Генрих IV: Англия королі және Литва жорықтары

Кіріспе

1399–1413 жылдар аралығында Англия королі Генрих IV (1367 жылдың сәуір айында – 1413 жылдың 20 наурызында), сондай-ақ Генрих Болингброк деп те белгілі, 1399–1413 жылдар аралығында Англия королі болды. Генрих – Ланкастер герцогі Джон Гонттың ұлы, ал Джон Гонттың әкесі – Эдуард III. Генрих 1390 жылы Тевтон орденінің 70-80 үй рыцарларымен Литва Ұлы Герцогтығының астанасы Вильнюстің сәтсіз қоршауына толық бір жыл бойы көмектесті. Осы жорық кезінде ол тұтқынға алынған литвалық әйелдер мен балаларды сатып алып, оларды қайтадан Кенигсбергке дінге өту үшін әкелді, тіпті литвалықтар он жылдан бері польшалық діңгерлермен қабаттастырылған болатын. Генрихтің 1392 жылы Литваға жасаған екінші жорығы осы қонақ крестоносшылардың орденге қандай қаржылық пайда әкелгенін көрсетеді. Оның шағын әскері 100-ден астам адамнан, соның ішінде ұзын садақ атушылар мен алты музыканттан тұратын, Ланкастер қазынасынан жалпы құны 4,360 фунт стерлингке бағаланды. Генрих пен оның ағылшын крестоносшыларының күш-жігеріне қарамастан, Вильнюске екі жыл бойы жасалған шабуылдар нәтижесіз болды. 1392–93 жылдары Генрих Иерусалимге қажылық сапар жасап, қасиетті қабірде және Зәйтүн тауында құрбандық шалды. Кейін ол «Иерусалимді сенімсіздерден босату» үшін крест жорығын бастауға уәде берді, бірақ осы жоспарды іске асыруға үлкермей қайтыс болды. Генрих пен Ричард арасындағы қарым-қатынас екінші рет шиеленісті. 1398 жылы Норфолк герцогы Томас де Моубрейдің Ричард II билігі туралы айтқан сөзін Генрих сатқындық деп бағалап, патшаға хабарлады. Екі герцог Ричард II шақырған құрметті дуэльге (Госфорд Гринде, Калудон қамалының жанында, Моубрейдің Ковентридегі үйінде) келісті. Бірақ дуэль басталмас бұрын Ричард Генрихті елден қууды шешті (Генрихтің әкесі Джон Гонттың келісімімен), бірақ ол жер аударылуын қайда өткізгені белгісіз, себебі одан әрі қан төгілуге жол бермеу қажет болды. Моубрей өмір бойына елден қуылды. Джон Гонт 1399 жылдың ақпан айында қайтыс болды. 1410 жылы Парламент шіркеу жерін тәркілеуді ұсынды. Генрих оған билікке көмектескен шіркеуге шабуыл жасаудан бас тартты, ал Халық үйі заң жобасын қараудан шығаруды өтінді.

King of England from 1399 to 1413

Henry IV (c. April 1367 – 20 March 1413), also known as Henry Bolingbroke, was King of England from 1399 to 1413. Henry was the son of John of Gaunt, Duke of Lancaster, himself the son of Edward III. Henry spent the full year of 1390 supporting the unsuccessful siege of Vilnius (capital of the Grand Duchy of Lithuania) by Teutonic Knights with 70 to 80 household knights. During this campaign, he bought captured Lithuanian women and children and took them back to Königsberg to be converted, despite Lithuanians being baptised by Polish priests for a decade at this point. Henry's second expedition to Lithuania in 1392 illustrates the financial benefits to the Order of these guest crusaders. His small army consisted of over 100 men, including longbow archers and six minstrels, at a total cost to the Lancastrian purse of £4,360. Despite the efforts of Henry and his English crusaders, two years of attacks on Vilnius proved fruitless. In 1392–93 Henry undertook a pilgrimage to Jerusalem, where he made offerings at the Holy Sepulchre and at the Mount of Olives. Later he vowed to lead a crusade to 'free Jerusalem from the infidel', but he died before this could be accomplished. The relationship between Henry and Richard met with a second crisis. In 1398, a remark regarding Richard II's rule by Thomas de Mowbray, 1st Duke of Norfolk, was interpreted as treason by Henry, who reported it to the king. The two dukes agreed to undergo a duel of honour (called by Richard II) at Gosford Green near Caludon Castle, Mowbray's home in Coventry. Yet before the duel could take place, Richard decided to banish Henry from the kingdom (with the approval of Henry's father, John of Gaunt), although it is unknown where he spent his exile, to avoid further bloodshed. Mowbray was exiled for life. John of Gaunt died in February 1399. In 1410, Parliament suggested confiscating church land. Henry refused to attack the Church that had helped him to power, and the House of Commons had to beg for the bill to be struck off the record.

Көтерілістер

Генрих өзінің билік ету кезегінің көп бөлігін қастандықтардан, бүліктерден және өлтіру әрекеттерінен қорғауға жұмсады. Генрихтің монарх ретіндегі алғашқы маңызды мәселесі - тақтан түсірілген Ричардтың тағдыры болды. 1400 жылдың қаңтар айында жасалған алғашқы қастандық жолымен тоқтатылғаннан кейін, Ричард 33 жасында түрмеде қайтыс болды, мүмкін Генрихтің бұйрығымен аштықтан. Кейбір жылнамашылар Ричардтың көңілсіздігінен өзін аштыққа ұшыратқанын айтты, бірақ бұл Ричардтың мінезі туралы белгілі мәліметтерге қайшы келеді. Кеңес тізімдерінде 17 ақпан күні тақтан түсірілген корольдің денесін тасымалдауға қатысты шаралар қарастырылғаны көрсетілгенімен, бірнеше жылнамада айтылғандай, оның 14 ақпан күні қайтыс болмағанына сенуге ешқандай себеп жоқ. Оның зорлықпен өлмегені анық, себебі оның қаңқасын зерттегенде зорлықтың белгілері табылмады; оның өзін аштыққа ұшыратқаны немесе оған аштықтан қалу мәжбүр болғаны тарихи пікірталас тудырады. Генрихтің билігінің алғашқы 10 жылында көтерілістер жалғасты, соның ішінде 1400 жылы өзін Уэльс князі деп жариялаған Оуэйн Глиндюрдың бүлігі және 1403 жылдан бастап Нортумберлендтің 1-ші графы Генри Перси бастаған көтерілістер. Персидің алғашқы көтерілісі 1403 жылы Шрусбери шайқасында графтың ұлы Генридің қазасына әкеп соқты. Ол өзінің жылдамдығымен және шабуылға дайындығымен танымал "Готспур" деп аталған көрнекті әскери тұлға болды. Осы шайқаста Генрих IV-нің үлкен ұлы, Генрих Монмутский, кейіннен король Генрих V, оның бетіне тиген жебеден жарақат алды. Оған патшалық дәрігер Джон Брэдмор күтім жасады. Бұл тұста, Шрусбери шайқасы роялистердің жеңісімен аяқталды. Монмуттың әскери қабілеті корольдің жеңісіне үлкен үлес қосты (дегенмен Монмут 1410 жылы әкесінен көп билікке ие болды). Генрихтің билігінің соңғы жылында көтерілістер күшейді. Бір жазбада былай делінген: "Ричардтың тірі екендігі туралы ескі аңыз қайта жаңғырды, Генрихтің билігінің соңғы жылында Шотландиядан келген елшілер Англияның ауылдарын аралап, Ричардтың Шотландия сарайында тұрып, достарынан белгі күтіп, Лондонға оралып, тағын қайтаруға дайын екенін мәлімдеді". Ол үшін сырттан қарағанда ұқсас адам табылды, ал Ричард патшаның бұрынғы шаруасы қалада оның қожайыны Шотландияда тірі екенін айтты. Сэр Элиас Ливет (Левет) және оның серіктесі Томас Кларк Саутваркты көтеріліске шақырды, олар көтерілісті жүзеге асыру үшін шотландтық көмекке уәде берді. Ақырында, бүлікшілердің жоспары сәтсіз аяқталды. Ливет босатылып, Кларк Лондон мұнарасына қамалды.

Henry spent much of his reign defending himself against plots, rebellions, and assassination attempts. Henry's first major problem as monarch was what to do with the deposed Richard. After the early assassination plot was foiled in January 1400, Richard died in prison aged 33, probably of starvation on Henry's order. Some chroniclers claimed that the despondent Richard had starved himself, which would not have been out of place with what is known of Richard's character. Though council records indicate that provisions were made for the transportation of the deposed king's body as early as 17 February, there is no reason to believe that he did not die on 14 February, as several chronicles stated. It can be positively said that he did not suffer a violent death, for his skeleton, upon examination, bore no signs of violence; whether he did indeed starve himself or whether that starvation was forced upon him are matters for lively historical speculation. Rebellions continued throughout the first 10 years of Henry's reign, including the revolt of Owain Glyndŵr, who declared himself Prince of Wales in 1400, and the rebellions led by Henry Percy, 1st Earl of Northumberland, from 1403. The first Percy rebellion ended in the Battle of Shrewsbury in 1403 with the death of the earl's son Henry, a renowned military figure known as "Hotspur" for his speed in advance and readiness to attack. Also in this battle, Henry IV's eldest son, Henry of Monmouth, later King Henry V, was wounded by an arrow in his face. He was cared for by royal physician John Bradmore. Despite this, the Battle of Shrewsbury was a royalist victory. Monmouth's military ability contributed to the king's victory (though Monmouth seized much effective power from his father in 1410). In the last year of Henry's reign, the rebellions picked up speed. "The old fable of a living Richard was revived", notes one account, "and emissaries from Scotland traversed the villages of England, in the last year of Henry's reign, declaring that Richard was residing at the Scottish Court, awaiting only a signal from his friends to repair to London and recover his throne." A suitable looking impostor was found and King Richard's old groom circulated word in the city that his master was alive in Scotland. "Southwark was incited to insurrection" by Sir Elias Lyvet (Levett) and his associate Thomas Clark, who promised Scottish aid in carrying out the insurrection. Ultimately, the rebellion came to nought. Lyvet was released and Clark thrown into the Tower of London.

Сыртқы қатынастар

Патшалық құрғанның басында Генрих 1400 жылдың желтоқсанынан 1401 жылдың ақпанына дейін Эльтам сарайында Англияға келген жалғыз Византия императоры Мануэль II Палеологты қабылдады. Оның құрметіне айқас ұйымдастырылды. Генрих сондай-ақ, Мануэль Осман империясына қарсы күресуіне көмектесу үшін, оның кетуіне ақшалай көмек жіберді. 1406 жылы ағылшын қарақшылары Францияға жол ағалы тұсында, он бір жасар болашақ Шотландия королі Джеймс I-ді Фламборох-Хед жағалауынан тұтқындады. Джеймс Генрих IV-ге тапсырылды және Генрихтің билігінің соңына дейін тұтқын күйінде қалды.

Ақырғы ауруы мен өлімі

Генрихтің билігінің соңғы жылдары ауыр денсаулық мәселелерімен белгіленді. Оның бет-жүзін бұзған тері ауруы болды және одан да ауыррақ, 1405 жылдың маусымында, 1406 жылдың сәуірінде, 1408 жылдың маусымында, 1408-09 жылдарының қысында, 1412 жылдың желтоқсанында және соңында 1413 жылдың наурыз айында қайтыс болды. 1410 жылы Генрих өзінің корольдік хирургы Томас Морстедке жылына 40 фунт стерлингтен тұратын жалақы берді, оны Генрих V мұрагерлікке отырғаннан кейін дереу бекітті. Бұл Морстедтің "ешкімнің қызметіне алынбауы" үшін жасалды. Медицина тарихшылары осы аурудың немесе аурулардың табиғаты туралы ұзақ уақыттан бері пікірталас жүргізіп келеді. Тері ауруы, мүмкін, мәйіс қысты (15 ғасырда қазіргі медицинадағыдай дәл мағынаға ие болмаған), немесе псориаз, немесе басқа ауру болған болуы мүмкін. Аса қауісті шабуылдарға эпилепсиядан бастап жүрек-қан тамырлары ауруының бір түріне дейін түрлі түсіндірмелер берілді. Кейбір ортағасырлық жазушылар оның Йорк архиепискобы Ричард ле Скрупқа жасаған қатыгездігі үшін мәйіс қыстымен жазаланғанын айтты, ол 1405 жылдың маусымында Генрихтің бұйрығымен өлім жазасына кесілді. Холиншедтің сөзіне сүйенсек, Генрихтің Иерусалимде өлетіні болжаған, ал Шекспирдің пьесасы осы болжамды қайталайды. Генрих бұл оның крест жорығында өлетінін білдіреді деп түсіндірді. Шындығында, ол 1413 жылдың 20 наурызында Парламент отырысы кезінде Вестминстер аббаттығының абат үйіндегі Иерусалим палатасында қайтыс болды. Оның жанында оның өсиетін орындаушысы Томас Лэнгли болды.

Жерлеу

Оның соңғы ізашарларының көпшілігі көрсеткен үлгіге қарамастан, Генрих және оның екінші әйелі Джоан Вестминстер аббаттығында емес, Кентербери соборында, Ықылас шапкелінің солтүстік жағында және тікелей Әулие Томас Беккеттің қасиетті орнына іргелес жерленді. Беккетке табыну сол кезде әлі де гүлденіп тұрды, бұл монастырь тізімдері мен «Кентерберилік әңгімелер» сияқты әдеби еңбектерде айқын көрінеді. Генрих оған ерекше құрмет көрсеткен сияқты көрінді, немесе кемінде онымен байланысты болуға тырысқандай болды. Кентербериде жерленуінің себептері күмәнді, бірақ Генрихтың Ричард II-ден тақты тартып алғаннан кейін өзінің әулетін заңдастыру мақсатымен, саяси тиімділік үшін қасиетті әулиемен байланыстыруға тырысқаны ықтимал. Маңыздысы, оның тәж кигізілу рәсімінде, 1170 жылы қайтыс болғанға дейін, Күңдіз Мариямнан алған деген қасиетті маймен майландырылды. Бір дерек бойынша, бұл май Генрихтің анасының әкесі, Генрих Гросмонт, Ланкастер герцогына жеткен. Генрихтың Беккетпен байланысын дәлелдейтін нәрсе – қабірдің құрылысының өзі. Оның қабірінің батыс жағындағы ағаш панельде Беккеттің шейіттік қасіреті бейнеленген, ал қабірдің үстіндегі ағаш жабыны Генрихтің жеке ұраны «Soverayne» және алтын тәжді бүркіттермен кезектесіп бейнеленген. Сондай-ақ, қабірдің суретіне үлкен рөл атқаратын үш ірі елтаңба SS мойындықтарымен оралып, әрбір шегеде алтын бүркіт бейнеленген. Мұндай бүркіт мотивтері Генрихтің тәж кигізілу майымен және Беккетпен идеологиялық байланысымен тікелей байланысты. Генрих қайтыс болғаннан кейін, оған және оның патшайымына ескереорны салынды, бұл, әдетте, патшайым Джоанның тапсырысымен және қаржатымен жасалды. Қабір сандығының үстінде Генрих пен Джоанның тәж киген және салтанатты киімдерімен безенген әсем алабастр мүсіндері орналасқан. Генрихтің денесі жақсы бальзамдалған, өйткені 1832 жылы жасалған эксгумация осыны көрсетті, бұл тарихшыларға мүсіндердің шынайы портреттік бейнелеу екендігіне сенімділікпен айтуға мүмкіндік берді.

Despite the example set by most of his recent predecessors, Henry and his second wife, Joan, were not buried at Westminster Abbey but at Canterbury Cathedral, on the north side of Trinity Chapel and directly adjacent to the shrine of St Thomas Becket. Becket's cult was then still thriving, as evidenced in the monastic accounts and in literary works such as The Canterbury Tales, and Henry seemed particularly devoted to it, or at least keen to be associated with it. Reasons for his interment in Canterbury are debatable, but it is highly likely that Henry deliberately associated himself with the martyr saint for reasons of political expediency, namely, the legitimisation of his dynasty after seizing the throne from Richard II. Significantly, at his coronation, he was anointed with holy oil that had reportedly been given to Becket by the Virgin Mary shortly before his death in 1170; this oil was placed inside a distinct eagle shaped container of gold. According to one version of the tale, the oil had then passed to Henry's maternal grandfather, Henry of Grosmont, Duke of Lancaster. Proof of Henry's deliberate connection to Becket lies partially in the structure of the tomb itself. The wooden panel at the western end of his tomb bears a painting of the martyrdom of Becket, and the tester, or wooden canopy, above the tomb is painted with Henry's personal motto, 'Soverayne', alternated by crowned golden eagles. Likewise, the three large coats of arms that dominate the tester painting are surrounded by collars of SS, a golden eagle enclosed in each tiret. The presence of such eagle motifs points directly to Henry's coronation oil and his ideological association with Becket. Sometime after Henry's death, an imposing tomb was built for him and his queen, probably commissioned and paid for by Queen Joan herself. Atop the tomb chest lie detailed alabaster effigies of Henry and Joan, crowned and dressed in their ceremonial robes. Henry's body was evidently well embalmed, as an exhumation in 1832 established, allowing historians to state with reasonable certainty that the effigies do represent accurate portraiture.