Кіріспе
Мадридтегі ұлттық өнер мұражайы (испанша Museo del Prado) – Мадридтің орталығында орналасқан Испанияның басты ұлттық өнер мұражайы. Онда 12-шы ғасырдан 20-шы ғасырдың басына дейінгі еуропалық өнердің коллекциялары сақталған, бұл коллекциялар бұрынғы испан корольдық коллекциясына негізделген және испан өнерінің ең толық жинағы болып табылады. 1819 жылы сурет және мүсін мұражайы ретінде құрылған, сонымен қатар, мұнда өнердің басқа да түрлерінен жасалған маңызды коллекциялар бар. Франсиско Гояның көптеген туындылары, оның өнері ең көп ұсынылған, сондай-ақ Иероним Бош, Эль Греко, Питер Пауль Рубенс, Тициан және Диего Веласкестің туындылары коллекцияның ең бағалыларынан саналады. Веласкестің өткір көзі мен сезімталдығы Италия шеберлерінің мұражайдың көркем коллекциясының көп бөлігін Испанияға әкелуіне себеп болды, қазір бұл коллекция Италиядан тыс ең ірі коллекциялардың бірі. Аталған коллекцияда қазіргі таңда 8200-ге жуық сурет, 7600-ға жуық картина, 4800 гравюра және 1000 мүсін, одан да көп өнер туындылары мен тарихи құжаттар бар. 2012 жылы мұражайдың негізгі ғимараттарында шамамен 1300 туынды көрсетілді, ал 3100 туынды әртүрлі мұражайлар мен мемлекеттік мекемелерге уақытша берілді. Қалғандары қоймада сақталады. 2020 жылы COVID-19 пандемиясына байланысты келушілер саны 76 пайызға төмендеп, 852 161 адамды құрады. Дегенмен, Прадо 2020 жылы әлемдегі ең көп танымал өнер мұражайларының тізімінде 16-шы орынға ие болды. Бұл Испаниядағы ең ірі мұражайлардың бірі. Прадо, жақын орналасқан Тиссен-Борнемиса мұражайы және Музейо Рейна София Мадридтің «Алтын үшбұрышын» құрайды, ол 2021 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.
The Museo del Prado ('/p//r//ɑː//d//oʊ/ PRAHdoh; muˈseo ðel ˈpɾaðo), officially known as Museo Nacional del Prado, is the main Spanish national art museum, located in central Madrid. It houses collections of European art, dating from the 12th century to the early 20th century, based on the former Spanish royal collection, and the single best collection of Spanish art. Founded as a museum of paintings and sculpture in 1819, it also contains important collections of other types of works. The numerous works by Francisco Goya, the single most extensively represented artist, as well as by Hieronymus Bosch, El Greco, Peter Paul Rubens, Titian, and Diego Velázquez, are some of the highlights of the collection. Velázquez and his keen eye and sensibility were also responsible for bringing much of the museum's fine collection of Italian masters to Spain, now one of the largest outside of Italy. The collection currently comprises around 8,200 drawings, 7,600 paintings, 4,800 prints, and 1,000 sculptures, in addition to many other works of art and historic documents. As of 2012, the museum displayed about 1,300 works in the main buildings, while around 3,100 works were on temporary loan to various museums and official institutions. The remainder were in storage. Due to the COVID 19 pandemic, in 2020 attendance plunged by 76 percent to 852,161. Nonetheless, the Prado was ranked as the 16th most visited museum in the list of most visited art museums in the world in 2020. It is one of the largest museums in Spain. The Prado, with the nearby Thyssen Bornemisza Museum and the Museo Reina Sofía, forms Madrid's Golden Triangle of Art, which was included in the UNESCO World Heritage list in 2021.
Тарих
Қазіргі уақытта Прадо ұлттық мұражайы орналасқан ғимарат 1785 жылы Испаниядағы ағарту дәуірінің сәулетшісі Хуан де Вильянуэвамен Карл III-нің бұйрығымен Табиғи тарих кабинеті үшін жобаланды. Дегенмен, ғимараттың соңғы мақсаты монархтың немересі Фердинанд VII-ге дейін шешілген жоқ. Оның әйелі, королева Мария Изабел де Браганса ықпалымен, ол оны жаңа Патшалық сурет және мүсін мұражайы ретінде пайдалануға шешім қабылдады. Көп ұзамай, Ұлттық сурет және мүсін мұражайы, кейін Museo Nacional del Prado деп аталған, 1819 жылдың қараша айында алғаш рет жұртшылыққа есігін ашты. Ол испан корольдігіне тиесілі өнер туындыларын көрсету және испан өнерінің басқа ұлттық мектептермен тең дәрежеде екенін Еуропаға паш ету мақсатымен құрылды. Бұл мұражай 19 және 20 ғасырларда коллекциясының артуына және мұражайдағы барлық жинақты көруге ниетті жұртшылықтың көбеюіне байланысты бірнеше рет қайта жаңартылды. Мұражайдың 1819 жылы жарық көрген және тек испан суретіне арналған алғашқы каталогында 311 картина тіркелген, бірақ сол кезде мұражайда әртүрлі патшалық резиденциялардан, Reales Sitios, және басқа мектептерден алынған 1510 туынды сақталған. Қазіргі Museo del Prado-ның негізін құрайтын ерекше маңызды патшалық коллекция 16 ғасырда Карл V тұсында айтарлықтай өсе бастады және келесі Габсбургтер мен Бурбон монархтары кезінде де жалғасты. Олардың күш-жігері мен табандылығы патшалық коллекцияны қазір Прадода көрінетін шедеврлермен толықтырды. Олардың ішінде Роджер ван дер Вейденнің "Сырттан түсуі", Иероним Боштің "Жердегі ләззат бақшасы", Эль Греконың "Көкпеге қолын тигізген ақсүйек", Мантеньяның "Құдай ананың өлімі", Рафаэльдің "Киелі отбасы" ("Ла Перла" картинасы), Тицианның "Карл V-нің ат үстіндегі портреті", Тинтореттоның "Шәкірттерінің аяғын жуған Мәсіх", Дюрердің 26 жастағы автопортреті, Веласкестің "Лас-Менинас", Рубенстің "Үш рақым" және Гояның "Карл IV отбасы" бар. Испания корольдік коллекциясынан басқа да туындылар жиналды, олар мұражайды байытып, Гойяның екі "Махасы" сияқты шедеврлерді қосты. Қазір жабық мұражайлардың ішінде, олардың коллекциялары Прадо коллекциясына қосылды, соның ішінде 1872 жылы Музео-де-ла-Тринидад және 1971 жылы Музео-де-Арте Модерно болды. Сонымен қатар, көптеген мұралар, сыйлықтар мен сатып алулар коллекцияның өсуіне үлкен үлес қосты. Прадоға Тринидад мұражайынан Ван Эйк мектебінің "Рахмет бұлағы", Педро Берругете Авиладағы Санто-Томас монастыры үшін салған Санто-Доминго және Сан-Педро Мартир алтарьлық суреттері, Эль Греконың Colegio de doña María de Aragón үшін салған бес картинасы сияқты туындылар келді. Мұражайдың 19 ғасыр суреттерінің көп бөлігі бұрынғы Музео де Арт Модернодан, соның ішінде Мадразо, Хосе де Мадразо и Агудо және Федерико де Мадразо, Висенте Лопес, Карлос де Хаес, Эдуардо Росалес және Соролланың туындыларынан алынған. 1868 жылы Изабелла II-нің биліктен түсуімен мұражай мемлекеттік меншікке өтіп, "Музей дель Прадо" деген жаңа атау алды. Ғимарат патшалық өнер коллекциясын орналастырды, бірақ ол тез арада тым кішкентай болып шықты. Мұражайдың алғашқы кеңейтілуі 1918 жылы жүзеге асты. Прадо мұражайының құрылғаннан бері оның коллекциясына 2300-ден астам сурет, сондай-ақ көптеген мүсіндер, гравюралар, суреттер және өнер туындылары мұрагерлік, сыйлықтар және сатып алулар арқылы қосылды, олар Жаңа сатып алулардың көп бөлігін құрайды. Музейдің қорына Пабло Бош мұражайға қалдырған медальдардың керемет коллекциясы, Педро Фернандес Дюранның суреттері мен сәндік өнер бұйымдары, сондай-ақ Ван дер Вейденнің шедеврі, Дюран Мадоннасы, және Рамон де Эрасудың 19 ғасыр суреттері сияқты көптеген мұралар үлкен үлес қосты. Барон Эмиль д'Эрлангердің 1881 жылы Гойяның "Қара суреттерін" сыйға тартуы ерекше маңызды. Жинаққа сатып алу арқылы енген көптеген туындылардың ішінде соңғы жылдары сатып алынған Эль Греконың "Мысырға қашу" және "Әңгіме" (1993 және 2001 жылдары), Гойяның "Контесса Чиньшон" (2000 жылы), Веласкестің Фердинандо Брандани портреті (2003 жылы), Брюгельдің "Бай Мартин күніне арналған шарап" (2010 жылы) және Фра Анжеликоның "Гранатты мадонна" (2016 жылы) бар. 1873-1900 жылдар аралығында Прадо қалалық әкімдіктерді, жаңа университеттерді және шіркеулерді безендіруге көмектесті. 1931-1936 жылдар аралығында Екінші испан республикасы кезінде провинциялық мұражайларды дамытуға баса назар аударылды. Испан азамат соғысы кезінде Ұлттар лигасының ұсынысы бойынша мұражай қызметкерлері 353 картинаны, 168 суретті және Дофин қазынасын алып, оларды Валенсияға, содан кейін Жиронаға және ақырында Женеваға жіберді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда өнер туындыларын Франция арқылы түнгі пойызбен мұражайға қайтаруға тура келді. Франсиско Франко диктатурасының алғашқы жылдарында көптеген картиналар елшіліктерге жіберілді. Бас ғимарат 1900-1960 жылдар аралығында арт жағындағы қысқа павильондармен кеңейтілді. Келесі кеңейтім – мұражайдың институционалдық құрылымына жақын, бірақ іргелес емес екі ғимаратты қосу: 1971-1997 жылдар аралығында 20 ғасыр өнерінің көп бөлігі орналасқан Касон-дель-Буэн-Ретиро және бұрынғы Армия мұражайы болған Салон-де-Рейнос (Тәж ғимараты). 1993 жылы Прадо директоры Фелипе Гарин ұсынған кеңейтім толқу тудырғандықтан тез арада тоқтатылды. 1990 жылдардың соңында 14 миллион долларлық шатыр жұмысы Веласкестің шедеврі "Лас-Менинас" картинасын екі рет галереяны ауыстыруға мәжбүр етті. 1998 жылы Прадоның Касон-дель-Буэн-Ретиродағы филиалы 10 миллион долларлық екі жылдық жөндеуге жабылды, оның ішінде үш жаңа жер асты деңгейі салынды. 2007 жылы мұражай Рафаэль Монео жобасын жүзеге асырып, көрме залын 16 000 шаршы метрге дейін кеңейтті, жылдық келушілер санын 1,8 миллионнан 2,5 миллионға дейін арттыруды көздеді. Әйнек шатыры бар және үшбұрышты пішіндес вестибюль қазір мұражайдың дүкендерін және кафесін қамтиды, оларды галереяларға орын ашу үшін бас ғимараттан шығарды. Кеңейтім – бас ғимаратты толығымен қайта жаңартылған басқа ғимаратқа қосатын жер асты ғимараты. 2016 жылдың қараша айында британдық сәулетші Норман Фостер, Карлос Рубио Карвахальмен бірлесіп, бұрын Буэн-Ретиро сарайының бөлігі болған және Прадоның 32 миллион долларлық кеңейтілген бөлігіне айналдырылатын Салон-де-Рейнос залын қайта жаңарту жобасын жеңіп алды. Мұражай Фостер мен Рубионың жеңісін 47 халықаралық сәулетшілер тобынан алдын ала іріктелген Давид Чипперфилд, Рем Колхаас және Эдуардо Соуто де Моура сияқты сегіз финалистің ұсыныстарын қараған жюри жариялады. Бұл ғимарат 2015 жылы Прадоға қосылды, оған дейін 2005 жылға дейін армия мұражайы ретінде қызмет еткен. Жоба Прадоға 61 500 шаршы футтан астам қосымша кеңістік беруге, оның шамамен 27 000 шаршы футы туындыларды көрсетуге пайдаланылады.
Тарихи құрылымы
Прадо музейінің ғимараты Карл III (Карлос III) билік құрған кезде Мадридке ескереорлық қалалық кеңістік сыйлау мақсатымен жасалған ұлы құрылыс жоспарының бір бөлігі ретінде салынған ғимараттардың бірі болып табылады. Ғимаратты бастапқыда Флоридабланка графы Хосе Монино и Редондо ойластырған, ал 1785 жылы Карл III Пасео-дель-Прадоны қайта жаңарту үшін тапсырыс берген. Осы мақсатта Карл III өзінің сүйікті сәулетшілерінің бірі Хуан де Вильянуеваны шақырды, ол жақын жердегі Ботаникалық бақ пен Мадрид қалалық әкімшілігінің авторы еді. Музей қазір тұрған "прадо" ("шалғын") аймаққа, Салон-дель-Прадоға (кейіннен Пасео-дель-Прадоға) және мемлекеттік меншікке өткеннен кейін музейдің өзіне ат берді. Ғимараттың құрылысы Карл III билігінің аяқталуымен және Пиреней соғысы кезінде тоқтатылды, және тек Карл III-тің немересі Фердинанд VII билікке келгенде қайта басталды. Соғыс кезінде бұл ғимарат Мадридте орналасқан Наполеон әскерлерінің кавалериясының штабы және оқ-дәрі қоймасы ретінде пайдаланылды. Музейдің келесі жөндеу жұмыстарын британдық сәулетші Норман Фостер жүргізеді. Бұл жаңарту 2020 жылдың маусым айында бекітілді және кем дегенде төрт жылға созылуы күтілуде.
Қаржыландыру
1991 жылы Мануэль Вильяскуса өзінің Мадридтегі шамамен 40 миллион долларлық жылжымайтын мүлігін Прадо мұражайына мұра етіп қалдырды, оны тек суреттер сатып алуға жұмсауға болады. Мұражай кейін Вильяскусаның ғимараттарын сатылып, олардан түсім табуға көшті. Осы мұра Прадоны әлемдегі суреттерді сатып алудағы ең белсенді ұйымдардың біріне айналдырды. 2001 жылы Хосе Мария Азнардың консервативтік үкіметі мұражайдың қаржыландыру жүйесін өзгертуге шешім қабылдады, нәтижесінде мемлекеттік-жекешелік серіктестік құрылды. 2003 жылы Cortes Generales бекіткен жаңа ережелеріне сәйкес, Прадо мемлекеттік қолдау деңгейін 80 пайыздан 50 пайызға дейін кезең-кезеңімен төмендетуі керек. Бұл өзгерістің орнына мұражай бюджетті басқару құқығына ие болды – 2004 жылы ол шамамен 35 миллион еуроны құрады – сондай-ақ корпоративтік қайырымдалықтар мен тауар сатудан қаржы жинау мүмкіндігіне қол жеткізді.
Google Earth-те
2009 жылы Прадо мұражайы өзінің ең маңызды 14 картинасын таңдап, оларды Google Earth және Google Maps-та өте жоғары сапада көрсетуге шешім қабылдады, ең ірісі 14 000 мегапикселдік ажыратымдылықта ұсынылды. Бұл суреттердің үлкейту мүмкіндігі бояудың текстурасын және ұсақ бөлшектерін жақыннан қарауға мүмкіндік береді.
Жақын мұражайлар
Бірнеше метр қашықтықта халықаралық маңызы бар екі мұражай орналасқан: Тиссен-Борнемиза мұражайы мен Король София мұражайы. Жақын жерде Сан-Фернандо Корольдік Көркемсурет академиясы (Real Academia de Bellas Artes de San Fernando) бар. Археологиялық мұражайда бұрын Прадо коллекциясында болған, Испания, Ежелгі Египет, Месопотамия, Греция және Римге қатысты археологиялық жинақтар сақталған. Сонымен қатар, Қорғаныс министрлігі басқаратын Әскери-теңіз мұражайы да жақын орналасқан.