Кіріспе

Британдық тарихшы және саясаткер (1744–1827)

Уильям Митфорд (10 ақпан 1744 – 10 ақпан 1827) – ағылшын тарихшысы, жер иесі және саясаткер. Оның ең белгілі еңбегі – 1784–1810 жылдары он томдық болып жарық көрген «Грекия тарихы».

Алғашқы жылдар

Уильям Митфорд 1744 жылғы 10 ақпанда Лондонда шалшық ақсүйектер отбасында дүниеге келді. Митфорд Нортумберлендтегі англосаксондық тегінен шыққан; «Қиямет кітабында» Митфорд қамалы 1066 жылы сэр Джон Митфордқа тиесілі болған, бірақ 1086 жылы бұрынғы иесінің жалғыз қызы және мұрагері Сибиллаға үйленген нормандық рыцарь Уильям Бертрамға тиесілі болды. Жүз жыл өткен соң, тегі Митфорд қамалының Бертрамы ретінде негізгі тармақ ретінде танылды; бірақ 17 ғасырда Бертрам отбасының тегі жоғалып кетті. Авторға тиесілі Эксбери Митфордтары Нортумберленд отбасының тармағы болды, олар 18 ғасырда сауда және тәуелсіз кәсіптермен айналысты. Бай лондондық заңгердің бай тұңғыш ұлы Митфорд әкесінің және ағасы Джон Фримен Митфордтың, 1-ші Редесдейл баронының кәсібін мұра етпеді, ол Парламент палатасының спикері және Ирландияның Лорд-канцлері болған. Оның анасы Филадельфия Ревели, Нортумберлендтің қуатты жер иесінің мұрагері және сонымен бірге Англия банкінің президентінің немересі, отбасының байлығын арттыруға тиіс болды, бірақ одан да маңыздысы, ол «бүлінген округтің» меценаты, Нортумберленд герцогы Хью Персидің бірінші туысы болды, олар екеуі де вигтік үстемдіктің соңында Парламентке сайланды. 1766 жылы ол бай саудагер Джеймс Моллой мен Энн Пайдың қызы Фрэнсис («Фэнни») Моллойға үйленді. Оның әкесі мен ағасы Ішкі храмның адвокаттары болды, бұл Ұлыбританиядағы бардың ең жоғары дәрежесі, жоғары сомалар бойынша сотқа жүгіну және кеңес беру құқығына ие. Бұл тікелей сәйкес келмейді, бірақ республикалық елде палаталарда сот жүргізуге және істерді Жоғарғы сотқа беруге білікті адвокатқа ұқсас. Оның кіші інісінің жағдайы ерекше: ол әкесі қайтыс болғаннан кейін Бардағы лауазымын мұра етті, бірақ сонымен қатар сэр Томас Фриманға тиесілі Глостердегі мүліктің және анасының әпкесінің байлығының мұрагері болды, сондай-ақ Эгмонт графының қызы және премьер-министр Спенсер Персевалдың әпкесі Фрэнсис Персевалға үйленді. Әкесі қайтыс болғаннан кейін Уильям отбасының байлығының жалғыз мұрагері болды. Ол төменгі дворяндыққа жатқан және ешқандай лауазымы болмаса да, оның өмірі британдық саясат пен сот жүйесінің ең жоғары деңгейлерімен байланысты болды. Ол отбасымен бірге Нью-Форесттің шетіндегі Болиеудің жанында орналасқан Эксбери үйінде тұрды, ол кейін қоныстанды және өзінің меншігінде отбасын өсірді.

Білім

Чим мектебі, Хэмпширдегі, Эксберидегі үйінен алыс емес жатқан аристократтық пансион, Уильям Митфордтың тарихқа деген құмарлығын ояртқан жер болды. Оның мектептегі өмірі туралы көп мәлімет сақталмаған, бірақ өмірбаянында грек тілін латын тілінен, ал грек мәдениетін рим мәдениетінен артық ұнатқанын білеміз. Сонымен қатар, ол Плутарх, Ксенофонт сияқты классиктерді оқып, олардың еңбектерін түсінуде шеберлікке жетті. Оның тәрбиесін көрнекті жазушы Уильям Гилпин жүргізді. 1756 жылы анасының кіші інісі, одан көп үлкен емес Роджер Ревели, "Калькуттаның қара тесігінде" қаза тапты, ал оның денесі Хугли өзеніне тасталды. Бұл оқиға оған терең әсер етіп, денсаулығына зиян келтірді, сол жылы ауыр сырқатқа шалдығып, Эксберидегі әкесінің үйіне қайтып келді. 1761 жылы ғана Оксфордтағы Королева колледжіне «джентльмен-коммонер» ретінде қайта оралды. Әкесінің қайтысынан кейін, мол мұра қалғандықтан, «өз ісінің шебері болғандықтан, оқудан гөрі көңіл көтеруге бейімділік танытты». Сол жылы Оксфордты 1763 жылы дипломсыз тастап, Миддл Темплге бағыт алды. 1774 жылы ол жесір қалды, бұл оның «сырқатының» қайталануына себеп болды. 1776 жылы емделу үшін Ниццаға (Франция) сапар шекті, онда ежелгі Грекияны зерттеумен айналысқан француз зиялыларымен, мысалы Жан-Пьер де Батц, Сент-Крой баронымен танысты. Олар Грециядағы демократия жөніндегі пікірлеріне маңызды қолдау көрсетті. Ол Оңтүстік Хэмпшир ополчениесінде подполковник болды және Наполеон соғыстарына қатысқан болса да, шайқасқа түспеген болуы мүмкін, өйткені ол ауылдық ополчениеге жататын және жасы алпысқа жуық болған. Ол жерде Эдвард Гиббонмен дос болып, жақын қарым-қатынас орнатты. Өмірбаянамасы бойынша, Гиббон оны өзінің тәжірибесіне сүйене отырып, еңбек жазуға көндірді және кітабының құрылымын ұсынды. Осы кезеңде олар екеуі де классикалық тарихшыларға қажет деп есептелетін әскери тәжірибе алды.

Тарихшы және саясаткер

Оның "Грекия тарихының" бірінші томы 1784 жылы, АҚШ Тәуелсіздік соғысы аяқталғаннан кейін бір жыл өткен соң жарық көрді және жақсы қабылданып, оны тоғыз томдық шығарманы жалғастыруға итермеледі, оның құрылымын сол кездегі саяси өзгерістерге сәйкес өзгертті. Оның қалған еңбектері өте алуан түрлі болды, мысалы, филологиялық зерттеулер, "Тілдің үйлесімділігі туралы эссе" (1774), ірі жер иелеріне артықшылық беретін құқықтық ережелер, "Мөнім заңдары туралы эссе" (1791), немесе арабтардың ерте тарихына қатысты "Арабтар тарихына шолу" (1816), сондай-ақ оның әлеуметтік тобына, ақсүйектерге тән нәрсе – "Сәулет өнеріндегі жобалау принциптері: Ұлыбританиядағы ауылдық ғимараттарға қатысты байқаулар" (1819) кіретін. Бұлардың ешқайсысы да маңызды болған жоқ. Корнуоллдағы шағын қала Ньюпорттың өкілі ретінде Джон Митфордтың ағасы және 1-ші Нортумберленд герцогының немере інісі, 62 сайлаушысы бар Ньюпорттың жекелеген округінің иесі болды. Бұл 1790 жылы аяқталды, бірақ Митфордқа 1796 жылы герцогтың екінші ұлы және оның екінші туысы Алгернон Перси, Беверлидің 1-графы, Бере Алстон округінен бір орын алуға көмектесті. 1812 жылы ол Кенттегі Нью-Ромниге сайланды және 1818 жылы Парламенттен шықты. Митфорд пен Нортумберленд герцогтары арасындағы осы байланыс 1828 жылы оның немересі Генридің Беверлидің немересі леди Джемима Эшбернхэмге үйленуімен жалғасты, олар (Алгернон) Бертрам Митфордтың ата-анасы болды. Осылайша Уильям Митфорд 1785 жылы Парламентке енді және 1790 жылға дейін депутаттығын сақтап қалды. 1796 мен 1806 жылдар аралығында ол Парламентке қайта оралды, бірақ бұл жолы Девондағы Бере Алстонның атақты қаласын, сонымен қатар оның ағасының иелігін білдірді. Уильям Питт кішінің жақтасы болғандықтан, оның Парламенттегі қатысуын анықтау мүмкін емес, өйткені Парламенттік жазбалар мен жазбаларда оның ағасы мен өзі туралы әрқашан "Мистер Митфорд" деп айтылады, ал біріншісі біздің автордан да белсенді болған сияқты. Уильям Митфордтың байқалатын араласулары сирек кездеседі және әрқашан сәтті саяси мансап жасаған ағасының ұстанымдарына жақын болды. Ауылдық милиция заңдарына қатысты үш сөзден басқа, біз оның жеке араласуын анықтауға мүмкіндік бермедік. Бұл жағдай оны парламенттік пікірталастарға жиі қатысқан Джордж Гроттен анық ерекшелендіреді. Алайда, ол өзінің бауырынан гөрі "Грекия тарихы" атты еңбегі арқылы көбірек танылды. Митфордтың стилі табиғи және түсінікті, бірақ Гиббонның бай бояуы жоқ. Ол тіл мен орфографияда кейбір ерекшеліктерге ұшырады, ол үшін ол сынға ұшырады және оны түзетуге тырысты.

Ежелгі Грекияның тарихшысы

1776 жылдан кейін Митфорд өзінің бес томдық Грекия тарихын жазуға кірісті, ол кейін он томға дейін ұзартылды. Өмірінің соңына дейін Эксбериде тұрып, грек тілін зерттеуді хоббиі және кәсібіне айналдырды. 10 жыл өткен соң әйелі қайтыс болды, ал 1776 жылдың қазан айында Митфорд шетелге сапарлады. Париж, Авиньон және Ниццада танысқан француз ғалымдары оны грек тарихын жүйелі түрде зерттеуге ынталандырды. Бірақ оған Эдвард Гиббон кеңес берді, олар екеуі де Оңтүстік Гэмпшир милициясында офицерлер болып қызмет еткен кезде жақын байланыста болды, және Митфордқа оның еңбегінің қандай формада болу керектігін ұсынды. 1784 жылы оның Грекия тарихының бірінші томы жарық көрді, ал осы квартолардың бесіншісі және соңғысы 1810 жылы жарық көрді. Содан кейін Митфордтың көру қабілетінің нашарлауы және есте сақтау қабілетінің жоғалтуы сияқты физикалық кемшіліктері оның жұмысын жалғастыруына кедерілді, бірақ ол жаңа басылымдарды қайта қарауды жалғастырды. Бірінші том 1784 жылы, Америка отарларының Тәуелсіздік соғысы аяқталғаннан кейін бір жыл өткен соң жарық көрді, бірақ еңбекте осы саяси оқиғаға тікелей сілтеме жоқ. Том Гомер заманынан бастап парсылардың басып кіруіне дейінгі кезеңді қамтиды, бірақ екінші томда парсы соғыстарына қарағанда автор үлкен мән беретін оқиғаға – Пелопоннес соғысына (шамамен б.з.д. 431-404 жж.) көбірек мән берілген. Авторымыздың осы оқиғаға үлкен мән беруі бекер емес, өйткені ол өзінің бүкіл еңбегінде Фукидидтің сенімділігіне тым көп мән береді, тіпті өзінің тарихнамалық әдісін былайша сипаттайды: «Фукидидті жолсерігім деп қабылдап, кейінгі жазушылар (тарихшылар) оның жасырын қалдырғандарын ғана ашып көрсетуге тырысады деп сендім». 1790 жылы жарық көрген екінші том революциялық Францияға сілтемелермен ғана емес, сонымен қатар ғылыми аппараттың өзінде де қамтылған. Бұл жағдай оны күтпегендей болды. Сол жылы Революция британдық баспасөз бен қоғам үшін аяқталған факт болғанмен, оның бағытын өзгерту мүмкіндігі де болды. Британдық білімді қоғам бастапқыда деспотиялық француз режимін аралдағы билікке ұқсас конституциялық монархияға айналдыру туралы оң пікір білдірді, немесе ең жақсы жағдайда американдық революцияның бағытын жалғастыру туралы, олардың арасында көптеген идеологиялық және ғылыми астарлар болды. Сол жылдан бастап он жыл бойы саяси ахуал британдықтардың көзқарасы мен әдеттерін өзгертті. Бастапқыда жергілікті деңгейдегі наразылық акциялары біртіндеп экономикалық себептерін жоғалтып, жаңа, саяси сипатқа ие болды. Үшінші том басылған кезде Революция аяқталды, Франция королі өлім жазасына кесілді, ал Якобиндік террор кезеңі аяқталса да, 1797 жылы оның жарияланғанынан кейін Директорияның мандаты мен оның өкілеттігі дау туды. Бұл үкімет кез келген сәтте бұзылған топтың қолына түсіп, билігінен айырылуы мүмкін екені анық болды. Бес жүздің кеңесі – бұл ескі заманда Афиналық Клистен боулесі қолданған атауды алып, назар аударған орган, Солонның төрт жүздік кеңесінің жалғасы, олар әлі де «Венде» реакциясын шеше алмаған кезде революциялық Франция шекараларын ұстаған үлкен әскерлерді шақырды. Ол жерде Директория Рейн шекарасындағы алғашқы коалицияға қарсы тұру үшін 300 000 адамды жалдауға үлгермеді. Үшінші том, сөзсіз, демократияға қарсы ең жауынгерлік және қазіргі саяси жағдайға қатысты ең көп сілтемелерді қамтиды. Ол, әдетте, Пелопоннес соғысының барлық кезеңдерін қамтиды. 1814/18 басылымы III және IV томдарды қамтиды. Қалғандары, IV том (1808), қайтадан басылымға байланысты, афиналық демократия мен спартандық үстемдік кезеңін қамтиды, ал әсіресе V том (1810) Наполеон соғыстары кезінде жазылған және әсіресе Александрия кезеңіне қатысты. Он томдық басылымда, V-ден X-ге дейін, олар тек Александр империясының кеңейтуімен айналысады, оның әкесі Филип II-нің уақытындағы фактілерді қабылдайды. Бастапқыда бес томнан тұратын бұл кітап ақырында он томға дейін ұзартылды, сондықтан шығарманың бастапқы формасы саяси жағдай автордың талабына сай өзгергені анық. Кейбір тараулардың, әсіресе соңғы томдардың, біршама ретсіз орналасқанын байқауға болады. Автордың көзі тірісінде шығармасы бұрынғы томдарын қайта басып шығарумен, жеке томдарын басып шығарумен томдар ретінде жарық көрді. Бізде бар алғашқы толық басылым 1822 және 1823 жылдар аралығында жарық көрді. 1829 жылы оның бауыры Лорд Редсдейлдің өмірбаяны мен шолуымен бірге алғашқы өлімнен кейінгі басылым жарық көрді. Алғашқы басылымда бұл еңбек бес томнан тұрды, бірақ Митфорд оны 1823 жылы сегіз томға дейін жеткізді, әрдайым жаңа тарауларды қосып отырды. 1836 жылы он томдық түпкілікті басылым жарық көрді. Митфордтың еңбегі 1784 жылдан бастап 20 ғасырдың басына дейін Томас Каделл басып шығарды. Сондықтан ол бүгінгі күнге дейін ағылшын тіліндегі университет кітапханаларының бір бөлігі болып табылады. Баспа үйі сол кезде Ұлыбританиядағы ең маңызды баспа үйі болды және сол кездегі саясат орталығында орналасқан Страндта орналасқан. Т. Каделл сонымен қатар Эдвард Гиббонның «Рим империясының құлдырауы мен құлау тарихы» сияқты британдық тарихнаманың маңызды еңбектерін басып шығарды. Митфорд классикалық әдебиет көздері туралы қанағаттанарлық біліммен тарихшы ретінде бастайды. Оның білімі толық болмаса да, грек және латын тілдерін білді, және оның еңбегіндегі көптеген цитаталар түпнұсқа тілінде сөздерінше берілген. Ол мәтінде өзін сенімді және объективті баяндаушы ретінде көрсетуге тырысады, бірақ оған бұл сәтті болмайды. Оның еңбегі академиялық айналымдарда қабылдаылмайды және сол кездегі либералдық топтар тарапынан ашық сыналды, тіпті автордың қайтысынан кейін де. Жас Джордж Гроте Митфордтың Грекия тарихына қатысты күшті сынды «The Westminster Review» радикалдық журналында, 1826 жылдың сәуір айында, Джеймс Миллдің философиялық қолдауымен жазған шолуында жазды, ал Митфорд әлі тірі болған кезде. Митфордтың «Грекия тарихының» соңғы басылымы 1938 жылы жарық көрді. Содан бері ол қайта басылған жоқ. Митфордтың еңбегінің әдеби ерекшеліктері сол кезеңге тән. Стилі энциклопедиялық және қамтушы, оқырманға үздіксіз тұтас повестеуді ұсынуға тырысады. Уақыт реті кезекті және сызықтық, бірақ уақыт тізбегінің өзгеруіне айқын дәлелдер бар, бұл өмір сүретін тарихи жағдаймен байланысты байланыстарды орнатуға көмектесетін оқиғаларға баса назар аударуға мүмкіндік береді. Бұл әсіресе III томда байқалады, онда автор Францияда болып жатқан жаңадан өткен оқиғаларға тікелей сілтеме жасайды. Тіл әсем және сол кездегі аристократияға тән, жалпы қолданысқа жатпайтын сөздерді қолданады. Оның алғашқы еңбегі болғандықтан, автор сол кезде интеллектуалдық айналымдарда таныс болмағандықтан, көптеген жазбалар мен шеттегі жазбаларды, олардың көптеген бөлігі грек тілінде, білімін көрсету ниеті анық көрінеді. Бірақ оның цитаталарды қолданудың басты мақсаты, әрине, пікір білдіру, саяси қарсыласын кемсірту, бірақ ең бастысы оның саяси көзқарастарымен келісетін қоғам мүшелерін мақтау. Оның тақырыптарына қатысты тәсілінде әрдайым импровизацияны және дәлелдеуге келмейтін мәселелерде белгілі бір артық айтуды байқауға болады, әсіресе алғашқы томдарда мифология мен тарих арасындағы шекара нашар көрінеді. Өте егжей-тегжейлі және сипаттамалы, оның әйпекше жазу қателіктерін пайдалануы үшін сыналды.

Кейінгі өмірі мен мұрасы

Митфорд көптеген жылдар бойы Нью-Форесттің Вердерлер сотының мүшесі, округтік судья және Гэмпшир милициясының полковнигі болды. Ұзақ аурудан кейін ол 1827 жылдың 10 ақпанында Эксбериде қайтыс болды. Кітабы жарыққа шығу кезінде Митфорд 1785-1818 жылдар аралығында Тори партиясының Төменгі палатасының мүшесі болды, бірақ ол Грекияға бармаған. Митфорд 1790 жылдардан бастап якобиндікке қарсы болды, ал монархияға деген ықыласы оны афиналық демократияға әділетсіздік жасауға итерді. Сондықтан оның жарты ғасыр бойы еуропалық әдебиетте теңдесі болмаған Грекия тарихы, Георг Гротте еңбегі жарық көргеннен кейін қызығушылықты жоғалтты. Клинтон да өзінің "Fasti hellenici" еңбегінде Митфордты "күндерге қатысты жалпы немқұрайлылық танытуда" айыптады, бірақ оның философиялық ауқымында "ол грек тарихындағы кез келген бұрынғы жазушыдан әлдеқайда жоғары екенін" мойындады. Байрон Митфордтың кемшіліктерін кеңінен талқылап, оның "мүмкін, қазіргі заманғы барлық тарихшылардың ең жақсысы" екенін мәлімдеді. Митфорд, әрине, солай емес еді, бірақ Хьюм мен Гиббондан кейін табысқа жеткен ағылшын тарихшыларының кішкентай тобындағы оның басымдығын сақтау оңайырақ болар еді. Аз ғана деректерге сүйенсек, Митфорд өмірінің көп бөлігін денсаулығы нашар күйде, депрессиядан туындаған аурумен күресіп өткізген. Симптомдарға сәйкес, Альцгеймер ауруынан зардап шеккен ол 1827 жылы 87 жасында өмірінің көп бөлігін өткізген сарайда қайтыс болды. Тарихшының кең ауқымды өмірбаяны жоқ, сол кездегі британдық қоғам туралы қазіргі кітаптарда оның өмірі туралы аз ғана мәлімет бар. 1829 жылы "Грекия тарихының" қайтыс болғаннан кейін жарық көрген басылымына қосылған, оның інісі жазған қысқаша және шектеулі өмірбаянында оның жеке өміріне көп көңіл бөлінбеген, оның еңбегін, зиялылық қабілетін және әлеуметтік агент ретіндегі беделін қызу қорғауға бағытталған. Бұл қорғаныс "Грекия тарихының" сол кезде күмән тудырған алғашқы басылымының жылына жеткен маңыздылығын сақтап қалу мақсатында жасалды. Саяси және әлеуметтік айналымда айтылған сын-пікірлердің бірі Митфордтың ежелгі Грекия республикаларына қатысты көзқарастары болды, бұл оның інісін қатаң түсіндіруге итерді: бұл көзқарастар негізінен ол өмір сүрген заманға байланысты болды, Америкадағы "колониялардың" тәуелсіздігіне және француз революциясына тікелей сілтеме жасады. Джон Митфорд содан кейін ежелгі Грекия мен Британияны саксондар мен нормандардың басып кіруінен бастап, өмірбаянын жазған уақытына дейін салыстырып, ағасының өміріне немесе тіпті оның жұмысына өте аз сілтеме жасайды. Сондықтан "Грекия тарихының" қазіргі саяси жүктемесінің көп бөлігі оның інісі Джон Митфордтың саяси көзқарастарымен байланысты, ол жұмыстың танымалдығын оны анық және қасақана түсіндіру үшін пайдаланған сияқты. Уильям Митфорд Тори партиясы үшін саяси кадр емес, интеллектуалды резерв болды, ол естеліктері жазылған қайтыс болғаннан кейінгі басылымнан кейін сол кезге дейін болған ықпалын жоғалтты.

Отбасы

18 мамыр күні 1766 жылы Митфорд Беркширдегі Фарингдон қаласында Франсис ("Фанни") Моллойға (27 сәуір 1827 жылы қайтыс болған) үйленді. Оның ата-анасы Джеймс Моллой мен оның әйелі Энн Пай еді. Фаннидің ағасы Энтони Джеймс Пай Моллой, ал әйелінің әкесі адмирал сэр Томас Пай болды, оның мансабына оның және Энннің ағасы, саясаткер Аллен Батерст, 1-ші Батерст графы көмектесті. Митфорд пен оның әйелі үш ұлға ие болды. Олардың екеуі, Джон Митфорд (1772–1851) және Бертрам Митфорд (1774–1844) адвокаттар болды. Олардың үлкен ұлы Генри Митфорд (1769 жылы туған) Пай әулетінің арқасында, шамамен Корольдік теңіз күштерінде капитан болды. Ол 1804 жылы кемесі Белл-Рокқа соқтығысып, Шотландияның Ангус жағалауынан шамамен 11 миль (18 км) қашықтықта 491 экипажбен бірге суға батып қайтыс болды. Бұл апат Парламенттің атақты Белл-Рок маягын салуға рұқсат беруіне себеп болды. Уильям Митфордтың інісі Джон (1748–1830) заңгер және саясаткер болды, ол Парламент төменгі палатасының спикері және Ирландияның лорд-канцлері болды. Митфордтың туысы, пастор Джон Митфорд (1781–1859) "The Gentleman's Magazine" журналының және ағылшын ақындарының әртүрлі басылымдарының редакторы болды. Ол романшы Мэри Рассел Митфордпен (1787–1865) алыс туысқан еді. Ұлы Генри арқылы Митфорд 1920 жылдары Ұлыбританияда танымал болған Митфорд әпкелерінің арғы атасы болды. Клементина Хозиердің (Уинстон Черчилльдің әйелі) өмірбаянын жазған Джоан Хардвик (сэр Генри Хозиердің бедеулігіне байланысты) Леди Бланштің барлық "Хозиер" балаларының әкесі оның әпкесінің күйеуі, (Алджернон) Бертрам Фримен Митфорд, 1-ші Редсдейл бароны (1837–1916), Митфордтың шөбересі болған деп болжайды. Оның нағыз әкесі кім болғанына қарамастан, Клементина Леди Бланш пен сэр Генридің қызы ретінде тіркелген. Эксбери үйі Генридің үлкен ұлы Генри Ревели Митфордқа (1804–1883) өтті, ол жоғарыда аталған Лорд Редсдейлдің (екінші жаратылысы) әкесі болды.