Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ұшу кезінде болудан бетке қонуға өту.
Transition from being in flight to being on a surface
Қону – ұшатын жануардың, ұшақтың немесе ғарыш кемесінің жерге оралуының соңғы кезеңі. Егер ұшатын объект суға қонса, бұл процеске "қону" дейді, бірақ оны "түсіру", "жапыру" немесе "суға қону" деп те атай беруі мүмкін. Әдеттегі ұшақ ұшуы таксилеу, ұшып көтерілу, биікке көтерілу, қанатын жаю, төмен түсу және қону сияқты бірнеше бөлімдерден тұрады.
Landing is the last part of a flight, where a flying animal, aircraft, or spacecraft returns to the ground. When the flying object returns to water, the process is called alighting, although it is commonly called "landing", "touchdown" or "splashdown" as well. A normal aircraft flight would include several parts of flight including taxi, takeoff, climb, cruise, descent and landing.
Ұшақ
Әдетте ұшақтар әуежайға қатаң ұшу-қону жолағына немесе тікұшақ қону алаңына қонады, олар әдетте асфальт бетоннан, бетоннан, қиыршық тастан немесе шөптен жасалады. Понтонмен (гидросамолетпен) немесе қайық корпусы тәрізді фюзеляжбен (ұшақ-қайықпен) жабдықталған ұшақтар суға қонуға қабілетті. Ұшақтар кейде қар мен мұзға қону үшін шаңғыларды да пайдаланады. Қону үшін әуе жылдамдығы мен төмендеу жылдамдығы азайтылады, соның салдарынан нысан қауіпсіз қону үшін жеткілікті баяу жылдамдықпен төмендейді. Қону, жылдамдықты азайту және ұшу-қону жолағына төмендеу арқылы жүзеге асырылады. Жылдамдықты азайту, итеру күшін азайту және/немесе флаптарды, қондырғыны немесе жылдамдық тежегіштерін қолдану арқылы соқтығысу күшін арттыру арқылы қол жеткізіледі. Қанатты ұшақ жерге жақындағанда, ұшқыш басқару жолағын кері жылжытып, жарық беру немесе дөңгелектеуді орындайды. Бұл шабуыл бұрышын арттырады. Басқару жолағын артқа қарай біртіндеп жылжыту ұшақты ең төменгі жылдамдықпен ұшу-қону жолағына қонуға мүмкіндік береді, үш дөңгелекті шассиі бар ұшақтар алдымен негізгі дөңгелектерімен немесе дәстүрлі шассиі бар ұшақтар барлық үш дөңгелегімен бірдей қонады, мұндай ұшақтарды көбінесе "құйрық сүйрегіш" деп атайды.
Aircraft usually land at an airport on a firm runway or helicopter landing pad, generally constructed of asphalt concrete, concrete, gravel or grass. Aircraft equipped with pontoons (floatplane) or with a boat hull shaped fuselage (a flying boat) are able to land on water. Aircraft also sometimes use skis to land on snow or ice. To land, the airspeed and the rate of descent are reduced such that the object descends at a low enough rate to allow for a gentle touch down. Landing is accomplished by slowing down and descending to the runway. This speed reduction is accomplished by reducing thrust and/or inducing a greater amount of drag using flaps, landing gear or speed brakes. When a fixed wing aircraft approaches the ground, the pilot will move the control column back to execute a flare or round out. This increases the angle of attack. Progressive movement of the control column back will allow the aircraft to settle onto the runway at minimum speed, landing on its main wheels first in the case of a tricycle gear aircraft or on all three wheels simultaneously in the case of a conventional landing gear equipped aircraft, commonly referred to as a "taildragger".
Жеңіл ұшақтар
Жеңіл ұшақта қуат төмендеу жылдамдығын басқару үшін, ал ұшу бұрышы әуе жылдамдығын басқару үшін реттеледі, бірақ теориялық тұрғыдан оларды бірге реттеу қажет. Жеңіл ұшақта, көлденең желдің аз болуы кезінде, жерге қонудың ең жақсы сәті – алға жылдамдық жоғарыда қалу үшін жеткілікті әуе жылдамдығы болмайтын деңгейге төмендегенде жерге жанасу болып табылады. Жерге қонбас бұрын жиі жылдамдық пен биіктік белгілі бір шегіне жеткенін көрсететін ескерту естіледі. Нәтижесінде өте жеңіл қону жасалады. Дегенмен, үлкен ұшақтармен салыстырғанда техника керісінше қолданылады. Үлкен ұшақтарда жылдамдықты басқару үшін жылғақтыру күші, ал төмендеу жылдамдығын басқару үшін ұшу бұрышы қолданылады. Әуе жылдамдығы тұрақты төмендеу жылдамдығымен және тоқтау жылдамдығынан жоғары ұсталады. Жерге қонбас бұрын «жанасу» жасалып, төмендеу жылдамдығы айтарлықтай төмендетіледі, бұл жеңіл қонуға әкеледі. Жерге қонғаннан кейін, көтеру күшін күрт азайту және ұшақтың салмағын дөңгелектерге ауыстыру үшін спойлерлер (кейде «көтеруді жоятын құрылғылар» деп аталады) қолданылады, содан кейін автотормоз жүйесі сияқты механикалық тежеулер іске қосылады. Көптеген реактивтік ұшақтар жерге қонғаннан кейін жылдамдықты төмендету үшін кері жылғақтыру күшін пайдаланады, бұл қозғалтқыш газдарын артқа емес, алға бағыттайды. Кейбір винтті ұшақтарда да осы мүмкіндік бар, онда винт қалақтары «бета режимінде» ауаны артқа емес, алға итеру үшін қайта бұрылады.
In a light aircraft, power is adjusted to control the descent rate, and pitch attitude is adjusted to control airspeed, although theoretically they must be adjusted together. In a light aircraft, with little crosswind, the ideal landing is when contact with the ground occurs as the forward speed is reduced to the point where there is no longer sufficient airspeed to remain aloft. The stall warning is often heard just before landing, indicating that this speed and altitude have been reached. The result is very light touch down. however the technique is reversed compared to light aircraft. In large aircraft, thrust is used to control airspeed and pitch is used to control rate of descent. The airspeed is kept well above stall speed and at a constant rate of descent. A flare is performed just before landing, and the descent rate is significantly reduced, causing a light touch down. Upon touchdown, spoilers (sometimes called "lift dumpers") are deployed to dramatically reduce the lift and transfer the aircraft's weight to its wheels, where mechanical braking, such as an autobrake system, can take effect. Reverse thrust is used by many jet aircraft to help slow down just after touch down, redirecting engine exhaust forward instead of back. Some propeller driven airplanes also have this feature, where the blades of the propeller are re angled to push air forward instead of back using the 'beta range'.
Қоршаған орта факторлары
Қайшылық жел сияқты факторлар, мұнда ұшқыш бұрыштап қону немесе сырғанап қонуды қолданады, ұшқыштарды қауіпсіз қонуды қамтамасыз ету үшін сәл жылдам және кейде әртүрлі ұшақ позасымен қонуға мәжбүр етеді. Нақты бір қонуға әсер ететін басқа факторлар: ұшақтың мөлшері, жел, салмағы, ұшу-қону жолағының ұзындығы, кедергілер, жер әсері, ауа райы, ұшу-қону жолағының биіктігі, ауа температурасы, ауа қысымы, әуе қозғалысын басқару, көріну, авиация және жалпы жағдай. Мысалы, C-130 Hercules сияқты көп қозғалтқышты турбовинттік әскери ұшақты соғыс аймағындағы шөп алаңына түсіру, Cessna 150 сияқты бір қозғалтқышты ұшақты бақылаусыз әуе кеңістігіндегі асфальтталған ұшу-қону жолағына түсіруден өзгеше дағдылар мен сақтық шараларын қажет етеді, ал бұл Airbus A380 сияқты ірі әуежайда әуе қозғалысын басқарумен ұшақты түсіруден де мүлдем өзгеше. Қажетті навигациялық өнімділік (RNP) көбірек қолданылуда. Бұл техниканы қолдану арқылы ұшақ радио-маяктарды пайдаланбай, қону үшін GPS навигациясын қолданады. Бұл нәтижесінде тегіс көтерілуге және шудың азаюына, сондай-ақ отын тұтынудың төмендеуіне әкеледі.
Factors such as crosswind where the pilot will use a crab landing or a slip landing will cause pilots to land slightly faster and sometimes with different aircraft attitude to ensure a safe landing. Other factors affecting a particular landing might include: the plane size, wind, weight, runway length, obstacles, ground effects, weather, runway altitude, air temperature, air pressure, air traffic control, visibility, avionics and the overall situation. For example, landing a multi engine turboprop military such as a C 130 Hercules, under fire in a grass field in a war zone, requires different skills and precautions than landing a single engine plane such as a Cessna 150 on a paved runway in uncontrolled airspace, which is different from landing an airliner such as an Airbus A380 at a major airport with air traffic control. Required Navigation Performance (RNP) is being used more and more. Rather than using radio beacons, the airplane uses GPS navigation for landing using this technique. This translates into a much more fluid ascent, which results in decreased noise, and decreased fuel consumption.
Парашюттер
"Жерге қону" термині адамдар немесе заттардың парашют арқылы жерге түсуіне де қолданылады. Кейбіреулер мұндай нысандар ұшудың орнына бақыланатын түсуде деп есептейді. Көптеген парашюттер ауаны ұстап, құлайтын нысанның жерге салыстырмалы түрде ақырын түсуіне жеткілікті қарсылық күшін тудырады. Табиғатта парашюттердің көптеген мысалдары бар, мысалы, ақкөкпек тұқымдары. Ал, қазіргі заманғы "рам-эйр" парашюттері – икемделетін қанаттар болып табылады, олар жону режимінде жұмыс істейді. Парашютшілер жарақат алмас үшін жерге қонғанда жылдамдықты азайту немесе тоқтату үшін "жарылыс" (flare) жасайды, осылай төмен және алға жылдамдықтарды басады.
The term "landing" is also applied to people or objects descending to the ground using a parachute. Some consider these objects to be in a controlled descent instead of actually flying. Most parachutes work by capturing air, inducing enough drag that the falling object hits the ground at a relatively slow speed. There are many examples of parachutes in nature, including the seeds of a dandelion. On the other hand, modern ram air parachutes are essentially inflatable wings that operate in a gliding flight mode. Parachutists execute a flare at landing, reducing or eliminating both downward and forward speed at touchdown, in order to avoid injury.
Ғарыш кемесі
Кейде қауіпсіз қонуға бірнеше түрдегі көтеру күші, итермелеу (қонуға итермелеу) және серпімділік жүйелерін пайдалану арқылы қол жеткізіледі. Ұшқышсыз "Сурвейор" Айға түсірілген ғарыш зонды және "Аполлон" Ай модулі де зымыранның жылдамдығын төмендету жүйесі мен қону шассиін пайдаланып, Айға жұмсақ қонды. Бірнеше совет зымырандары, оның ішінде "Союз" ғарыш кемесі, жерге қонуды жұмсарту үшін парашюттер мен ауа қапшықтарын пайдаланды. 2015 жылдың қараша айында Blue Origin компаниясының New Shepard зымыраны Карман сызығын кесіп өтіп, Жерге тік қонған алғашқы зымыран болды. 2015 жылдың желтоқсан айында SpaceX компаниясының Falcon 9 зымыран тасығышы орбиталық траекторияда сәтті тік қонды және бірінші сатысын қайта пайдалануға мүмкіндік берді, бірақ қонған бірінші сатысы орбиталық емес траекторияда болды.
Sometimes, a safe landing is accomplished by using multiple forms of lift, thrust (propulsive landing) and dampening systems. Both the Surveyor uncrewed lunar probe craft and the Apollo Lunar Module used a rocket deceleration system and landing gear to soft land on the moon. Several Soviet rockets including the Soyuz spacecraft have used parachutes and airbag landing systems to dampen the landing on earth. In November 2015, Blue Origin's New Shepard became the first rocket to cross the Kármán line and land vertically back on Earth. In December 2015, SpaceX's Falcon 9 became the first launch vehicle on an orbital trajectory to successfully vertically land and recover its first stage, although the landed first stage was on a sub orbital trajectory.