Кіріспе

Жыл бойы малдың жайылымдар арасында көшіріліп жайылу жүйесі.

Ауыл шаруашылығында, үздіксіз жайылымға қарама-қарсы, айналмалы жайылым мал жаюдың көптеген жүйелерін сипаттайды, онда мал жайылымның бөліктеріне, яғни қораларға көшіріледі, ал қалған бөліктері қалпына келеді. Әрбір қора малдың барлық қажеттіліктерін – азық, су, кейде көлеңке және баспана – қамтамасыз етуі керек. Бұл тәсіл көбінесе қарқынды мал шаруашылығынан төмен өнімділік береді, бірақ аз шығынға түседі, сондықтан кейде мал басына шаққандағы таза шаруашылық табысы жоғары болады.

Қадамдасу

Мал жайылымның басқа бөліктері демалған кезде, мал жайылымның басқа бөліктеріне көшіріледі. Бұл жайылым өсімдіктері мен топырақтың қалпына келуіне уақыт беру үшін жасалады. Ауыспалы жайылым ірі қара, қой немесе ешкі сияқты кеуделі жануарлармен қолданылуы мүмкін; шошқа сияқты кеуделі емес жануарлар да қолданылуы мүмкін. Малдар жайылымның бір бөлігін, яғни падокты жайып, қалған бөліктеріне қалпына келуге мүмкіндік береді. Падокта жайылатын уақыттың ұзақтығы мал басының санына, падоктың мөлшеріне және жергілікті экологиялық факторларға байланысты. Демалған жайылымдар өсімдіктердің қайта өсуіне жағдай жасайды. Ауыспалы жайылымның тиімділігі жануарлардың жас өсімдіктердің нәзік сабақтарымен жақсы қоректенуіне байланысты. Бұл жүйелер паразиттерді өлтіруге мүмкіндік беруі немесе бермеуі мүмкін, соның салдарынан құрттарға қарсы препараттарды қолдану қажеттігі азаяды немесе жойылады, бұл айналым уақыты паразиттің өмірлік циклынан қысқа немесе ұзақ болуына байланысты. Кейбір жағдайларда ауыспалы жайылым экологиялық тұрғыдан тиімді деп есептеледі. Белгілі бір ауыспалы жайылым түрлерін пайдаланатын көптеген жайылымдар топырақ эрозиясына төзімді келеді. Паддоктарға аз көлемде қосымша материалдар қажет болуы мүмкін. Кейде мұндай жайылымдар өзгеріп отыратын қоршаған орта жағдайларына бейімделіп, тұрақтылық көрсетеді делінеді. Ауыспалы жайылым көмірқышқыл газы, азот оксидтері және метан сияқты парниктік газдардың шығарындыларын азайтуға көмектеседі. Көп падокты бейімделуші жайылым көміртегінің табиғи жиналуына ықпал етеді.

Қиындықтар

Мал шаруашылығының осы түрінің кілтті элементі – әрбір жайылымдық аумақта малға қажетті барлық жағдайлар болуы керек (мысалы, су көзі) немесе малдарды жылжытқан сайын жем немесе су көзі жылжытылуы тиіс. Белгілі бір тамақтандыру немесе суару орындарының болуы айналымды жүйенің мәнін жояды, және егер малға қосымша жем берілсе, су көзінің немесе жем беру орнының төңірегіндегі жердің нашарлауына әкелуі мүмкін. Көп пайдаланылатын жерлердің сазға толуына, паразиттердің немесе аурулардың таралуына жол бермеуге ерекше көңіл бөлу керек. Жайылымдардағы көлеңкеге байланысты бірнеше мәселелер бар. Көлеңке ыстықтан сақтауға көмектеседі және ыстық стрестің қаупін азайтады, бірақ малдар осы жерлерде жиналады, бұл қоректік заттардың артық болуына, теңсіз жайылымға және топырақтың эрозиялануына әкелуі мүмкін. Көктеп көтеру (руминалдық тимпания), шаруашылық малдары жас, жаңа жайылымда жайылғанда жиі кездесетін және емделмесе, өлімге әкелуі мүмкін ауыр проблема. Бұл проблема өсімдіктердегі көбік түзетін қосылыстардың сиырлардың азық қорыту жүйесінде (руменде) сіңірілуінен туындайды, бұл руменде көбік пайда болуына және малдың газды дұрыс шығара алмауына себеп болады. Малдар, әсіресе аш болғанда және жас, жаңа, ылғалды шөптерге ауысқанда, көктеп көтеруге осал. Сондықтан, айналымның соңында малдың жеткілікті мөлшерде жем жеуін қамтамасыз ету маңызды, себебі азық аз болған кезде малдар жаңа жайылымға шыққанда шектен тыс жем жеуі мүмкін. Көктеп көтеру қаупін айналымды мұқият басқару, жайылымдарға көктеп көтеруге бейім емес Lotus corniculatus түрін себу, шөптердің мөлшерін арттыру/жаңғақтардың мөлшерін азайту, жаңа жайылымға шыққанда жеткілікті қосымша жем беру, малдарды алғаш рет жайылымға шығарғанда оның ауданын кішірету және жемге көбік сөндіргіш poloxalene қосып беру арқылы азайтуға болады. Жаңғақтар атмосфералық азотты бекітіп, өздеріне де, айналасындағы өсімдіктерге де азотпен қамтамасыз етеді. Мал жайылымдық жүйеден қоректік заттарды алып жатса да, малдың жеген қоректік заттарының көп бөлігі тыңайтқыш арқылы жайылымдық жүйеге қайтарылады. Мал тығыздығы жоғары болғанда, тыңайтқыш жайылымдық жүйеге теңіз таратылады. Бұл тыңайтқыштардың құрамы өсімдіктердің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жеткілікті болуы керек, сондықтан коммерциялық тыңайтқыштарды қолдану қажеттілігі тумайды. Бұл жүйелер шаруашылық көздерінен алынған тыңайтқыштармен тыңайтылады және коммерциялық тыңайтқыштарға қарағанда сіңіп кетуге аз бейім. Сонымен қатар, жүйеде артық тыңайтқыштардың болуы сирек, сондықтан тыңайтқыш көздері арқылы жүйеге енгізілген қоректік заттардың көп бөлігі өсімдіктердің өсуіне пайдаланылады. Егер жайылым бұрын үздіксіз жайылымға пайдаланылған болса, онда қоршау мен қоршау жүйесіне бұрыннан инвестиция жасалған болуы мүмкін. Мал шаруашылығымен байланысты шығындардың көп бөлігі мал өсірушілерге ауысқандықтан, мал өсірушілер үшін де үнемдеу мүмкіндігі бар. Мысалы, мал өсірушілер жыл бойы жайылымға баруға мүмкіндік болған кезде өздерінің азық-түлік көздерін өндіреді. Бұл жем өндіру және жинау шығындарын азайтады, бұл отынды көп қажет ететін іс. Айналымды жайылым жүйелері мал өсірушілердің экскременттері арқылы тыңайтқыш көздерін өндіруіне сенеді. Тыңайтқышты жинау, сақтау, тасымалдау және тарату қажеттілігі де жоқ, бұл да отынды көп қажет етеді. Сонымен қатар, сыртқы тыңайтқыштарды пайдалану еңбек және сатып алу сияқты қосымша шығындарға әкеледі. Бұл даудың себебі айналымды жайылымның екі негізгі категориялық айырмашылығы: белгіленген басқару және бейімделген басқару. Жайылымдық жайылым стратегияларының тиімділігі де бірнеше экологиялық факторлармен шектеледі, олардың арасындағы айырмашылықтар осы басқару үлгілерінің тиімділігіне байланысты екендігін көрсетеді. Басқару үлгісіне байланысты, тәжірибелердің 87%-ында өсімдік өнімі үздіксіз жайылыммен салыстырғанда тең немесе одан да жоғары екені анықталды.