Кіріспе

Британдық саясаткер (1920–2003)

Рой Харрис Дженкинс, Хиллхед бароны Дженкинс, (11 қараша 1920 – 5 қаңтар 2003) – британдық саясаткер және жазушы, 1977 жылдан 1981 жылға дейін Еуропалық комиссияның алтыншы президенті болды. Ол түрлі уақытта Лейборист партиясы, Социал-демократиялық партиясы (СДП) және Либерал-демократтар партиясының парламент мүшесі (депутат) болды. Вильсон және Каллаган үкіметтері кезінде ол Қазынашылық және Ішкі істер министрі қызметін атқарды. Көмір шақтаушы және Лейборист партиясының депутаты Артур Дженкинстің ұлы, Оксфорд университетінде білім алып, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде барлау офицері болып қызмет етті. 1948 жылы Саутварк-Централдан депутат болып сайланған ол, 1950 жылы Бирмингем-Стечфордқа ауысты. 1964 жылғы сайлаудан кейін Гарольд Уилсон сайланған соң Дженкинс Әуе шаруашылығы министрі болып тағайындалды. Бір жылдан кейін ол Ішкі істер министрі болып көтерілді. Бұл қызметте Дженкинс ауқымды реформа бағдарламасын бастады; ол «өркениетті қоғам» деп сипаттаған нәрсені құруға ұмтылды, Ұлыбританияда өлім жазасы мен театр цензурасын жою, гомосексуализмді жартылай қылмыстан босату, ажырасу заңдарын жеңілдету, қайыңдарды тоқтату және аборт заңдарын либерализациялау сияқты шараларды қадағалады. 1967 жылғы қарашадағы девальвация дағдарысынан кейін Дженкинс Джеймс Каллаганның орнына Қазынашылық канцлері болды. Қазынашылықта жұмыс істеген кезінде Дженкинс инфляцияны бақылауға тырысу үшін қатаң фискалдық саясатты жүзеге асырды және 1968 жылы салықтардың айтарлықтай өскен ерекше қиын бюджетті қадағалады. Осының нәтижесінде 1969 жылы Үкіметтің ағымдағы есебі профицит көрсетті. 1970 жылғы сайлауда Лейборист партиясы күтпеген жеңіліске ұшырағаннан кейін Дженкинс 1970 жылы Лейборист партиясының орынбасары болып сайланды. 1972 жылы Лейборист партиясы Ұлыбританияның Еуропалық қауымдастыққа кіруіне қарсы шыққаннан кейін ол осы лауазымнан кетті, өйткені ол оны қатты қолдады. 1974 жылғы сайлауда Лейборист партиясы қайтадан билікке келгеннен кейін Уилсон Дженкинсті екінші рет Ішкі істер министрі етіп тағайындады. Екі жылдан кейін, Вильсон премьер-министр лауазымынан кеткен кезде, Дженкинс оның орнын басатын сайлауға қатысты, бірақ Майкл Футтан және жеңімпаз Джеймс Каллаганнан кейін үшінші орынды иеленді. Содан кейін ол Парламенттен кетіп, британдық саясаттан бас тартып, Еуропалық комиссияның алғашқы британдық президенті лауазымын қабылдады, ол 1977 жылдың қаңтарында осы қызметке кірісті. Комиссиядағы мерзімі аяқталғаннан кейін 1981 жылы Дженкинс британдық саясатқа қайта оралатынын жариялады; Майкл Футтың басшылығымен Лейборист партиясының солға қарай жылжуына наразы болған ол партиядан бөлініп, СДП құрған «Төрттік» тобының бірі болды. 1982 жылы Дженкинс парламентке Гласгоу Хиллхедтен депутат ретінде қайта сайланды, консерваторлардан орынды тартып алды. Ол 1983 жылғы сайлау алдында СДП партиясының басшысы болды, оның барысында ол Либералдық партиямен сайлауалды одақ құрды. Сайлауда СДП-ның көрсеткен нәтижесіне көңілі толмағаннан кейін ол басшылық лауазымынан кетті. Кейіннен ол 1987 жылғы сайлауда Парламенттегі орнын Лейборист Джордж Галлоуэйге жоғалтты және көп ұзамай өмірлік жұрлық мәртебесін алды; ол Лордтар палатасында Либералды демократ ретінде отырды. Кейіннен ол бұрынғы премьер-министр Харольд Макмилланның орнын басып, Оксфорд университетінің канцлері болып сайланды. Ол осы лауазымды өзінің қайтысына дейін он алты жыл бойы атқарды. 1990 жылдардың соңында ол премьер-министр Тони Блэрдің жақын кеңесшісі болды және сайлау реформасы жөніндегі маңызды комиссияны төрағалық етті. Саяси мансабынан басқа, ол танымал тарихшы, өмірбаяншы және жазушы болды. Дэвид Маркуанд Дженкинстің автобиографиясын (1991) «жанрдың көптеген мысалдары ұмытылғаннан кейін ұзақ уақыт бойы қуанышпен оқылатын» деп сипаттады.

Ерте өмір (1920-1945 жж.)

Оңтүстік-Шығыс Уэльстегі Монмутширдің Аберсихан қаласында туған Рой Дженкинс, жалғыз бала ретінде, Ұлттық шахтерлер одағының шенеунігі Артур Дженкинстің ұлы болды. Оның әкесі 1926 жылғы Бас көтеріліс кезінде тәртіпсіздікке қатысы бар деген айыппен түрмеге қамалған. Артур Дженкинс кейіннен Оңтүстік Уэльс кеншілер федерациясының президенті, Понтипулдің Парламент мүшесі, Клемент Атлидің Парламенттік жеке хатшысы және 1945 жылғы Лейбористік үкіметте қысқа мерзімге министр болды. Рой Дженкинстің анасы Хэтти Харрис, болат зауытының шеберінің қызы болған. Дженкинс Пентвин бастауыш мектебінде, Аберсихан округінің грамматикалық мектебінде, Кардифф университетінің колледжінде және Оксфордтың Балиол колледжінде білім алған. Ол Оксфорд одағының президенті лауазымына екі рет жеңіліп, бірақ Саясат, философия және экономика (PPE) бойынша бірінші сынып диплом алған. Оның университеттегі әріптестерінің арасында Тони Кросланд, Денис Хили және Эдвард Хит болды, ол үшеуімен де дос болды, бірақ Хилимен ешқашан тығыз қарым-қатынас құрмады. Джон Кэмпбеллдің «Жақсы өмір» атты өмірбаянында Дженкинс пен Кросленд арасындағы романтикалық қарым-қатынас егжей-тегжейлі сипатталған. Ол Оксфордта танысқан және қоғамдық өмірде танымал болған Мадрон Селигман, Николас Хендерсон және Марк Бонэм Картер сияқты тұлғалармен де араласқан. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Дженкинс офицерлік дайындығын Алтон Тауэрсінде алып, Уилтширдің Батыс Лавингтонында 55-ші Батыс Сомерсет Йеоманриге жіберілді. Әкесінің ықпалымен 1944 жылдың сәуір айында Дженкинс Блетчли Паркке кодты бұзушы ретінде жұмысқа жіберілді; ол жерде тарихшы Аса Бриггспен дос болды. Содан кейін Атли Дженкинске жеке қағаздарына қол жеткізуге мүмкіндік берді, соның арқасында ол өзінің өмірбаянын жаза алды, ол 1948 жылы жарық көрді («Мырза Атли: Алдын ала өмірбаян»). Ол туралы жазылған пікірлер көбінесе жағымды болды, соның ішінде Джордж Оруэллдің «Tribune» газетінде жариялаған пікірі де. 1950 жылы ол ірі капитал салығын, мемлекеттік мектептерді жоюды және ұлттық индустрияларға өнеркәсіптік демократияны енгізуді Лейбористік үкіметтің негізгі саяси мақсаттары ретінде жақтады. Бұл жерде Дженкинс ірі жеке табыстарға салынатын салықты жоюды ұсынды, ол 20 000 – 30 000 фунт стерлинг аралығындағы табыс үшін 50 пайыздық мөлшерде, ал 100 000 фунт стерлингтен жоғары табыс үшін 95 пайыздық мөлшерде белгіленді. Кейін ол бұл «дегенге дейін Робеспьерлік» деп аталатын кітапшаны «сол жаққа қарай саяхатымның шыңы» деп сипаттады. 1953 жылы Беванизмге қарсы тұру мақсатымен «Прогрестің іздеуі» атты еңбек жарық көрді. Байларға әділ үлестерде талап еткен нәрсесінен бас тартып, Дженкинс байлықты қайта бөлу бір ұрпақ бойы жүзеге асады деп, мемлекеттік мектептерді жою мақсатын тастады. Ол сондай-ақ беваниттердің бейтарап сыртқы саясат платформасына қарсы болды: «Бейтараптық – бұл негізінен консервативті саясат, жеңіліс саясаты, әлемге біздің ештеңе айта алмайтынымызды жариялау. Нейтралитет – уағыздауға арналған жалпыға бірдей сенімге ие екеніне сенетін адам үшін ешқашан да қолайлы бола алмайды». Дженкинс Лейбористік басшылықтың партиядағы бейтарапшылар мен пацифистерді жеңу керектігін айтты; «егер бұл елдегі бүкіл прогрессивті қозғалыстың жойылуы, мүмкін, бір ұрпаққа, шина арқылы» бетпе-бет келгенше, партияның бөлінуіне тәуекел ету жақсы болар еді. 1951-1956 жылдары ол Үндістанның «The Current» газетінде апта сайын колонка жазды. Мұнда ол тең жалақы, гомосексуализмді қылмыстық қылмыс деп санамау, әдепсіздік заңдарын либерализациялау және өлім жазасын жою сияқты прогрессивті реформаларды жақтады. «Мырза Балфурдың пудлі» – 1911 жылғы Лордтар палатасының дағдарысы туралы қысқаша баяндама, ол 1911 жылғы Парламент актісімен аяқталды. Ол 1954 жылы жарық көрді. Жақсы пікірлерді А. Дж. П. Тейлор, Гарольд Николсон, Леонард Вулф және Вайолет Бонэм Картер жариялады. Марк Бонэм Картердің ұсынысымен Дженкинс Викториялық радикал сэр Чарльз Дилкінің өмірбаянын жазды, ол 1958 жылдың қазанында жарық көрді. 1956 жылғы Суэц дағдарысы кезінде Дженкинс Энтони Иденнің «жаман империалистік авантюрасын» Бирмингем қаласындағы Еңбек митингісінде айыптады. Үш жылдан кейін ол «Суэц бір мезгілде ойланбайтын және өнегелі емес әдістермен ақылға сыймайтын және жағымсыз мақсаттарға жетудің мүлдем сәтсіз әрекеті болды; және салдары, лайық болғандай, қорлаушы және апатты болды» деп мәлімдеді. Дженкинс Энтони Крослендтің 1956 жылғы «Социализмнің болашағы» еңбегін Эван Дурбиннің «Демократиялық социализм саясаты» (1940) басылымынан бері «социалистік теория бойынша ең маңызды кітап» деп бағалады. Экономиканың көп бөлігі қазір мемлекеттік меншікке алынғандықтан, социалистер қалған кедейлік ошақтарын жоюға және таптық кедергілерді жоюға, сондай-ақ либертариандық әлеуметтік реформаларды ілгерілетуге күш салуы керек деп Дженкинс мәлімдеді. Дженкинс 1959 жылы либерализациялық «Әдепсіз жарияланымдар туралы» заңға демеушілік етті, ол күдікті материалды қарау үшін «адамды тәртіпсіздікке ұшырату және жетекке салуға қабілетті» критерийін белгілеуге және әдеби құндылығын мүмкін қорғау ретінде көрсетуге жауапты болды. 1959 жылдың шілдесінде «Penguin» баспасы Дженкинстің «Лейбористік жағдай» атты еңбегін жариялады, ол алдағы сайлауға орай жарық көрді. Дженкинс Британияның басты қаупі «өткенге ашуланып, әлем бізге әдеттегідей қарауға міндетті деп сену және олай істемесе ашуланып, өмір сүруде» екенін айтты. Ол былай деді: «Еуропадағы көршілеріміз бізге экономикалық және әскери жағынан шамалас. Біз олармен әдемі түрде өмір сүруіміз керек, ал қазіргі әлемнің қуатты алыптарымен теңдесуге тырысып, байлығымызды ысырап етуіміз керек емес». Дженкинс Атли үкіметі «әділ үлестердің қатаңдығына» тым көп көңіл бөлгенін және «еркін тұтынушы таңдауының ынталарын» жеткіліксіз қолдағанын айтты. Кедейлікті жою және теңдікті арттыруға сенгенімен, Дженкинс енді бұл мақсаттарға экономикалық өсім арқылы қол жеткізуге болады деп мәлімдеді. Соңғы тарауда («Британия мәдениетті ме?») Дженкинс қажетті прогрессивті әлеуметтік реформалардың тізімін келтірді: өлім жазасын жою, гомосексуализмді қылмыстық қылмыс деп санамау, театр цензурасының Лордтар палатасының өкілеттіктерін жою, лицензиялау және тікелей ставкалар заңдарын либерализациялау, ажырасу заңдарын либерализациялау, абортты заңдастыру, өзіне-өзі қол жұмсауды қылмыстық қылмыс деп санамау және көші-қон заңдарын либерализациялау. Дженкинс қорытындылады:

«Адамдардың өз өмірін сүруге, қателіктер жасауға және басқалардың құқықтарына зиян келтірмей, өзі қалай өмір сүргісі келетін кодексті өздері шешуге еркіндік бергісі келетін адамдардың жағында болайық, сондай-ақ тәжірибе мен жарқындық, жақсы ғимараттар мен жақсы тағам, жақсы музыка (Бахтан басқа джаз да) және жақсы кітаптар, толыққанды өмір мен үлкен еркіндік жағында болайық. Ұзақ мерзімде бұл нәрселер ең тамаша экономикалық саясаттан да маңыздырақ болады». Лейбористердің 1959 жылғы жеңілісінен кейін Дженкинс «Panorama» бағдарламасында Лейбористердің тағы бір ұлттандырудан бас тартуы керек, кәсіби одақтармен байланысын сұрауы керек және Либералдық партиямен жақындасуға қарсы емес екенін айтты. Қараша айында ол Фабиан қоғамында лекция оқыды, онда Лейбористердің жеңілісін ұлттандырудың танылмауына байланысты деп айыптады және бұл туралы «The Spectator» журналындағы мақаласында қайталады. Оның «The Spectator» журналындағы мақаласында Британияның әлемдегі төмендеген орнын қабылдауға, отарларға тәуелсіздік беруге, мемлекеттік қызметтерге көбірек қаражат жұмсауға және жеке адамдардың халықтың әдеттегі пікірлері мен мемлекеттік араласудан тыс өмір сүру құқығын ілгерілетуге шақырды. Дженкинс бұны «жақсы радикалдық бағдарлама, бірақ социалистік емес» деп атады. 1960 жылдың мамырында Дженкинс Гаитскеллиттік қысым тобы болып табылатын Демократиялық социализм науқанына қосылды, ол Лейбористік партияның сол қанатының үстемдігіне қарсы күресуге арналған. 1960 жылдың шілдесінде Дженкинс Ұлыбританияның Еуропалық экономикалық қауымдастығына мүшелігін еркін жақтауға мүмкіндік беру үшін алдыңғы қатардағы лауазымынан кетті. 1960 жылғы Лейбористік партияның конференциясында Скарборо қаласында Дженкинс партияның IV тармағын қайта жазуды ұсынды...

Қаржы министрі (1967-1970)

1967 жылдан 1970 жылға дейін Дженкинс 1967 жылдың қараша айындағы девальвация дағдарысынан кейін Джеймс Каллаганды алмастырып, Қаржы министрі қызметін атқарды. Дженкинстің Қаржы министрі ретіндегі басты мақсаты экономикалық өсімді қамтамасыз ету болды, бұл девальвациядан кейін фунт стерлингтің жаңа құнына тұрақтылықты қайта орнатуға байланысты. Бұл, бұрынғы бес жыл бойы тапшылықта болған төлемдер балансының оң болуын қамтамасыз ету арқылы ғана мүмкін болатын. Сондықтан Дженкинс инфляцияны төмендету саясатын жүргізді, оның ішінде мемлекеттік шығыстарды қысқарту және салықтарды арттыру, ресурстардың ішкі тұтынуға емес, экспортқа бағытталуын қамтамасыз ету үшін. 1968 жылдың қаңтар айында Дженкинс «алда екі жылдық ауыр еңбек күтіп тұр» деп ескертті. Ол 1968 жылғы бюджетінде салықтарды 923 миллион фунт стерлингке көтергенімен, бұл осы күнге дейін кез келген бюджеттегі арттырудың екі еседен астам болды, сондықтан ол өте қатал Қаржы министрі ретінде танылды. Дженкинс Кабинетті егер оның бюджеті фунт стерлингке деген сенімді қалпына келтірмесе, үш ай ішінде екінші девальвация болатыны туралы ескертті. Ол жеке медициналық қызметтерге төлемді қайта енгізді (1964 жылы Лейбористер партиясы билікке келген кезде осы төлемдер жойылған еді) және мектепті бітіру жасын 1971 жылдың орнына 1973 жылға дейін кейінге шегерді. Тұрғын үй және жол құрылысы жоспарлары да қысқартылды, сонымен қатар ол Ұлыбританияның Суэц шығысындағы әскери базаларын жабу процесін үдетті. Дженкинс табыс салығын арттырудан бас тартып, оның орнына мыналарға салықтарды көтерді: алкогольдік сусындар мен темекіге (сырадан басқа), тауарларға салынатын салық, бензинге салынатын салық, жол салығы, Селективті жұмыспен қамту салығын 50 пайызға арттыру және жеке табысқа бір реттік арнайы алым. Ол сондай-ақ балаларға берілетін жәрдемақыны арттыру үшін балаларға арналған салық жеңілдіктерін қысқарды. Эдвард Хиттің «қатал, суық бюджет, жылудың ең кішкентай да көрінісі жоқ» деп мәлімдегеніне қарамастан, Дженкинстің алғашқы бюджеті жылы қабылданып, Гарольд Уилсон «бұл сөйлеудің ең жоғары сапасы мен әсемдігімен кеңінен мақталып жүр» деді, ал Барбара Касл «барлығының деміне тиді» деп атап өтті. 19 наурыздағы бюджетін жариялаған кезде Дженкинс Ұлыбританияның көп жылдар бойы «ақылсыздыққа толы жұмақта» өмір сүргенін, «өте көп импорттағанын, аз экспорттағанын және өзімізге тым көп төлегенін», Франция мен Батыс Германиядан қарағанда өмір сүру деңгейі төмен екенін айтты. Парламенттік Лейбористер партиясындағы Дженкинстің жақтастары «Дженкинсистер» деп аталды. Бұл әдетте жас, орта тапқа жататын, университет білімі алған экс-Гайтскеллиттер болды, мысалы, Билл Роджерс, Дэвид Оуэн, Рой Хаттерсли, Дик Таверн, Джон Маккинтош және Дэвид Маркуанд. 1968 жылдың мамыр-шілде айларында Патрик Гордон Уокер мен Кристофер Мейхью бастаған оның жақтастары Уилсонды Дженкинспен Лейбористтер партиясының басшысы ретінде алмастыруды жоспарлады, бірақ ол Уилсонға қарсы шығудан бас тартты. Бір жылдан кейін оның жақтастары Дженкинсті партия басшылығына қарсы шығуға көндіруге тағы да тырысты, бірақ ол тағы да бас тартты. Кейіннен ол өзінің естеліктерінде 1968 жылғы қастандық «мен үшін Раб Батлер үшін 1953 жылдың сол маусымымен тең болды. Өзін-өзі таңдауға мүмкіндік болмаған кезде, біржақты қатыгездікпен ойланбағандықтан, ол премьер-министрлік лауазымын жиі жоғалтатын мансапқа ие болды. Премьер-министрлік лауазымға ие болған адамдар – Ллойд Джордж, Макмиллан, миссис Тэтчер – мұндай сәттерді жіберіп жібермейді». 1968 жылдың сәуірінде Ұлыбританияның резервтері әр тоқсан сайын шамамен 500 миллион фунт стерлингке азайып жатқан кезде Дженкинс Халықаралық валюта қорынан 1,4 миллиард доллар несие алу үшін Вашингтонға барды. 1968 жылдың қарашасында тағы бір фунт стерлингтік дағдарыстан кейін Дженкинс салықты тағы 250 миллион фунт стерлингке көтеруге мәжбүр болды. Бұдан кейін валюта нарығы баяу тұрақтанды, ал оның 1969 жылғы бюджеті тұтынуды одан әрі шектеу үшін салық салуды 340 миллион фунт стерлингке көбейтумен бірдей болды. 1969 жылдың мамырына қарай Ұлыбританияның ағымдағы шоттық позициясы экспорттың өсуі, жалпы тұтынудың төмендеуі және ішінара ішкі кіріс экспорттың бұрынғы бағасын төмендетуі арқасында оң болды. Шілдеде Дженкинс сондай-ақ Ұлыбританияның шетел валютасының көлемі жыл басынан бері 1 миллиард долларға дейін өскенін жариялады. Осы уақытта ол 1936-1977 жылдар аралығында Ұлыбританияның мемлекеттік кірістерінің шығындарға қарағанда артық болуын басқарды. Осы жетістіктердің арқасында 1970 жылғы бюджет кеңпейілді болады деп күтілді. Алайда Дженкинс Ұлыбританияның экономикасының тұрақтылығына қатысты алаңдады және одан бетер бюджетті ұсынуға шешім қабылдады. Көптеген сарапшылар бұл, нашар сауда көрсеткіштерімен бірге, 1970 жылғы жалпы сайлауда консерваторлардың жеңісіне ықпал етті деп санайды. Тарихшылар мен экономистер Дженкинсті 1960 жылдардың соңында Ұлыбританияның қаржылық және ағымдағы шоттарындағы өзгерістерді басқарғаны үшін мақтап жүр. Мысалы, Эндрю Марр оны «20 ғасырдың ең табысты Қаржы министрлерінің бірі» деп сипаттады. Жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) қатысты мемлекеттік шығыстар 1964 жылы 44 пайыздан 1970 жылы шамамен 50 пайызға дейін өсті. Дженкинс инфляция туралы ескерткеніне қарамастан, 1969-1970 жылдардағы жалақы келісімдері орташа есеппен 13 пайызға өсті және 1970 жылдардың басындағы жоғары инфляцияға әкелді, нәтижесінде Дженкинстің төлемдер балансын оңға бұруға жасаған барлық күш-жігері бекер кетті.

Көлеңкелік кабинет (1970-1974)

1970 жылы Лейбористік партия күтпеген жерден билікті жоғалтқаннан кейін Дженкинс Харольд Уилсонның Қаржы министрінің көлеңкелік орынбасары болып тағайындалды. Дженкинс 1970 жылдың шілдесінде Лейбористік партия басшылығының орынбасары болып сайланды. Ол алғашқы дауыс беру кезінде болашақ Лейбористік партияның көшбасшысы Майкл Фут пен бұрынғы Парламент Палатасының спикері Фред Пиртті жеңді. Ол сол кезде Гарольд Уилсонның табиғи мұрагері болып көрінді және көптеген адамдар партия басшылығын мұра етіп, премьер-министр болу мүмкіндігіне ие болу үшін уақыт мәселесі деп ойлады. Алайда, жағдай түбірінен өзгерді, себебі Дженкинс 1970-жылдардың басында Лейбористік партияда күшейген Еуропаға қарсы сезімге келіспеді. 1971 жылдың 17 шілдесінде Лейбористік партиясы ЕЭҚ мәселесі бойынша арнайы конференция өткізді, онда Дженкинске сөз сөйлеуге рұхсат берілмеді, бірақ ол өміріндегі ең әсерлі сөздерінің бірін жасады. Дженкинс 19 шілдеде Парламенттік Лейбористік партия отырысында: «Конференцияда біз естіген жалғыз балама [ЕЭҚ-қа] – ‘бір елдегі социализм’ болды. Бұл әрқашан қолдауға лайық. Көпірді көтеріп, қамалға төңкеріс жасаңыз. Бұл да саясат емес: бұл тек лозунг, және ол халықаралық социализмге біздің ең жақсы үлесіміз деп көрсетілгенде ғана сенімсіз болып қана қоймай, екіжүзділікке де ұшырайды». Бұл партиядағы ескі Беванит-Гейтскеллит араздығын қайта жақтатты. Уилсон Тони Бенге Дженкинстің сөйлегенінен кейін бір күн өткен соң Демократиялық социализм үшін науқанды тоқтатуға бел буғанын айтты. 1971 жылғы Брайтон қаласындағы Лейбористік партия конференциясында ЕЭҚ-ға кірудің «консерваторлардың талаптарын» қабылдамау туралы Ұлттық атқару комитетінің (ҰАК) ұсынысы үлкен көпшілік дауысымен қабылданды. Дженкинс шеттегі кездесуде бұл Ұлыбританияның ЕЭҚ-ға қосылуына қолдау көрсетуіне әсер етпейтінін айтты. Бенн Дженкинс «осы конференцияның ең ықпалды тұлғасы, мұнда дау жоқ» деді. 1971 жылдың 28 қазанында ол 69 Лейбористік партия депутатын Хит үкіметінің Ұлыбританияны ЕЭҚ-ға қабылдау туралы ұсынысын қолдау үшін дауыс беруге жетекшілік етті. Осылайша олар үш жолды қамшыға және Лейбористік партияның жылдық конференциясындағы бес бірге дауысқа қарсы шықты. Дженкинстің бұл әрекеті еуропалық мәселеге заңдылық берді, егер бұл мәселе тек партиялық саяси мәселе ретінде қарастырылса, онда ол болмас еді. Алайда, солшылдар оны «сатқын» деп қарады. Джеймс Маргач Sunday Times газетінде: «Солшылдардың ашық емес мақсаты – Рой Дженкинс пен оның одақтастарын бағынуға мәжбүр ету немесе оларды партиядан қуу» деп жазды. Алайда, Дженкинс өзінің саяси инсайдерлік позициясынан толық бас тартпады және қайтадан партия басшысының орынбасары болуға үміткер болды, бұл әрекеті оның әріптесі Дэвид Маркуанд кейін өкініш білдіргенін мәлімдеді. Партиялық қамшыға сәйкес Дженкинс Еуропалық қауымдастықтар заңына 55 рет қарсы дауыс берді. Алайда, ол 1972 жылдың сәуір айында партия Ұлыбританияның ЕЭҚ-ға мүшелігі туралы референдум өткізуге уәде бергеннен кейін партия басшысының орынбасары және көлеңкелік кабинет мүшесі лауазымынан кетті. Бұл Рой Хаттерсли сияқты бұрынғы жақтастарының Дженкинстен алшақтауына себеп болды. Кейіннен Хаттерсли Дженкинстің отставкасы «ескі лейбористік коалицияның құлауы басталған және жаңа орталық партияның құрылуы сөзсіз болған сәт» деді. Вильсонға жазған отставка хатында Дженкинс егер референдум өткізілсе, «Оппозиция, саяси көзқарасы қандай болса да, ұсынылған әрекетке қарсы болғандардың уақытша коалициясын құратынын» айтты. «Осылайша біз бұрынғы Лордтар палатасының абсолютті билігін шектегеннен бері осы елде таныс болған кез келген нәрседен гөрі прогрессивті заңнамаға қарсы күшті және тұрақты қару жасадық». Дженкинстің сәнді өмір салты – Уилсон оны бір кезде «социалистке қарағанда көбірек қоғамдық тұлға» деп сипаттаған – Лейбористік партияның көп бөлігін одан алшақтатты. 1972 жылдың мамыр айында ол Еуропалық бірлікті ілгерілеткені үшін марапатталған Карл Ұлы сыйлығын алды. Қыркүйекте ORC жүргізген сауалнама Лейбористік партия мен либералдылардың «орталық» қанаты арасындағы одаққа халықтың айтарлықтай қолдау көрсетіп отырғанын көрсетті; 35% олар Лейбористік партия мен либералдылардың одағына дауыс беретінін айтты, 27% консервативтерге және 23,5% «социалистік лейбористерге». The Times газетінде «12 миллион Дженкинсит бар» делінді. 1972 жылдың көктемі мен жазында Дженкинс өзінің басшылық беделін көрсетуге арналған бірқатар сөздер жасады. Бұл сөздер қыркүйек айында «Қазір не маңызды» деген атпен жарияланды және жақсы сатылды. Кітаптың постскриптумында Дженкинс Лейбористік партияның тар социалистік партия болмауы керек екенін, халыққа ұнамайтын солшыл саясатты жақтамауы керек екенін, бірақ «елдің солшыл ойлы жартысының үміттері мен талпыныстарын» ұсынуға ұмтылуы керек екенін айтты, сондай-ақ «кең негізді, халықаралық, радикалды, жомарт партия шатасқан және жігерсіз британ халқының қиялын тез арада бағындыра алады» деді. 1973 жылы Линкольн округінде өткен сайлауда Дик Таверн «Демократиялық лейборист» ретінде ресми Лейбористік партия үміткеріне қарсы жеңіске жеткеннен кейін Дженкинс Оксфорд университетінің Лейбористік клубына жаңа орталық партия идеясын сынап көрсеткен сөз сөйледі. Дженкинс 1973 жылдың қарашасында көлеңкелік кабинетке сайланды және Көлеңкелік Ішкі істер министрі болды. 1974 жылғы ақпан сайлауында Дженкинс Лейбористік партияны қолдады және оның үгіт науқаны Дэвид Батлер мен Деннис Каванагх «цивилизациялық идеализмнің үнін» қозғады деп сипаттады. Дженкинс өзінің сайлау округіндегі либералды кандидат 6000 дауыс алғанын көріп көңілі қалды; ол өзінің естеліктерінде «Мен өзімді жақын либерал ретінде қарастырғандықтан, олардың барлығы дерлік маған келуі керек деп ойладым» деп жазды. Дженкинс 1971–74 жылдары The Times газетінде жарияланған және 1974 жылы «Биліктегі тоғыз адам» деген атпен жарияланған бірқатар өмірбаяндық эсселер жазды. Дженкинс Гейтскелл, Эрнест Бевин, Стаффорд Крипс, Адлай Стивенсон II, Роберт Ф. Кеннеди, Джозеф Маккарти, Лорд Галифакс, Леон Блюм және Джон Мейнард Кейнсті таңдады. 1971 жылы Дженкинс Йель университетінде сыртқы саясатқа қатысты үш лекция оқыды, ол бір жылдан кейін «Потомак бойындағы кеш?» деген атпен жарияланды.

Ішкі істер министрі (1974-1976)

1974 жылдың басында Лейбористер партиясы билікке оралғанда Дженкинс екінші рет Ішкі істер министрі болып тағайындалды. Алдында оған Қаржы министрлігін беруге уәде берілген еді, алайда Уилсон кейіннен Денис Хилиді оның орнына Канцлер етіп тағайындауға шешім қабылдады. Бернард Донугхьюдан Уилсонның уәдесін бұзғанын естігеннен кейін Дженкинс ашуланып, "Харольд Уилсонға маған келіп кездесуі керек екенін айт, әйтпесе мен оның үкіметіне қосылмаймын, ол сақ болмаса!" деп айқайлады. Бұл оқиға тіпті қоғамдық баспалдақта болғандықтан да қызықты болды. Дженкинстер Дженкинстің Канцлерлікке бас тартуынан көңілі қалды және басқа жерден көшбасшы іздеуге кірісіп, Дженкинстер тобының біртұтас күйі бұзылды. Дженкинс 1974 жылдан 1976 жылға дейін қызмет етті. Оның 1960 жылдары Ішкі істер министрі болған кезіндегі атмосфера оптимистік және сенімді болса, 1970 жылдардың климаты әлдеқайда шиеленісті және көңілсіз болды. Солтүстік Ирландияның екі әйел бауырласы Мариан Прайс пен Долоурс Прайс 1973 жылы Олд Бейлидегі жарылыс үшін 20 жылға бас бостандығынан айырылғаннан кейін, Солтүстік Ирландиядағы түрмеге ауысу үшін аштық жариялады. 1974 жылдың маусым айында теледидарда сөйлеген Дженкинс олардың талаптарына мойынсұнбайтынын мәлімдеді, бірақ 1975 жылдың наурыз айында оларды жасырын түрде Солтүстік Ирландия түрмесіне ауыстырды. Дженкинс сондай-ақ террористік қылмыскерлерге өлім жазасын қайтару туралы талаптарға қарсы тұрды. 4 желтоқсанда ол Солтүстік Ирландия жөніндегі Министрлер кабинетінің комитетіне "естігеннің бәрі оны Солтүстік Ирландияның Ұлыбританияның қалған бөлігіне ешқандай қатысы жоқ екеніне одан да сенімді етті" деді. 1991 жылы Гаррет Фицджеральдтың естеліктерін қарап шыққанда Дженкинс: "Менің табиғи көзқарастарым, болғанымен, апельсинге қарағанда жасылға көбірек бейім. Мен жағымсыз одақтасмын, интуитивті түрде тіпті Пейсли мен Хоги да ағылшындардан гөрі бір-бірімен жақсы қарым-қатынас жасай алады деп санаймын" деді. 1975 жылғы Жыныстық дискриминацияға қарсы заң (жыныстық теңдікті заңдастырып, Тең мүмкіндіктер комиссиясын құрды) және 1976 жылғы Расалық қатынастар туралы заң (жеке клубтарға расалық дискриминацияны тыйым салуды кеңейтіп, Расалық теңдік жөніндегі комиссияны құрды) оның Ішкі істер министрі болып екінші рет тағайындалған кездегі екі маңызды жетістігі болды. Дженкинс Майкл Футтың ереуіл кезінде пикеттерге жүк көліктерін тоқтату құқығын беру әрекетіне қарсы болды және Энтони Крослендтің 1972 жылғы Тұрғын үйді қаржыландыру туралы консерваторлардың заңына сәйкес кеңес жалға алу ақысын көтеруден бас тартқандықтары үшін қосымша ақы төленген Клей-Кросттегі 11 Еңбек кеңесшілеріне рақымшылық жасау туралы шешімінен қорқынышты. Екі кәсіподақ жетекшісі Рикки Томлинсон мен Дес Уоррен ("Шрусбери екеуі" деп аталды) ереуілге қатысқандары үшін қорқыту мен тәртіпсіздік жасағаны үшін түрмеге жабылғаннан кейін, Дженкинс жұмысшы қозғалысының оларды босату туралы талаптарына келіспеді. Бұл Дженкинстің еңбек қозғалысының көп бөлігінен алыстағанын көрсетті және ол бір кезде көпшілік алдында "Екеуін босатыңыз!" деп айқайлаған адамдардың наразылығына ұшырады. Дженкинс сондай-ақ Кабинетті пропорционалдық өкілдік түрінде сайлау реформасын қабылдауға және 1911 жылғы Ресми құпиялар туралы заңды ашық үкіметке мүмкіндік беру үшін либералдандыруға көндіруге тырысты. Партияның солға қарай бет бұруына байланысты көңілі түсіп қалса да, ол 1975 жылдың маусым айында өткен ЕЭК референдумында Лейбористер партиясының жетекші тұлғасы болды (және "Иә" кампаниясының президенті болды). 1974 жылдың қыркүйегінде ол Ширли Уильямсқа қосылып, "ЕЭК-тен шығуды жүзеге асыру керек болған Кабинетте қала алмаймын" деді. Референдум науқаны кезінде Тони Бенн Ұлыбританияның мүшелігіне байланысты 500 000 жұмыс орны жоғалды деп мәлімдеді; Дженкинс 27 мамырда "Мен Беннді экономика министрі ретінде қабылдау қиынға соғады" деп жауап берді. Ол ЕЭК-тен тыс Ұлыбритания "өнерсіз ұлттарға арналған қарттар үйіне" айналатынын айтты. Менің ойымша, бұл жайлы да, әдемі де емес. Мен болашақ күзетшілердің кейбіреулерінің сыртқы келбетіне қатты ұнамаймын". Екі адам Дэвид Димблби төрағалық еткен "Панорама" бағдарламасында Ұлыбританияның мүшелігін талқылады. Дэвид Батлер мен Уве Китцингердің айтуынша, "олар саяси теледидарда көрінетіннен әлдеқайда айқын және күрделі деңгейдегі талқылауға қол жеткізді". Дженкинс барлық партиялардың орталықшыл өкілдерімен жұмыс істеуді ыңғайлы деп тапты және "Иә" кампаниясы екі бірге жеңіске жетті. Референдумнан кейін Уилсон Беннді Энергия министрі етіп төмендетті және Бенннің беделін төмендетуді оңшыл министр Рег Прентистің Білім министрлігінен босатумен теңдестіруге тырысты, бірақ Дженкинске Прентисті қызметтен босатуға ниеті жоқ екенін бұрын уәде берген еді. Дженкинс Прентисті қызметтен босатса, отставкаға кететінін мәлімдеп, Уилсонға "ол өте төмен деңгейдегі шаралармен өте төмен деңгейдегі адам" екенін айтты. Уилсон тез арада бас тартты. Қыркүйек айында Дженкинс Прентистің Ньюхэм сайлау округінде оған қолдау көрсету үшін сөз сөйледі, оның солшыл партия мүшелері тарапынан қайта сайланудан айырылу қаупі туды. Дженкинс солшыл және оңшыл наразылардың шабуылына ұшырады және Ұлттық фронт мүшесі лақтырған ұн бомбасымен кеудесіне соққы тиді. Дженкинс Прентисті қайта сайлаудан айырылса, "бұл тек жергілікті партия ғана емес, сонымен қатар қарапайым адамдардың сенімдері мен сезімдерін елемеу арқылы өзінің негізін құлатып жатыр, сонымен қатар сол және оң қанаттағы бүкіл заңды Лейбористер партиясының беделіне нұқсан келтіреді, егер экстремистер жеңіске жетсе. Егер төзімділік бұзылса, қорқынышты салдарлар болады. Лейбористер партиясының депутаттары қанағаттандырылмағандықтан, өз пікірлерін жасырып, жаңдайларын түзетіп, бұйрықтарды орындап, саналарын тыныштандыруға мәжбүр болады, немесе олар өздеріне дауыс бергендерден әлдеқайда солшыл адамдар болуы керек. Екеуі де парламенттік демократияны қорқынышты етеді". 1976 жылдың қаңтарында ол Энглсиде сөйлеген сөзінде мемлекеттік шығындардың одан да артуына қарсы шығып, солшылдардан өзін одан да алыс ұстады: "Менің ойымша, мемлекеттік шығындарды жалпы ұлттық табыстың 60 пайызынан жоғары деңгейге көтеруге болмайды және көптеген таңдау мүмкіндіктерімен плюралистік қоғамның құндылықтарын сақтауға болады. Біз әлеуметтік демократияның шегіне жақынбыз". Бұрынғы қолдаушысы Рой Хаттерсли осы сөзден кейін Дженкинстен алшақтады. 1976 жылдың мамырында ол Полиция федерациясының конференциясына "әуелі дәлелдерді қарап, түрменің кең қолданылуының қылмысты азайтуға немесе көптеген адамдармен тиімді айналысуға қаншалықты көмектесетінін мойындауға дайын болу керек" деді. Ол сондай-ақ Федерацияның құқық тәртібі жөніндегі ұсыныстарына жауап берді: "Мен сіздердің маған қоятын құқығыңызды құрметтеймін. Сіздер де менің барлық ұсыныстардың рационалды жаза саясатының негізін құрамайтынын мойындауға құрмет ететініңізге сенемін". Бірде Дженкинстің қолдаушысының бірі Парламенттің шайханасында шахтерлердің депутаттарының тобын сұрағанда, олар: "Жоқ, жігіт, біздің бәріміз Лейбористерміз" деді. Дженкинс Сыртқы істер министрі болуды қалаған, бірақ Фут Каллаханға еуропалық көзқарастары бар Дженкинсті Сыртқы істер министрі етіп тағайындауға партия келіспейтінін ескертті. Каллахан Дженкинске алты айдан кейін Қаржы министрлігін ұсынды (сонда Денис Хилиді Сыртқы істер министрлігіне ауыстыруға болады). Дженкинс бұл ұсыныстан бас тартты. Содан кейін Дженкинс Еуропалық комиссияның президенті қызметін қабылдады (Франсуа Ксавье Ортолиден кейін), Каллахан Энтони Крослендті Сыртқы істер министрі етіп тағайындағаннан кейін.

Еуропалық Комиссияның президенті (1977-1981)

1977 жылдың қаңтар айында «Таймс» газетіне берген сұхбатында Дженкинс: «Менің тілегім – тиімді біріккен Еуропа құру. Саяси және экономикалық тұрғыдан тиімді ұйымдастырылған Еуропаға қарай жылжуды қалаймын және мен үшін бұл баяу емес, жылдам болуы керек» деді. Дженкинс комиссиясы бақылаған маңызды даму – 1977 жылдан бастап Еуропалық Одақтың Экономикалық және Монетарлық Одағының қалыптасуы болды, ол 1979 жылы Еуропалық Монетарлық жүйе ретінде басталды, бұл Бірыңғай валютаның, яғни Еуроның алға бағытталған нұсқасы еді. Оның өмірбаяуын жазған автор Дженкинсті «Еуроның әкесі» деп атайды және оның ізбасарларының арасында тек Жак Делор одан зор әсер еткенін мәлімдейді. 1977 жылдың қазан айында Флоренцияда сөйлеген сөзінде Дженкинс монетарлық одақ «кедендік одақ шеңберінде мүмкін болатынға қарағанда өнеркәсіп пен сауданы тиімдірек және дамыған рационализациялауға» мүмкіндік беретінін айтты. Ол «жаңа халықаралық валюта» «әлемдік валюта жүйесінің бірлескен және баламалы тірегі» болып, халықаралық тұрақтылықты арттыратынын қосты. Монетарлық одақ сондай-ақ ақша айналымын бақылау арқылы инфляциямен күреседі. Дженкинс бұл ұлттық егемендіктің шектелуіне әкелетінін мойындады, бірақ «өздерін тәртіпке келтірмейтін үкіметтердің қазірдің өзінде ХВҚ-ның қатаң бақылауына тап болатынын» атап өтті. Монетарлық одақ жұмыспен қамтуды да арттырып, аймақтық айырмашылықтарды азайтады. Дженкинс сөзін Жан Монненің «саясат – бұл тек мүмкін нәрсенің өнері ғана емес, сонымен қатар бүгін мүмкін емес көрінетін нәрсені ертең мүмкін етудің өнері» деген сөзімен аяқтады. Президент Дженкинс – Еуропалық қауымдастық атынан G8 саммитіне қатысқан алғашқы президент болды. 1978 жылы Бат университетінен құрметті доктор дәрежесін алды. 1978 жылдың қазан айында «Tribune» газеті (қателікпен) Дженкинс пен оның әйелі бірнеше жылдан бері Лейбористік партия мүшелік жарнасын төлемегенін хабарлады. Бұл туралы ұлттық баспасөзде қайталанғаннан кейін Дженкинс әйелінің «Таймс» газетіне жолдаған хатының жобасын жасады, ол бұл айыптаманы жоққа шығарды. Дженкинс бұл оқиғаны «Солтүстік Кенсингтондағы зұлым троцкишінің» тудырғанын айтты. 1979 жылғы сайлауда дауыс бермеді. Консерваторлар сайлауда жеңіске жеткеннен кейін Маргарет Тэтчер Дженкинсті оның қоғамдық шығыстарды қысқартудағы табысының арқасында Қаржы министрі етіп тағайындауды қарастырды. Алайда, оның досы Вудроу Уайатт Дженкинстің «басқа да жаңа істері бар» екенін мәлімдеді. Би-Би-Си бас директоры Йен Третован Дженкинсті 1979 жылғы Ричард Димблби лекциясын оқуға шақырды, ол 22 қарашада оқылды. Дженкинс лекциясына «Шет елден келген ойлар» деген атау берді, ол Роберт Браунингтің өлеңінен алынған. Ол оны Корольдік өнер қоғамында оқыды және тікелей эфирде теледидардан көрсетілді. Дженкинс 1951 жылдан бері екі партиялық жүйенің құлдырауын талдап, британдық саясаттың шамадан тыс партиялық сипатын сынады, ол сайлаушылардың көп бөлігін оқшаулатып, олардың көпшілігі орталықтандырылған көзқарастарды ұстанатынын мәлімдеді. Ол пропорционалды өкілдікті және «мемлекеттік және жеке секторлар арасындағы кең бөлініс қағидасын» қабылдауды, Тэтчершілдік пен Беннизм арасындағы орта жолды жақтады. Дженкинс жеке секторды мүмкіндігінше көп байлық жасау үшін араласпауға шақырып, «бірақ жасалған байлықты кәсіпкерлікке табыс ретінде беруге және оны кедейліктің зиянынан аулақ, бүкіл қоғамға таратуға, мемлекеттік білім беру мен денсаулық сақтауға толық басымдық беруге және өнеркәсіп пен қоғамдағы қақтығысқа емес, ынтымақтастыққа шақыруға» тиіс екенін айтты. Ол либертариандық көзқарастарға деген ұзақ уақыттан бері берік ұстанымын қайталады: «Мемлекеттің азаматтармен қатынастағы орнын білуге көз жеткізіңіз. Пікір білдіру құқығы мен жеке өмірге еркіндік беруді қолдаңыз. Қажетсіз орталықтандыру мен бюрократияға қарсы болыңыз. Қаулы қабылдауды мүмкіндігінше басқаларға жүктеңіз. Ұлттың өзіне сенімді, сыртқа қарайтын, оқшауланған, ксенофобиялық және күдікпен қарамайтын болуын қалаңыз. Тәптік жүйе жойылып, оның орнына агрессивті және төзімсіз пролетариат немесе «тез байып» қоғамының өзімшіл құндылықтары басымдық таба алмауы керек. Бұл – радикалды орталықты нығайту арқылы қол жеткізілетін мақсаттардың бірі». «The Listener» журналы мәтінді, сондай-ақ Енох Пауэлл, Пол Джонсон, Джек Джонс, Дж. А. Г. Гриффит, Бернард Крик, Нил Киннок және Джо Гримондтың бағалауларын жариялады. Олардың барлығы сынға алды; Киннок оның адасқанын ойлады, өйткені Ұлыбритания отыз жыл бойы орталықтандырылған билікке тап болған, ал Гримонд Дженкинстің шақыруы 20 жыл кешіккенін айтты. Дженкинстің Еуропалық комиссия президенті лауазымындағы соңғы жылы Маргарет Тэтчердің Ұлыбританияның ЕЭК бюджетіне жасаған үлесі үшін жеңілдік алу үшін күресімен басталды. Ол бұл даудың қажетсіз екеніне сенді және оның Ұлыбританияның қауымдастықпен қарым-қатынасын көп жылдар бойы нашарлатқанына өкінді. 1980 жылдың қараша айында Дженкинс Люксембургте Уинстон Черчилльтің естелік лекциясын оқыды, онда ол Ұлыбританияның бюджеттік мәселесіне шешім ұсынды. Қауымдастықтың бюджетінің ауыл шаруашылығына жұмсалатын үлесін жаңа салаларға шығындарды көбейту арқылы азайту керек, онда Ұлыбритания көбірек пайда көреді, мысалы, аймақтық шығындар. Оның жоспарында қауымдастықтың бюджеті әлеуметтік және өнеркәсіптік саясатқа құзыреттілікті беру арқылы үш есеге көбейтілуі керек еді.