Орақ туралы ақпарат

Кіріспе

Ауыл шаруашылығында қолмен жұмыс істейтін құрал

Орақ – шөп шабуға немесе егін жинауға арналған ауыл шаруашылығы қол құралы. Тарихи тұрғыдан, астыққа шашу процесінен бұрын жемісті астықтарды кесу немесе жинау үшін қолданылған. Орақтар көбінесе атқа жегілген, содан кейін тракторлық техникамен алмастырылды, бірақ Еуропа мен Азияның кейбір аймақтарында әлі де қолданылады. Орақшылар – бұл орақпен кесуді автоматтандыратын машиналар, кейде дәнді немесе сабанды немесе шөпті дайындаудың келесі қадамдарын да орындайды. "Орақ" сөзі көне ағылшын тіліндегі "siðe" сөзінен шыққан. Орта ағылшын тілінде және кейінірек ол әдетте "sithe" немесе "sythe" деп жазылған. Алайда, 15 ғасырда кейбір авторлар "sc" орфографиясын қолдана бастады, себебі бұл сөз латын тіліндегі "scindere" (мағынасы "кесу") сөзімен байланысты деп ойлады (бұл қате болды). Дегенмен, "sithe" орфографиясы сақталып қалды және әсіресе Ноа Вебстердің сөздіктерінде кездеседі. Орақ – бұл шамамен ұзын болатын саптан тұрады, ол снайт, снайф, снайт немесе снед деп аталады, дәстүрлі түрде ағаштан жасалған, бірақ қазір кейде металдан да жасалады. Жай снайттар тура болып, ығысқан тұтқаларымен, ал басқалары "S" қисық немесе үш өлшемде бумен иілген, тұтқаларды эргономикалық конфигурацияда орналастыру үшін, бірақ сапқа жақын. Снайттың өзіне тік бұрышта бір немесе екі қысқа тұтқасы бар, әдетте біреуі жоғарғы жағына жақын, ал екіншісі шамамен ортасында. Тұтқалар әдетте пайдаланушыға қарай реттеледі. Ұзындығы аралығында иілген болат пышақ төменгі жағында 90° немесе одан аз бұрышта сапқа бекітіледі. Орақтардың пышағы көбінесе қолданылғанда саптың сол жағынан шығып тұрады, кесу жиегі кесушіге қарай қаратылады; сол қолмен жұмыс істейтін орақтар да жасалады, бірақ оларды оң қолмен жұмыс істейтін орақтармен бірге қолдануға болмайды, өйткені сол қолмен жұмыс істейтін кесуші кері бағытта кесуге мәжбүр болады және командада жұмыс істей алмайды. Сол қолмен жұмыс істейтін орақтар бар болғанымен, олардың басты мақсаты сол қолмен жұмыс істейтін кесушілерге ыңғайлы болу емес, сол жақтағы кедергіден, мысалы, арықтың соңынан қайту кезінде кері кесу үшін; арық кесушілерде осы мақсатта сол және оң қолмен жұмыс істейтін орақтар болуы мүмкін.

A scythe (/s//aɪ//ð/ SYDHE) is an agricultural hand tool for mowing grass or harvesting crops. It is historically used to cut down or reap edible grains, before the process of threshing. The scythe has been largely replaced by horse drawn and then tractor machinery, but is still used in some areas of Europe and Asia. Reapers are bladed machines that automate the cutting of the scythe, and sometimes subsequent steps in preparing the grain or the straw or hay. The word "scythe" derives from Old English siðe. In Middle English and later, it was usually spelt sithe or sythe. However, in the 15th century some writers began to use the sc spelling as they thought (wrongly) the word was related to the Latin scindere (meaning "to cut"). Nevertheless, the sithe spelling lingered and notably appears in Noah Webster's dictionaries. A scythe consists of a shaft about long called a snaith, snath, snathe or sned, traditionally made of wood but now sometimes metal. Simple snaiths are straight with offset handles, others have an "S" curve or are steam bent in three dimensions to place the handles in an ergonomic configuration but close to the shaft. The snaith has either one or two short handles at right angles to it, usually one near the upper end and always another roughly in the middle. The handles are usually adjustable to suit the user. A curved, steel blade between long is mounted at the lower end at 90°, or less, to the snaith. Scythes almost always have the blade projecting from the left side of the snaith when in use, with the edge towards the mower; left handed scythes are made but cannot be used together with right handed scythes as the left handed mower would be mowing in the opposite direction and could not mow in a team. Although left handed scythes exist, their primary purpose is not to suit left handed mowers but to mow back out from an obstruction on the left, such as when mowing back from the end of a ditch; ditch mowers may have both left and right handed ditch scythes with them to do this.

Қолдану

Қырқыш қолданылуы тарихта қырқу деп аталды, қазір көбінесе машинамен қырқудан ажырату үшін қырқыш деп аталады. Қырқушы жоғарғы тұтқаны сол қолымен, ортаңғысын оң қолымен ұстап, қолдарын түзу ұстап, пышақтың жиегі жерге өте жақын болады. Қырқушы алаңның қырқу жиегі бойымен кеседі, кесілмеген шөпті оң жағында қалдырады. Пышақ оң жақтағы шөпті ілгісіне алып, сол жаққа қарай ұзын иіспен иіліп, қырқушының сол жағында кесілген шөптен желке құрайды. Қырқушы кішкене қадам жасап, осы қозғалысты қайталап, тұрақты ритммен ілгерілейді, пышақты қайрау үшін жиі тоқтайды. Дұрыс техника шөпті кесіп, біркелкі кесілген сабақты қалдырып, сол жақта түзу желке құрайды. Командамен қырқу кезінде команда алаң шетінен, біртегіс қатармен бастап, сағат тілімен айналып, ортасында аяқтайды. Қырқышпен қырқу – толық меңгеруге уақыт қажет болатын шеберлік. Ұзын пышақты қырқыштар, әдетте шамамен (төмендегі мысалдағыдай) және шөп немесе бидай қырқуға жарамды, бастапқыда қолдану қиын; сондықтан жаңадан бастаушылар көбінесе қысқа пышақтармен бастайды, әдетте немесе одан қысқа. Жаңадан бастаушылардың жиі жасайтын қателіктері: тұтқаларды денеге сәйкес келмейтін дұрыс емес орналастыру, жағдайға сәйкес пышақтың бұрылу бұрыштарын дұрыс емес орнату, шеберлік деңгейіне сәйкес келмейтін тым ұзын пышақты таңдау, өткір жиекпен бастамау және пайдалану кезінде өтпес жиекпен жұмыс істеу, шөпті кесу немесе шабу, бірден тым кең жолақты шөпті кесуге тырысу және пышақпен жерге тию. Тарихи тұрғыдан алғанда, жаңадан бастаушылар қырқыштарын орнатуға және күтуге, сондай-ақ ыңғайлы және тиімді қырқуға үйрету үшін тәлімгерлерге сенеді. Еуропалық пышақтардан айырмашылығы, американдық пышақтар қатайтылған болаттан жасалады және жарылу қаупі болғандықтан көбінесе қайраудан бас тартады. Қатайтылған пышақ жиегін ұзақ сақтайды және далада жиі қайрауды қажет етпейді, бірақ қатты пайдаланғаннан немесе зақымданғаннан кейін жиегін қайта пішіндеу үшін тегістеу қажет. Қатайтылған болаттың тозуға төзімділігі жоғары болғандықтан және нәтижесінде қайрау қажеттілігі азайғандықтан, мұны әдетте маусым ішінде 1–3 рет жасау жеткілікті. Көптеген үлгілерде қатты, тозуға төзімді өзегі және жиекті қамтамасыз ететін, сонымен қатар мықтылықты арттыратын жұмсақ қабаттары бар. Американдық пышақтарда жиектегі болат әдетте екі жағынан да қатты темірмен қапталады, ал кейбір скандинавиялық ламинатталған пышақтарда тек үстіңгі жағында темір қабаты болады, ал жиектегі болат төменгі қабатты құрайды.

The use of a scythe was historically called mowing, now often scything to distinguish it from machine mowing. The mower holds the top handle in the left hand and the central one in the right, with the arms straight, the blade parallel and very close to the ground. The mower cuts along the mowing edge of the meadow, keeping the uncut grass to the right. The blade hooks the grass on the right and is swung to the left in a long arc ending to the left of the mower to form a windrow of cut grass on the previously mown ground. The mower takes a small step forward and repeats the motion, proceeding with a steady rhythm, stopping at frequent intervals to hone the blade. The correct technique has a slicing action on the grass, leaving a swathe of uniformly cut stubble, and forming a regular windrow on the left. When mown in a team, the team starts at the edge of the meadow in a staggered line, then proceeds clockwise, finishing in the middle. Mowing with a scythe is a skilled task that takes time to learn fully. Long bladed scythes, typically around (such as in the example below) and suitable for mowing grass or wheat, are harder to use at first; consequently, beginners usually start on shorter blades, generally or less. Common beginner errors include setting up the snaith with the handles in the wrong locations to suit the body, setting the blade at the wrong turn in and turn up angles to suit the conditions, choosing a blade that is too long for the skill level, failing to start with a sharp edge and persevering with a dull one during use, chopping or hacking at the grass, trying to cut too wide a strip of grass at once and striking the ground with the blade. Historically, beginners relied on mentors to help them set up and maintain their scythe and to teach them to mow comfortably and efficiently. Unlike European blades, typical American blades are made of harder steel and are not usually peened for risk of cracking them. The harder blade holds an edge longer and requires less frequent honing in the field but after heavy use or damage the edge must be reshaped by grinding. Because of the greater wear resistance of the hard steel, and the reduced need for honing as a result, this usually needs to be done only 1–3 times a season. Many examples have a laminated construction with a hard, wear resistant core providing the edge, and softer sides providing strength. In American blades, the edge steel is typically clad on either side with the tough iron, while some Nordic laminated blades have a layer of iron on the top only, with the edge steel comprising the bottom layer.

Тарих

Скифтер б.з.д. 5000 жылға дейін сона шақта қолданылған болуы мүмкін; олар Кукутени-Трипилия елді мекендерінен бастап пайда болған сияқты, ал ауыл шаруашылығының дамуымен кеңінен тарады. Бастапқыда көбінесе шөп шабуға қолданылған, бірақ 16 ғасырда егін жинауға арналған ораққа алмастырды, себебі скифтер эргономикалық тұрғыдан жақсырақ және тиімдірек болды. Шамамен 1800 жылы астық шабу кезінде стандартты скифтерге астық жинағыш та қосылды; жинағыш – бұл скифтердің жүзіне бекітілген жеңіл ағаш тіректер, олар астық сабақтарын түзу ұстап, бастарының бірігіп тұруын қамтамасыз етіп, жинау мен соқтауды жеңілдетті. Дамыған елдерде скифтердің орнына моторлы шөп шабу машиналарын және комбайндар қолданыла бастады. Дегенмен, машиналар енгізілгеннен кейін де көп жылдар бойы скифтер жиі қолданылды, өйткені жанына тіреуі бар шөп шабу машинасы, ат немесе трактормен тартылса да, өзінің алдынан шөп шаба алмады, ал механикалық шөп шабу машинасына орын беру үшін алғашқы жолақты ашу үшін скифтер қажет болды. Сэр Уильям Смиттың грек және рим ежелгіліктерінің сөздігінде айтылғандай, латын тілінде "falx foenaria" деп аталатын скифтер, ал "falx messoria" деп аталатын орақ, ежелгі римдіктер қолданған. Ежелгі грек мифологиясына сәйкес, грек әйел құдайы Гайя, Титанның анасы, ең кіші ұлы Кроносқа, Титанның ең кішісі және егін құдайына, күйеуі Оранның үлкен ұлдарын азаптап өлтіргені үшін кек алу үшін ең мықты металдан жасалған орақ сыйлады. Өлім Қырышы көбінесе скифтерді ұстаған немесе қолданған күйінде бейнеленеді. Джек Херер мен "Құдайлардың еті" (Emboden, W. A. Jr., Praeger Press, New York, 1974) кітабында айтылғандай, ежелгі скифтерлер өсімдік өсіріп, оны скифтерге ұқсас қолмен жинағышпен жинаған. Англияның Шеффилд қаласындағы Эббидейл индустриалды ауылында 18 ғасырдың соңынан 1930 жылдарға дейін жұмыс істеген скифтер жасау шеберханасының мұражайы орналасқан. Бұл Солтүстік Дербиширдің бұрынғы скифтер жасау ауданының бір бөлігі болды, ол Экингтонға дейін созылды. Басқа ағылшын скифтер жасау аудандарына Белбротон маңындағы аудандар кіреді. Немец эпохасының скифтер қылышы, грек және римдік гарпасы және египеттік хопеш – қару немесе биліктің символы ретінде өзгертілген скифтер немесе орақтар. Шаруашылықтағы скифтерді, мысалы, жүзіне параллель жатқан жүзікшеге қайта бекітіп, қылышқа ұқсатып, соғысқа пайдалану да тарих бойы қолданылып келді. Төменде мысалға қараңыз.

Scythes may date back as far as c. 5000 BC; they seem to have been used since Cucuteni–Trypillia settlements, becoming widespread with agricultural developments. Initially used mostly for mowing hay, it had replaced the sickle for reaping crops by the 16th century, as the scythe was better ergonomically and consequently more efficient. In about 1800, the grain cradle was sometimes added to the standard scythe when mowing grain; the cradle was an addition of light wooden fingers above the scythe blade which kept the grain stems aligned and the heads together to make the collection and threshing easier. In the developed world, the scythe has been largely replaced by the motorised lawn mower and combine harvester. However, the scythe remained in common use for many years after the introduction of machines because a side mounted finger bar mowerwhether horse or tractor drawncould not mow in front of itself, and scythes were still needed to open up a meadow by clearing the first swathe to give the mechanical mower room to start. The Dictionary of Greek and Roman Antiquities of Sir William Smith argues that the scythe, known in Latin as the falx foenaria as opposed to the sickle, the falx messoria, was used by the ancient Romans. According to ancient Greek mythology, Gaiathe Greek goddess and mother of the Titansgave a sickle made of the strongest metal to her youngest son Kronos, who is also the youngest of the Titans and god of the harvest, to seek vengeance against her husband Ouranos for torturing their eldest sons. The Grim Reaper is often depicted carrying or wielding a scythe. According to Jack Herer and Flesh of The Gods (Emboden, W. A. Jr., Praeger Press, New York, 1974), the ancient Scythians grew hemp and harvested it with a hand reaper that would be considered a scythe. The Abbeydale Industrial Hamlet in Sheffield, England, is a museum of a scythe making works that was in operation from the end of the 18th century until the 1930s. This was part of the former scythe making district of north Derbyshire, which extended into Eckington. Other English scythe making districts include that around Belbroughton. The German Renaissance scythe sword, the Greek and Roman harpe and the Egyptian khopesh were scythes or sickles modified as weapons or symbols of authority. An improvised conversion of the agricultural scythe to a war scythe by re attaching the blade parallel to the snaith, similar to a bill, has also been used throughout history as a weapon. See below for an example.

Ұлттық мәдениеттерде

Сібірдегі және таулы жерлердегі шаруалар үшін орақ әлі де таптырмас құрал болып табылады. Бұл құрал Қара Жүзімшімен байланыстырылған. Мысалы, Румынияда Трансильванияның Апусени тауларының жоталық аймағында орақпен шөп шабу жыл сайынғы маңызды шара болып саналады, ол бір үйдің иесі үшін 2-3 аптаға созылады. Орақпен жұмыс теңсіз күш жұмысы болып саналатындықтан және оны үйрену де оңай емес, шаруалар командалар құрып бір-біріне көмектеседі. Күн сайынғы егіннен кейін шаруалар көбінесе билеп, ішіп-жеп, той жасап, келесі күнгі ауыр жұмыстың алдында денсаулықтарын сақтайды. Балқан аймағының басқа бөліктерінде, мысалы, серб қалаларында орақпен шөп шабу жарыстары өткізіледі, онда жеңімпазға күміс орақ сыйлық ретінде беріледі. Сербияның кішкентай қалаларында орақпен шөп шабу жергілікті фольклордың бір бөлігі ретінде құрметтеледі, ал достық жарыстардың жеңімпаздары тамақ пен сусынмен шаңқан сыйлықтар алады, оларды бәсекелестерімен бөліседі. Басктар арасында орақпен шөп шабу бұрыннан келе жатқан танымал спорт түрі болып табылады, оны сегаларица деп атайды (испан тіліндегі segar сөзінен – шөп шабу). Әрбір қатысушы қарсыласынан бұрын белгілі бір аумақты шөптен тазалауға тырысады. Горичкода халықаралық орақпен шөп шабу жарысы өтеді, онда Австрия, Венгрия, Сербия, Румыния және тіпті Азиядан келген адамдар өздерінің ерекше егін жинау әдістерін көрсетеді. 2009 жылы жапондық бір адам ағаштан жасалған, металл жиегі бар орағын көрсетіп, оның көмегімен күрішті қалай шабатынын көрсетті. Ол жергілікті шаруалардың жылдамдығына таң қалды, бірақ мұндай үлкен орақ Жапонияда жұмыс істемейтінін айтты. Норвегияның Хорниндал муниципалитетінің гербінде үш орақ суреті бейнеленген. Олардың ұраны: «Олар тамақтандырып, қорғайды» (поляк тілінде: Żywią i Bronią, көнеше жазылуы: Żywią y Bronią). Бней Акива жастар қозғалысының эмблемасында бидай, орақ және шанышқы бар, бұл ауыл шаруашылығын және жер жұмысын Торамен үйлестіруді көрсетеді. 2012 жылы The Wall Street Journal газеті кейбір американдық үй иелерінің шуылсыздығы мен орақпен шөп шабудың денсаулыққа пайдасы үшін моторлы шабын машиналарды тастап, ораққа көшкенін хабарлады.

The scythe is still an indispensable tool for farmers in developing countries and in mountainous terrain. the tool has become associated with the Grim Reaper. In Romania, for example, in the highland landscape of the Transylvanian Apuseni mountains, scything is a very important annual activity, taking about 2–3 weeks to complete for a regular house. As scything is a tiring physical activity and is relatively difficult to learn, farmers help each other by forming teams. After each day's harvest, the farmers often celebrate by having a small feast where they dance, drink and eat, while being careful to keep in shape for the next day's hard work. In other parts of the Balkans, such as in Serbian towns, scything competitions are held where the winner takes away a small silver scythe. In small Serbian towns, scything is treasured as part of the local folklore, and the winners of friendly competitions are rewarded richly with food and drink, which they share with their competitors. Among Basques scythe mowing competitions are still a popular traditional sport, called segalaritza (from Spanish verb segar: to mow). Each contender competes to cut a defined section of grown grass before his rival does the same. There is an international scything competition held at Goričko where people from Austria, Hungary, Serbia, and Romania, or as far away as Asia enter to showcase their culturally unique method of reaping crops. In 2009, a Japanese man showcased a wooden reaping tool with a metal edge, which he used to show how rice was cut. He was impressed with the speed of the local reapers, but said such a large scythe would never work in Japan. The Norwegian municipality of Hornindal has three scythe blades in its coat of arms. Their motto was They Feed and Defend (Polish: Żywią i Bronią, archaic spelling: Żywią y Bronią). The emblem of Bnei Akiva, a Jewish religious Zionist youth movement, contains wheat, scythe and pitchfork, representing agriculture and the combination of land labor with the Torah. In 2012, The Wall Street Journal reported some American homeowners were eschewing motorized lawn mowers in favor of scythes, citing the lack of noise as well as the health benefits of scythe reaping as exercise.