Кіріспе
Такс (Taxus) – такс тұқымдасына жататын қылқан жапырақты ағаштар немесе бұталар туысы. Такстар Солтүстік жарты шардың қоңыржай аймақтарында, Норвегияның ең солтүстік және Оңтүстік Селебес аралының ең оңтүстік бөліктерінде таралған. Кейбір түрлері тропикалық таулы аймақтарда да өседі.
Taxus is a genus of coniferous trees or shrubs known as yews in the family Taxaceae. Yews occur around the globe in temperate zones of the northern hemisphere, northernmost in Norway and southernmost in the South Celebes. Some populations exist in tropical highlands.
Морфология
Олар салыстырмалы түрде баяу өседі және өте ұзақ өмір сүре алады, биіктігі 15 метрге жетеді, ал діңгектің орташа айналымы болады. Қабықтары қызғылт, ланцет пішіндес, жалпақ, қою жасыл жапырақтары 10-20 см ұзын, 2-3 см енді, сабақ бойында спираль тәрізді орналасқан, бірақ жапырақ тамырлары жапырақтарды сабақтың екі жағында екі қатарға реттеу үшін бұрылған. Аталық шишанкалар шар тәрізді, 5-10 мм диаметрлі, көктемнің басында тозаңды таратуға ашылады. Есектер көбінесе екі жынысты, бірақ кейде біржақты болып келеді немесе уақыт өте жынысын өзгерте алады. Латын сөзі, грек тіліндегі τόξον (tóxon) арқылы скифтердің "есек" және "жабдық" сөздерін білдіретін taxša сөзінен алынған (парсы тілінде تخش (Taxš) – жабдық), себебі скифтер оның ағашынан жабдық жасаған. Таксус түрлерінің сыртқы түрі ұқсас. Таксономиялық жіктеу әрекеттері барлық есекті T. baccata-ның кіші түрі ретінде сипаттаудан (1903 жылы Р.К.Ф. Пильгер жасағандай) бастап, түрлерді тіпті өте ұсақ морфологиялық айырмашылықтарға бөлуге дейін (2007 жылы Р.У. Спjut 25 түр мен 50-ден астам сортты анықтағандай) өзгереді. Кейбір түрлер дәстүрлі түрде географиялық таралуы бойынша анықталған, бірақ Азия түрлерін жіктеу қиын болды. Батыс Гималайдағы Taxus contorta және Малайзиядағы Taxus sumatrana қазіргі таңда жалпыға бірдей мойындалған, бірақ Шығыс Гималай, Қытай және субтропикалық Оңтүстік-Шығыс Азиядағы өзара жапсарлас ареалдар шатасуға әкелді, ал Taxus chinensis, Taxus mairei және Taxus wallichiana түрлері тек 21-ші ғасырда молекулалық филогенетиканың көмегімен анықталды. Есектер ландшафт сәулетінде кеңінен қолданылады, нәтижесінде АҚШ-та кең таралған жабайы популяциялар пайда болды. АҚШ-та T. baccata және Taxus cuspidata әдемі бақшаларда жиі кездесетін сәндік бұталар. T. baccata Еуропаның барлық аймақтарында және Батыс Азияда таралған. Taxus brevifolia АҚШ-та Калифорниядан Монтанаға және Аляскаға дейін өседі.
Филогения
Төменде ыроо түрлерінің эволюциялық қарым-қатынастарын және олардың дүниежүзілік таралуын көрсететін кладограммалар келтірілген. Möller және басқалар, 2020; Stull және басқалар, 2021.
Уыттылық
Тис өсімдіктерінің барлық түрлерінде өте улы таксин алкалоидтары бар, ал алкалоидтың дәл формуласы түрлер арасында шамалы өзгеше болуы мүмкін. Ағаштың арилдерден басқа барлық бөліктерінде алкалоидтар кездеседі. Арилдер жеуге жарамды және тәтті, бірақ олардың ішіндегі тұқымы қауіпті түрде улы; құстардың айырмасында, адамның асқазаны тұқым қабығын ыдыратып, уларды организмге шығарады. Егер тис "жидесін" тұқымдарын алдымен шығармай жесе, бұл өлімге алып келуі мүмкін. Жайылымдық мал, әсіресе сиыр мен жылқы, тис ағаштарының жанында жапырақтарын жегеннен кейін кейде өлген күйде табылады, бірақ бұғылар уды залалсыздандыра алады және тис жапырақтарын еркін жейді. Табиғатта бұғылардың тис жапырақтарын көптеп жеуі соншалық, жабайы тис ағаштары көбінесе бұғыларға қол жеткізе алмайтын тік жартастар мен беткейлерде өседі. Жапырақтарды кейбір Lepidoptera тобына жататын жәндіктердің дернәсілдері, соның ішінде көбелектердің сұлулық көбелегі де жейді.
Аллергиялық әсер ету мүмкіндігі
Барлық тезек ағаштарының бөліктері адамдар үшін уытты, тек тезек жидектерінің ішіндегі тұқымдары ғана уытты болады. Сонымен қатар, осы туыстағы еркек және екі жынысты тезектер цитотоксикалық тозаңды бөліп шығарады, ол бас ауруына, шаршаңқылыққа, буын ауруына, қышуға және теріге бөртпеге себеп болуы мүмкін; бұл астманың да себебі болуы мүмкін. Бұл тозаң дәншелері өте кішкентай болғандықтан, терезелердің торларынан оңай өтіп кетеді. Еркек тезектер көктемде гүлдеп, көп мөлшерде тозаң шығарады; толық әйел тезектер тозаңды өндірмей, тек қабылдайды. Осы туыстағы тезектер көбінесе жеке жынысты болады, ал еркек тезектер өте аллергенді, OPALS аллергия шкаласы бойынша 10-нан 10 балл алады. Толық әйел тезектердің OPALS бағасы 1-ге тең, және олар "аллергияға қарсы күресуші" деп есептеледі. 1415 жылы Аженкур шайқасында француз кавалериясын жеңгенде ағылшыздар қолданған маңызды қару – тезек ағашынан жасалған ұзын садақ болды. Британдық тезектер тым бұралақ болғандықтан, Аженкур шайқасында қолданылған ағылшын ұзын садақтарының ағашы Испаниядан немесе Солтүстік Италиядан әкелінді.
Өсіру
Ағылшын приходтарына қадам ағашын (тис) өсіру міндетті болған, ал ағаштардың уытты қасиеттеріне байланысты, олар ауылдың жалғыз қоршалған жерінде – шіркеу қорымында өсірілген. Қадам ағашы шіркеу зираттарында жиі кездеседі және қайғының символы болып саналады. Мұндай бейне Лорд Альфред Теннисонның "In Memoriam A. H. H." (2.61–64) өлеңінде кездеседі. Қадам ағашы өте ұзақ өмір сүре алады. Фортингалл қадам ағашы Еуропадағы ең көне ағаш саналады, оның жасы 2000 жылдан астам. Дәстүр бойынша, Понтий Пилат 30 жылға дейін қызмет еткен кезде оның астында ұйықтаған. Бұл көрсеткішті Сент-Синог деп аталатын кішкентай валлик ауылының шіркеу қорымындағы бір ағаш басып өтті. Дэндролог Дженис Фрай оны 5000 жылға дейін соққан деп есептейді. Мұндай ескі ағаштардың көбінесе ортасы ұзақ уақыттан бері шіріп кеткендіктен, олар қадам ағашының дөңгелек сақинасынан тұрады. Эихваз рунасы қадам ағашының атымен аталған және кейде "мәңгі жасыл" әлем ағашы – Йггдрасилмен байланысты.
Бау-бақша шаруашылығы
Есіктер көгалдандыру және сәндік бағбандалықта кеңінен қолданылады. 400-ден астам сорты белгілі, олардың көп бөлігі Еуропалық есік (Taxus baccata) немесе Жапон есігінен (Taxus cuspidata) шығарылған. Бұл екі түрдің араласуынан пайда болған гибрид – Taxus × media. Еуропалық есіктің (Taxus baccata 'Fastigiata') танымал қанағатты пішіндес сорты көбінесе ирланд есігі деп аталады, бұл ортақ атаулардың шатасуына мысал. Сары жапырақтары бар бірнеше сорттар жиынтығы "алтын есіктер" деп белгілі.
Химия
Тынық мұхитының аралында өсетін Taxus brevifolia және Солтүстік Американың шығысы мен орталығында өсетін Taxus canadensis – паклитаксел немесе Taxol препаратының бастапқы көздері болды. Бұл препарат емшек және өкпе қанайнасының емделуінде қолданылады, сондай-ақ Boston Scientific компаниясымен Taxus дәрілік жабынталған стентін жасауда қолданылады. Паклитакселді алу үшін Тынық мұхитының арасын шамадан тыс жинау оның жойылып бара жатқан түрге айналу қаупін тудырды, себебі препарат бастапқыда ағашқа зиян келтіретін қабығынан алынды. 2008 жылдың 18 қаңтарында Ботаникалық бақтарды сақтау халықаралық ұйымы (120 елдегі ботаникалық бақтарды білдіретін) «400 дәрілік өсімдік тым көп жинау және орманды жою салдарынан жойылу қаупінде тұр, бұл болашақта ауруларды емдеудің жаңа жолдарын табуға қауіп төндіреді» деп мәлімдеді. Олардың ішінде паклитакселді ракқа қарсы препарат ретінде қолдану үшін қабығы қолданылатын аралар да болды. Алайда, еуропалық араның жапырақтарынан препаратты жартылай синтетикалық жолмен өндіру әдістері әзірленді. Бұл жапайы популяцияларды одан әрі қауіпке ұшыратпай, тұрақты түрде жинауға мүмкіндік береді, және Тынық мұхитының арасы енді қауіпке ұшырамайды. Көбірек таралған Канада арасы да Онтарионың солтүстігінде, Квебек және Нью-Брансуик аймақтарында сәтті жиналып жатыр және паклитакселдің тағы бір маңызды көзіне айналды. Басқа ара түрлерінде де ұқсас биохимиялық белсенділігі бар ұқсас қосылыстар бар. Доцетаксел, паклитакселдің аналогы, еуропалық арадан (Taxus baccata) алынады.
Мәдениетте
Тис ағашы Т. С. Элиоттың христиан поэзиясында жиі кездесетін символ, әсіресе оның «Төрт квартет» шығармасында.