берді. Екінші дүниежүзілік соғыстағы көптеген одақтас елдер сияқты, Кеңес Одағы да Lend-Lease және Англо-Советтік келісім арқылы Батыс елдерінен ұшақтар алды, олардың ішінде Bell P-39 Airacobra, Bell P-63 Kingcobra, Curtiss P-40 Kittyhawk, Douglas A-20 Havoc, Hawker Hurricane және North American B-25 Mitchell үлгілері басым болды. Осы ұшақтардың кейбіреулері Мәскеу шайқасына қатысуға үлкерді, әсіресе ПВО (КСРО Әуе қорғаныс күштері) құрамында. P-39 ұшақтарындағы совет ұшқыштары АҚШ жасалған ұшақта ұшқандардың арасында ең көп жекелей жеңіске жетті. 1943 жылдың басында екі әуе полкі Supermarine Spitfire Mk. Vb ұшақтарымен жарақтандырылды, бірақ британдық ұшақтар неміс Bf 109-ға тым ұқсас болғандықтан, достық оттан көп шығынға ұшырады. Содан кейін Кеңес Одағына 1943 жылдан бастап 1200-ге жуық Spitfire Mk. IX ұшақтары жеткізілді. Совет ұшқыштары оларды ұнатып, бірақ олар советтік ұрыс тактикасына және майданға жақын әуежайлардың қиын жағдайларына сай келмеді. Сондықтан Spitfire Mk. IX ұшақтары әуе қорғаныс бөлімдеріне берілді, олардың жоғары биіктіктегі мүмкіндіктерін неміс бомбалаушылары мен барлаушы ұшақтарын тоқтату және қуу үшін пайдаланды. 1944 жылға қарай Spitfire IX осы рөлде қолданылатын басты ұшаққа айналды және 1947 жылға дейін солай болды. АҚШ пен Ұлыбританиядан Lend-Lease арқылы жеткізілген ұшақтар Кеңес Әуе күштерінің жалпы қуатының шамамен 12%-ын құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстағы ең табысты совет ұшқышы Иван Никитович Кожедуб болды, ол 1943 жылдың 6 шілдесінен 1945 жылдың 16 сәуіріне дейін 62 жеңіске жетті, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстағы кез келген одақтас ұшқышының ең жоғары көрсеткіші.

Қырғи қабақ соғыс

1945–1946 жылдары ВПКА Әскери әуе күштері қайтадан Кеңес Әуе күштеріне айналды. Оның қабілеттері Батыс технологиясын алу арқылы артты: Қиыр Шығыста құлаған Boeing B-29 Superfortress бомбалаушылары, сондай-ақ британдық Rolls Royce Nene реактивті қозғалтқыштарын беру. Ұшқыштардың күші мен даярлығы, қолданылатын ұшақ түрлері мен олардың мүмкіндіктері арқасында бұл күш Кеңес Қарулы Күштерінің ең жақсы бірлігіне айналды. 1949 жылы оның әуе қорғанысы қарулы күштердің тәуелсіз құрамына бірікті, ал 1954 жылы толыққанды күшке ие болып, Кеңес Әуе қорғанысы күштері мәртебесіне жетті. Суық соғыс кезінде Кеңес Әуе күштері қайта қаруланды, нығайтылды және жаңа әуе доктриналары енгізілді. 1980 жылы өркендеген шағында ол шамамен 10 000 ұшақты қолдана алды, сол кездегі әлемдегі ең ірі әуе күшіне айналды. Кеңес Әуе күштері Корея соғысына құпия түрде қатысты. АҚШ және басқа одақтас әуе күштерімен әуеде шайқасқан 26 000 ұшқыштан тұратын он екі истребитель дивизиясы айтарлықтай шығын келтірді. 64-ші истребитель авиациялық корпусы советтердің ұшқыштарын бақылады. Жозеф Сталин олардың қатысуын жасыру үшін Кеңес Әуе күштерінің МиГ-15 ұшақтарын Корея Халық Әуе күштері мен ҚХА Әуе күштерінің белгілерімен ұшуға, қытайлық форма киюге және әуеде радио арқылы тек қытай тілінде сөйлеуге бұйырды. 1977 жылы ВВС және Кеңес Әуе қорғанысы күштері Балтық мемлекеттері мен Ленинград облысында қайта ұйымдастырылды, бұл 1980 жылы бүкіл елді қамтитын ірі қайта ұйымдастырудың сынақ кезеңі болды. PVO-дағы барлық истребитель бөлімшелері VVS-ке берілді, ал Әуе қорғанысы күштері тек әуе шабуылына қарсы зымырандық және радарлық бөлімшелерін сақтап қалды. 6-шы тәуелсіз әуе қорғанысы армиясы таратылды, ал 15-ші әуе армиясы Балтық әскери округінің Әуе күштеріне айналды. Бұл тәжірибе 1980 жылы бүкіл елде қолданылды. Ұлттық әуе қорғанысы әскерлеріндегі үш авиация мектебінің екеуі Әуе күштеріне берілді. Батыс сарапшылары кеңестік славян еместерге, оның ішінде яһудилерге, армяндарға және азиялықтарға Әуе күштері, Стратегиялық ракеталық күштер мен Кеңес Теңіз күштеріндегі жоғары лауазымдарға және элиталық бөлімдерге кіруге көбінесе тыйым салынғанын анықтады, себебі этникалық азшылықтардың адалдығына күмән болды. RAND талдаушысы С. Эндерс Уимбуш: «Әскерге шақырулар қоғамның алаңдаушылығын көрсететіндей болып жасалады. Орташа ресейлік азамат пен кеңес шешім қабылдаушысы славян емес адамдардың, әсіресе Орталық Азиялықтардың адалдығына күмәнмен қарайды». Суық соғыс кезінде ВВС үш негізгі бағытқа бөлінді: алыс қашықтықтағы бомбалаушылары бар Ұзақ қашықтыққа ұшатын авиация (ДА); майдандық әуе қорғанысына, жақыннан қолдауға және кедергі жасауға бағытталған Майдандық авиация (Фронтовая авиация – FA); және барлық көліктік ұшақтарды басқаратын Әскери көліктік авиация (Военно транспортная авиация – VTA). Тұтқынға алушы ұшақтар мен жер-әуе зымырандарын пайдаланған Кеңес Әуе қорғанысы күштері Кеңес әскери ұйымындағы жеке және ерекше күш болды. Тағы бір тәуелсіз күш – Кеңес Теңіз флотының әуе күштері, Теңіз штабына бағынышты Кеңес Теңіз авиациясы. VVS-тің ресми күні – Кеңес Әуе флоты күні, онда кеңестік әуе күшінің жылдар бойындағы жетістіктерін көрсету мақсатында көрнекті әуе шоулары өткізілетін, Мәскеудегі Тушино әуежайында ұйымдастырылатын.

Кеңес Одағының ыдырауы

1991 жылғы желтоқсанда КСРО тарағаннан кейін, совет ВВС-ның ұшақтары мен құрамы жаңадан тәуелсіз болған мемлекеттер арасында бөлісті. Ресей осы күштердің басым бөлігін, шамамен 40% ұшақтары мен 65% әскери қызметкерлерін алды, бұл жаңа Ресей әуе күштерінің негізін қалыптастырды.