Тэтчерлік: Британдық консервативтік идеологияның тарихы

Кіріспе

Тэтчеризм – 1980-жылдардан бастап британдық консервативті идеологияның бір түрі, саяси идеология. Оның атауы Консервативтік партияның жетекшісі Маргарет Тэтчердің есімімен байланысты. Бұл оның саяси платформасы мен нақты саясатына ғана емес, сонымен қатар жеке мінезі мен басқару стиліне де қатысты. Тэтчеризмнің жақтастары Тэтчеристер деп аталады. Бұл термин 1979 жылғы жалпы сайлаудан 1990 жылғы отставкасына дейінгі Тэтчер үкіметінің принциптерін сипаттау үшін қолданылды, бірақ Джон Мейджор мен Дэвид Кэмеронның 1990-шы және 2010-шы жылдардағы консервативтік үкіметтерінің әкімшілік саясатын сипаттауда да пайдаланылады. Халықаралық деңгейде Тэтчеристер неолиберализм деп аталатын жалпы әлеуметтік-экономикалық қозғалыстың бір бөлігі ретінде қарастырылады, Ұлыбританиядан басқа (мысалы, АҚШ) экспансиялық капитализмге қатысты ұқсас саясатты ұстанатын елдермен бірге. Тэтчеризм – Ұлыбританиядағы соғыстан кейінгі келісімді жүйелі түрде қабылдамау және басқару тұрғысынан кері қайтару. Бұл ретте ірі саяси партиялар кейнсиандық, әл-ауқат мемлекеті, ұлттық өнеркәсіп және британ экономикасын қатаң реттеудің негізгі принциптерінде келісімге келген болатын. Тэтчер басқару кезіндегі өзгерістердің арасында бір үлкен ерекшелік – Ұлттық денсаулық сақтау қызметі (NHS) болды, ол британ халқының арасында кеңінен қолдауға ие болды. 1982 жылы Тэтчер NHS-тің "біздің қолымызда қауіпсіз" екенін уәделеді. Тэтчеризмнің нақты мазмұны және соңғы онжылдықтардағы британ тарихындағы оның мұрасы әлі де даулы. Идеологиялық тұрғыдан, 1983 жылдан 1989 жылға дейін Тэтчердің қаржы министрі болған Найджел Лоусон Тэтчеризмді еркін нарыққа басымдық беру, мемлекеттік шығындарды шектеу және салықты төмендету, сонымен қатар британдық национализмді ішкі және сыртқы саясатта қолдауды көздейтін саяси платформа ретінде сипаттады. Тэтчер өзі "Тэтчеризм" сөзін сирек қолданды. Дегенмен, 1987 жылғы жалпы сайлау кампаниясы кезінде Солихаллде сөйлеген сөзінде экономикалық жетістіктерді талқылағанда: "Мен мұны Тэтчеризм деймін" деген пікірді айтты. 2008 жылғы сәуірде "Daily Telegraph" газеті келесі консервативтік емес үкіметтің бағдарламасы, яғни Тони Блэрдің "Жңа лейбористері" 1990-шы және 2000-шы жылдары елді басқарған кезеңде Тэтчеризмнің негізгі реформаларын – реттеуді жою, маңызды ұлттық салаларды жекешелендіру, еңбек нарығының икемділігін сақтау, кәсіподақтардың ықпалын азайту және билікті жергілікті органдардан орталық үкіметке шоғырландыру қағидаларын қабылдады. Блэр мансабының басында Тэтчеризмнің кейбір аспектілерінен алшақтағанмен, 2010 жылғы "Саяхат" атты автобиографиясында "Британияға Тэтчер кезеңіндегі өнеркәсіптік және экономикалық реформалар қажет болды" деді, сондай-ақ "оның 1980-ші жылдары жасағысы келген көптеген нәрсе идеологияның емес, әлеуметтік және экономикалық өзгерістердің салдары болды" деп мәлімдеді.

British conservative ideology from the 1980s onward
the political ideology

Thatcherism is a form of British conservative ideology named after Conservative Party leader Margaret Thatcher that relates to not just her political platform and particular policies but also her personal character and style of management while in office. Proponents of Thatcherism are referred to as Thatcherites. The term has been used to describe the principles of the British government under Thatcher from the 1979 general election to her resignation in 1990, but it also receives use in describing administrative efforts continuing into the Conservative governments under John Major and David Cameron throughout the 1990s and 2010s. In international terms, Thatcherites have been described as a part of the general socio economic movement known as neoliberalism, with different countries besides the United Kingdom (such as the United States) sharing similar policies around expansionary capitalism. Thatcherism represents a systematic, decisive rejection and reversal of the post war consensus inside Great Britain in terms of governance, whereby the major political parties largely agreed on the central themes of Keynesianism, the welfare state, nationalised industry, and close regulation of the British economy before Thatcher's rise to prominence. Under her administration, there was one major exception to Thatcherite changes: the National Health Service (NHS), which was widely popular with the British public. In 1982, Thatcher promised that the NHS was "safe in our hands". The exact terms of what makes up Thatcherism and its specific legacy in British history over the past decades are controversial. Ideologically, Thatcherism has been described by Nigel Lawson, Thatcher's Chancellor of the Exchequer from 1983 to 1989, as a political platform emphasising free markets with restrained government spending and tax cuts that gets coupled with British nationalism both at home and abroad. Thatcher herself rarely used the word "Thatcherism". However, she gave a speech in Solihull during her campaign for the 1987 general election and included in a discussion of the economic successes the remark: "that's what I call Thatcherism". The Daily Telegraph stated in April 2008 that the programme of the next non Conservative government, with Tony Blair's "New Labour" organisation governing the nation throughout the 1990s and 2000s, basically accepted the central reform measures of Thatcherism such as deregulation, privatisation of key national industries, maintaining a flexible labour market, marginalising the trade unions and centralising power from local authorities to central government. While Blair distanced himself from certain aspects of Thatcherism earlier in his career, in his 2010 autobiography A Journey, he argued both that "Britain needed the industrial and economic reforms of the Thatcher period" and as well that "much of what she wanted to do in the 1980s was inevitable, a consequence not of ideology but of social and economic change."

Шолу

[А] еркін нарық, қаржылық тәртіп, мемлекеттік шығыстарды қатаң бақылау, салықты төмендету, ұлтшылдық, "Викториялық құндылықтар" (Самуэль Смайлз сияқты өзін-өзі жетілдіруге ұмтылу), жекешелендіру және популизмнің бір ұшы. Найджел Лоусонның Тэтчершілдік туралы анықтамасы. Тэтчеризм төмен инфляцияны, кіші мемлекетті және еркін нарықты ақша айналымын қатаң бақылау, жекешелендіру және еңбек қозғалысын шектеу арқылы ілгерілетуге тырысады. Ол көбінесе АҚШ-тағы Рейган экономикасымен, Австралиядағы экономикалық рационализммен және Жаңа Зеландиядағы Роджерномикамен салыстырылады және жаһандық экономикалық либерализм қозғалысының маңызды бөлігі болып саналады. Сондықтан Тэтчеризм классикалық либерализммен салыстырылады. Милтон Фридман: "Маргарет Тэтчер сенімдері тұрғысынан тори емес. Ол – 19 ғасырдың либералы". Тэтчер өзі 1983 жылғы сөйлеуінде: "Егер Глэдстон мырза бүгін тірі болса, Консервативтік партияға қосылуға өтініш беретініне күмәнім жоқ" деді. 1996 жылғы Кит Джозефтің естелік лекциясында Тэтчер: "Ол мен және мен жақтаған консерватизм түрін ескіше мағынада "либералдық" деп сипаттауға болады. Мен Глэдстон мырзаның либерализмін айтамын, соңғы кездегі ұжымшылдардың емес". Тэтчер бірде Фридрих Хайекке: "Сіз мені виг болғым келеді деп білемін; жоқ, мен торимін" деді. Хайек: "Ол мұны өте жақсы сезінді" деп сенді. Тэтчеризм мен либерализм арасындағы қатынас күрделі. Тэтчердің бұрынғы қорғаныс министрі Джон Нотт: "Оны 19 ғасырдың либералы ретінде бейнелеу – оның сенімдерін мүлдем қате түсіну" деп мәлімдеді. Эллен Мейксинс Вудтың пікірінше, Тэтчерлік капитализм дәстүрлі британдық саяси институттармен үйлесімді болды. Премьер-министр ретінде Тэтчер монархия немесе Лордтар палатасы сияқты ежелгі институттарға қарсы емес, керісінше, кәсіподақтар сияқты соңғы жаңа институттарға қарсы болды. Шындығында, көптеген жетекші Тэтчершілдер, соның ішінде Тэтчердің өзі Лордтар палатасына қосылды, бұл құрметті Уильям Эварт Глэдстон мырза бас тартқан еді. Тэтчеризммен тығыз байланысты ойшылдарға Кит Джозеф, Энох Пауэлл, Фридрих Хайек және Милтон Фридман жатады. 1996 жылы Саймон Хеффермен сұхбатта Тэтчер консервативтік партияның жетекшісі ретінде оған ең үлкен әсер еткен екі адам – Джозеф пен Пауэлл болғанын айтты, екеуі де "өте ұлы адамдар" еді. Тэтчер коммунизмді, марксизмді және социализмді қатысты сынға алды. Биограф Джон Кэмпбелл 1978 жылғы шілдеде парламенттегі еңбекші депутаттың "социализм дегеніңіз не?" деген сұрағына "оның жауап беруге қиналғанын" хабарлайды. Шын мәнінде, ол тиімсіз өнеркәсіптерге мемлекеттік қолдау, жазалайтын салық салу, еңбек нарығын реттеу, бағаны бақылау – еркін экономиканың жұмыс істеуіне кедергі келтіретін барлық нәрсе туралы айтты.

[A] mixture of free markets, financial discipline, firm control over public expenditure, tax cuts, nationalism, "Victorian values" (of the Samuel Smiles self help variety), privatisation and a dash of populism. |source=Nigel Lawson's definition of Thatcherism. Thatcherism attempts to promote low inflation, the small state and free markets through tight control of the money supply, privatisation and constraints on the labour movement. It is often compared with Reaganomics in the United States, economic rationalism in Australia and Rogernomics in New Zealand and as a key part of the worldwide economic liberal movement. Thatcherism is thus often compared to classical liberalism. Milton Friedman said that "Margaret Thatcher is not in terms of belief a Tory. She is a nineteenth century Liberal". Thatcher herself stated during a speech in 1983: "I would not mind betting that if Mr Gladstone were alive today he would apply to join the Conservative Party". In the 1996 Keith Joseph memorial lecture, Thatcher argued: "The kind of Conservatism which he and I [ ] favoured would be best described as 'liberal', in the old fashioned sense. And I mean the liberalism of Mr Gladstone, not of the latter day collectivists". Thatcher once told Friedrich Hayek: "I know you want me to become a Whig; no, I am a Tory". Hayek believed "she has felt this very clearly". The relationship between Thatcherism and liberalism is complicated. Thatcher's former defence secretary John Nott claimed that "it is a complete misreading of her beliefs to depict her as a nineteenth century Liberal". As Ellen Meiksins Wood has argued, Thatcherite capitalism was compatible with traditional British political institutions. As prime minister, Thatcher did not challenge ancient institutions such as the monarchy or the House of Lords, but some of the most recent additions, such as the trade unions. Indeed, many leading Thatcherites, including Thatcher herself, went on to join the House of Lords, an honour which William Ewart Gladstone, for instance, had declined. Thinkers closely associated with Thatcherism include Keith Joseph, Enoch Powell, Friedrich Hayek and Milton Friedman. In an interview with Simon Heffer in 1996, Thatcher stated that the two greatest influences on her as Conservative leader had been Joseph and Powell, who were both "very great men". Thatcher was a strong critic of communism, Marxism and socialism. Biographer John Campbell reports that in July 1978, when asked by a Labour MP in Commons what she meant by socialism, "she was at a loss to reply. What in fact she meant was Government support for inefficient industries, punitive taxation, regulation of the labour market, price controlseverything that interfered with the functioning of the free economy".

Тэтчерден бұрынғы Тэтчершілдік

Бірнеше сарапшылар Тэтчеризмнің бастауын соғыстан кейінгі британ саясатында іздеді. Тарихшы Эвен Грин Тэтчер танымал бола бастағанға дейінгі онжылдықтарда инфляцияға, салық салуға және жұмысшы қозғалысының шектеулеріне наразылық болғанын, бұл наразылық "Бутскеллит консенсусы" деп аталатын кезеңмен байланысты екенін айтты. Консервативтік партия басшылығы Клемент Атли үкіметінің соғыстан кейінгі реформаларына бейімделгенімен, партияның төменгі буындары, Орта тап альянсы және Бостандықты қорғау жөніндегі халық лигасы сияқты оңшыл ұйымдар, сондай-ақ кейін Саясатты зерттеу орталығы сияқты ой-толғау институттарында үздіксіз оңшыл оппозиция болды. Мысалы, 1945 жылғы жалпы сайлауда Консервативтік партия төрағасы Ральф Аштетон Фридрих Хайектің (кейін Тэтчеризммен тығыз байланысты болған антисоциалистік экономист) "Құлдыққа жол" кітабының 12 000 қысқартылған данасын, партияның бір жарым тонна қағаз квотасын пайдаланып, сайлау үгіті ретінде таратуды қалаған. Тарихшы Кристофер Купер Тэтчеризмнің негізіндегі монетарист экономиканың қалыптасуын 1958 жылы консервативтік қазынашылық канцлері Питер Торникрофттың отставкаға кетуіне дейін жетеді. 1950 жылы Тэтчер әл-ауқат мемлекеті жөніндегі сол кездегі консенсусты қабылдап, консерваторлар қауымдастығының жылдық жалпы жиналысында сөйлеген сөзінде осы еңбектің консерваторларға тиесілі екенін мәлімдеді. Биограф Чарльз Мур былай дейді:

Тарихшы Ричард Вайнен Тэтчерден бұрын Тэтчеризмнің болғанына күмәнді.

Идеологиялық анықтама

Тэтчер өзін дәстүрлі торизмді қабылдамай, либертариандық қозғалысты құрушы ретінде қарастырды. Тэтчеризм Консервативтік партия ішіндегі либертариандықпен байланысты, бірақ бұл либертариандық мақсаттарға күшті басшылық арқылы қол жеткізілді. Британдық саяси комментатор Эндрю Марр либертариандықты "Тэтчеризмнің басым, бірақ ресми емес ерекшелігі" деп атады. Оның кейбір ізбасарлары, атап айтқанда Майкл Портильо және Алан Дункан осы либертариандықты қабылдаса, Тэтчершіл қозғалысындағы басқалары, мысалы Джон Редвуд, популисттік болуға тырысты. Кейбір комментаторлар Тэтчеризмді толыққанды либертариандық деп санауға болмайды деп санайды. Кәсіподақтар және жергілікті билік органдарына қатысты мәселелерде күшті орталық үкіметке бейімділігін атап өтіп, Эндрю Гэмбл Тэтчеризмді "еркін экономика және күшті мемлекет" деп қорытындылады. Саймон Дженкинс Тэтчер үкіметін Ұлыбританияны ұлттандыруда айыптады. Либертариандық саяси теоретик Мюррей Ротбард Тэтчеризмді либертариандық деп санамады және Тэтчер мен Тэтчеризмді қатты сынға алды, "Тэтчеризм Рейганшылдыққа тым ұқсас: еркін нарық сөздері мемлекеттік мазмұнды жасырады" деді. Стюарт МакАнулла Тэтчеризмнің шын мәнінде либералды консерватизм, либералды экономика мен күшті мемлекеттің үйлесімі екенін айтты.

Тэтчеризм үкімет түрі ретінде

Тэтчершілдіктің тағы бір маңызды аспектісі – басқару стилі. 1970 жылдары Ұлыбританияны көбінесе «басқаруға келмейтін» деп атаған. Тэтчер премьер-министр ретінде көптеген биліктерді өзіне шоғырландыру арқылы бұл жағдайды түзетуге тырысты, көбінесе дәстүрлі кабинеттік құрылымдарды (мысалы, кабинеттік комитеттерді) айналып өтті. Осы жеке тәсіл кейде, 1982 жылғы Фолкленд соғысы, 1984 жылғы Консерваторлар конференциясындағы ИРА бомбасы және 1984–1985 жылдардағы шахтерлер ереуілі сияқты жағдайларда, жеке қаталдықпен байланысты болды. Премьер-министрдің сыртқы істер жөніндегі жеке хатшысы Сэр Чарльз Пауэлл (1984–1991 және 1996) оның стилін былай сипаттады: «Мен әрқашан Тачер ханымның басқару стилінде лениндік сипат бар деп ойладым: абсолюттік нық қадам, дұрыс авангард бар деген сенім және егер сіз осы шағын, тығыз байланыстағы команданы бірге ұстасаңыз, олар барлық нәрсені іске асырады. 1980 жылдары №10 Уайтхоллды қатты қысымға алып, адамдармен тікелей бетпе-бет келіп, заңдарды қабылдап, біраз қорқыта білді».

Сын

1987 жылы Тэтчердің үшінші рет сайлауда сәтті жеңіске жеткеннен кейін Тэтчершілдікке сын күшейді. Сол кезде Тэтчер үкіметтік араласу арқылы әлеуметтік көмекті тоқтату қажеттігін, себебі "тәуелділік мәдениетімен" күресу керек екенін айтты. 1988 жылы ол "қоғамды кінәламаңыз, қоғам – ешкім емес, сіз өзіңіз жауаптысыз" және "қоғамды кінәламаңыз – ол ешкім емес" деген пікірлерді білдірді, бұл көп дау тудырды. Бұл сөздер жеке және ұжымдық жауапкершілікке сенетін басқа консерваторлардың да сын-ескертпесіне ие болды. 1988 жылы Тэтчер партия конференциясында өзінің үшінші мерзімі "әлеуметтік мәселелерге" арналуы керек екенін мәлімдеді. Биліктегі соңғы үш жылында ол әлеуметтік көмекті реформалауға тырысты, бұл оның бұрынғы "мемлекеттік функцияларды қысқарту" мақсатынан өзгеше болды.

Тэтчерлік экономика

Тэтчеризм монетаризмнің экономикалық теориясымен байланысты, атап айтқанда Фридрих Хайектің «Еркіндік конституциясы» деген еңбегі, оны Тэтчер «Осы біздің сеніміміз!» деп айтып үстелге қағып тастаған. Бұрынғы үкімет саясатынан өзгеше, монетаризм жұмыссыздық деңгейін бақылаудан гөрі инфляцияны бақылауға басымдық берді. Монетаристік теория бойынша, инфляция – экономикада ақшаның тым көп болуының салдары. Сондықтан, үкімет инфляцияны тежеу үшін ақша айналымын бақылауға ұмтылуы керек делінген. 1979 жылға таман, инфляцияны қатаң бақылау қажеттігін тек тэтчеристер ғана емес, Еңбек министрі Денис Хили де қолдады. Ол мемлекеттік шығындарды қысқарту және BP компаниясының үкіметтік акцияларын сату сияқты монетаристік шараларды қабылдаған болатын. Алайда, тэтчеристердің толыққанды монетарист емес екендігі де айтылды. Ортақ тақырып – 1980 жылғы бюджетте жарияланған Орта мерзімді қаржы стратегиясы, ол келесі жылдары ақша айналымының өсуін төмендету мақсатын қойды. Көптеген мақсаттар орындалмағаннан кейін, Тэтчер үкіметі 1982 жылы оларды қайта қарады. Сарапшылар мұны ақша айналымын бақылаудағы күресте жеңіліс мойындау деп түсіндірді. Экономист К. Ф. Праттен «1984 жылдан бері, сөздердің артында үкімет техникалық монетаризмге деген сенімін жоғалтты. М3 арқылы өлшенген ақша айналымы тұрақсыз өсті, ал мемлекеттік сектордың қарыз алу қажеттілігі жекешелендіруден түскен түсімдер мен салықтарды мемлекеттік шығындардан шегеріп көрсету арқылы төмен ұсталады. Монетаризм қағидаттары толығымен қабылданбайды» деді. Тэтчеризм ұсыныс экономикасымен де байланысты. Кейнсиандық экономика үкіметтің несие беру мен мемлекеттік шығыстарды арттыру арқылы сұранысты ынталандырып, экономикалық өсімге қол жеткізе алатынын қабылдаса, ұсыныс жағындағы экономистер үкіметтің салықтарды төмендету, мемлекеттік индустрияларды жекешелендіру және кәсіподақтарға шектеулер қою арқылы еркін нарық құруға ғана араласуы керек деп санайды.

Thatcherism is associated with the economic theory of monetarism, notably put forward by Friedrich Hayek's The Constitution of Liberty which Thatcher had banged on a table while saying "this is what we believe". In contrast to previous government policy, monetarism placed a priority on controlling inflation over controlling unemployment. According to monetarist theory, inflation is the result of there being too much money in the economy. It was claimed that the government should seek to control the money supply to control inflation. By 1979, it was not only the Thatcherites arguing for stricter inflation control. The Labour Chancellor Denis Healey had already adopted some monetarist policies, such as reducing public spending and selling off the government's shares in BP. Moreover, it has been argued that the Thatcherites were not strictly monetarist. A common theme centres on the Medium Term Financial Strategy, issued in the 1980 budget, which consisted of targets for reducing the growth of the money supply in the following years. After overshooting many of these targets, the Thatcher government revised the targets upwards in 1982. Analysts have interpreted this as an admission of defeat in the battle to control the money supply. The economist C. F. Pratten claimed that "since 1984, behind a veil of rhetoric, the government has lost any faith it had in technical monetarism. The money supply, as measured by M3, has been allowed to grow erratically, while calculation of the public sector borrowing requirement is held down by the ruse of subtracting the proceeds of privatisation as well as taxes from government expenditure. The principles of monetarism have been abandoned". Thatcherism is also associated with supply side economics. Whereas Keynesian economics holds that the government should stimulate economic growth by increasing demand through increased credit and public spending, supply side economists argue that the government should instead intervene only to create a free market by lowering taxes, privatising state industries and increasing restraints on trade unionism.

Кәсіподақ заңнамасы

Кәсіподақтардың ықпалы біртіндеп төмендетілді, бұл Эдвард Хит үкіметінің қадамдарынан өзгеше болды. Кәсіподақтармен болған ең маңызды қақтығыс – 1984–1985 жылдардағы Ұлттық шахтерлер одағының (NUM) ереуілі. Осы ереуілде шахтерлер одағы жеңіліске ұшырады. Дәлелдер көрсетіп тұрғандай, Консервативтік партия және NUM осы кәсіподақтармен болатын қақтығысты күткен. Осының нәтижесінде капиталдың еңбекке үстемдігі қайта жанданды.

Тау басындағы уағыз

1988 жылдың мамыр айында Тэтчер Шотландия шіркеуінің Бас ассамблеясында сөз сөйледі. Сөйлеуінде Тэтчер капитализм және нарықтық экономика туралы ойларын теологиялық тұрғыдан негіздеді. Ол: «Христиандық – рухани құтқарылу туралы, әлеуметтік реформа туралы емес», – деді және Әулие Пауылдың: «Егер біреу жұмыс істемейтін болса, ол тамақтан да мақұрым қалады» деген сөзін келтірді. Тачер реформаларында таңдаудың маңызды рөлі болды, және Тэтчер таңдаудың да христиандық принципке негізделгенін айтты, Иса Мәсіх өмірін құрбан етуді өзі таңдады, ал барлық адамдарға Алла жақсылық пен жамандықты таңдау құқығын берген.

Атлантизм

Тэтчер премьер-министр болған кезде, ол АҚШ президенті Рональд Рейганмен трансатлантикалық қарым-қатынасты ынталы түрде дамытты. Басқа батыс одақтастары оған осылай толық қолдау көрсетпеген кезде де ол Рейганның саясатын жиі жария түрде қолдады. Мысалы, ол американдық ұшақтарға британдық базаларды рейдтер үшін пайдалануға рұқсат берді, сияқты 1986 жылы Ливия Араб Жұмхуриятына жасалған бомбалау шабуылында, сондай-ақ, Ұлыбритания мен басқа Батыс Еуропа елдерін бағытталған SS 20 ядролық зымырандарына жауап ретінде американдық крейсерлік және Першинг зымырандарын британдық аумақта орналастыруға мүмкіндік берді.

Еуропа

Көптеген адамдар үшін евроскептицизм Тэтчершілдіктің қалыпты белгісі болып саналғанымен, Тэтчер бұл мәселеде үнемі тұрақты болған жоқ, премьер-министр қызметінің соңғы жылдарында ғана шын мәнінде евроскептикке айналды. Тэтчер 1973 жылы Ұлыбританияның Еуропалық экономикалық қауымдастыққа кіруін қолдады, 1975 жылғы референдумда "Иә" деп дауыс беруге шақырып, үгіт жүргізді және 1986 жылы Бірыңғай Еуропалық актіге қол қойды. 1980-жылдардың соңына қарай Тэтчер (демек, Тэтчершілдік) Еуропалық қауымдастықтың британдық егемендікті басып озғанына қарсы күресте белсенді түрде сөйледі. 1988 жылы Брюггеде сөйлеген танымал сөзінде Тэтчер былай деді: "Біз Ұлыбританияда мемлекеттің шекарасын кері қайтардық, бірақ олар Еуропалық деңгейде қайтадан орнатылып, Еуропалық супермемлекет Брюссельден жаңа үстемдік танытты".

Сын

Тэтчершілдікті сынаушылар оның жетістіктері британ халқының зор әлеуметтік құнымен ғана қол жеткізілді деп санайды. 1984 жылы Ұлыбританияда 3,3 миллионға жуық адам жұмыссыз болды, ал ол 1979 жылы билікке келген кезде бұл көрсеткіш 1,5 миллионды құрады, бірақ 1990 жылдың соңына қарай 1,6 миллионға дейін төмендеді. Тэтчер британ экономикасын жаңғыртумен бірге, салыстырмалы кедейлік деңгейінің екі есеге өсуіне де кінәлі деп есептеледі. 1997 жылы Ұлыбританиядағы балалардың кедейлік деңгейі Еуропадағы ең жоғары көрсеткішті құрады. Оның үкіметтігі кезеңінде Ұлыбританияның Джини коэффициенті осы айырмашылықтың артуын көрсетті – 1979 жылы 0,25 болса, 1990 жылы 0,34-ке жетті және бұл көрсеткіш келесі 20 жыл бойы консерваторлар мен лейбористер үкіметтері кезінде де сақталды.