Кіріспе

Қытай мифологиясындағы кейіпкер – Маймыл патша немесе Күн Уконг – 16 ғасырдағы қытай романы «Батысқа саяхат» (t=西遊記) және көптеген кейінгі әңгімелер мен бейімделулердегі басты тұлғалардың бірі ретінде танымал, ойдан туған кейіпкер. Романда Сунь Уконг – тастан туған маймыл, ол даосизм тәжірибелері арқылы табиғаттан тыс күштерге ие болады. Көкке қарсы шыққаннан кейін Будда оны таудың астында тұтқындайды. Бес жүз жыл өткен соң, ол ақ айдаһарға мінген монах Тан Санзанға (唐三藏) және оның тағы екі шәкірттері – Жу Баджие мен Ша Вужинге, Будда мен оның ізбасарлары мекендейтін Батысқа (Үндістанға) буддалық сутраларды алу үшін саяхатқа шығады. Сунь Уконг көптеген қабілеттерге ие. Ол керемет күшке ие, екі аспан тауын иығына көтеріп, «метеор жылдамдығымен» жүгіре алады. Ол өте жылдам, бір секірісте 108 000 ли (54 000 км, 34 000 миль) қашықтықты жүде алады. Оның есі жоғары дамыған, ол дүниеге келген әрбір маймылды есінде сақтайды. Маймылдардың патшасы ретінде оның міндеті – барлық маймылды бақылау және қорғау. Сунь Уконг сонымен қатар 72 Жер бетіндегі түрленулерді меңгереді, бұл оған 72 ерекше күшке қол жеткізуге мүмкіндік береді, соның ішінде жануарлар мен заттарға айналу қабілеті де бар. Ол шебер жауынгер, көктегі ең күшті жауынгерлерді жеңе алады. Оның шашында сиқырлы қасиеттер бар, ол өзін-өзі көшіруге немесе түрлі қаруларға, жануарларға және басқа да нәрселерге айналуға қабілетті. Ол сондай-ақ ауа райын жартылай басқару дағдысын көрсетеді, адамдарды қозғалмай тоқтата алады және көрінбей қалады. Уконг және басқа кейіпкерлердің табиғаттан тыс қабілеттері «Батысқа саяхат» романы жазылған кезде оқырмандар тарапынан «сыйлық күштер» деп кеңінен қабылдалды, олардың арасында көп айырмашылық болмады, оларды шабыттандырған түрлі діни дәстүрлерге және олардың әртүрлі функцияларына қарамастан, және кітаптың қытай тілінен басқа тілдерге аудармаларында олар жиі солай аударылды.

Тарих

Қытай әдебиетінің ең бекем кейіпкерлерінің бірі – Маймыл Патшаның сан алуан және көп талқыланған түбірі мен жарқын мәдени тарихы бар. Оның пайда болуы әртүрлі ықпалдардың қосындысынан туындаған болуы мүмкін. Шабыттың бір көзі – Қытайдың Чу патшалығы кезінде (б.з.д. 700–223 жж.) гиббондарға табынудың әртүрлі жолдары, сондай-ақ Чу мен оның ізбасарларындағы гиббондар мен маймылдар туралы әртүрлі аңыздар. Бұл аңыздар мен діни амалдар, оларды күшейткен таоистік ұйымдардың ілімдері және дәстүрлі діни таоизмнің бес түрінің элементтерін біріктіре отырып, Хан әулеті кезінде әңгімелер мен өнер мотивтерін тудырды, соңынан Маймыл Патшаның бейнесіне әсер етті. Бұл әңгімелер буддистер арқылы Қытайға жетті. Дегенмен, Лу Сюнь сияқтылар Рамаянаның қытай тіліне аударылғанына немесе Ву Чэнъенге қолжетімді болғанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтады. Оның орнына Лу Сюнь 9 ғасырлық қытай құдайы Учжициді ұсынды, ол Юань әулетінің ерте әңгімелерінде Сунь Укунның туысы ретінде көрінеді, бұл тағы бір мүмкін шабыт көзі. Фучжоуда дәстүрлі түрде буддизм мен таоизм дінтері кең таралған. Дәстүр бойынша, көптеген адамдар екі дінді де бір уақытта ұстанады. Алайда, жергілікті діннің тамыры осы дәстүрлер институционалдық деңгейде қалыптасқанға дейін көп жылдар бұрын пайда болған. Бұл әртүрлі діндерде тотемге табыну және дәстүрлі аңыздар сияқты түрлі провинциялық халықтық діндер мен мәдениеттердің құдайлары мен ілімдері сияқты элементтер кездеседі. Қытайдың аумағы үлкен болғандықтан, онда негізінен екі басты дін болғанымен, әртүрлі халықтық әңгімелер қалалар мен провинциялар бойынша әртүрлі құдайлар туралы өз мифтерімен өзгереді. Буддизмдегі Сунь Укунның діни мәртебесін қытай және басқа елдердің будда монахтары жиі мойындамайды, бірақ ол халық арасында ыстық қарсылықты тапты, бүкіл әлемге танылып, мәдени икона ретінде орнықты.

Сун Вуконның тууы және ерте өмір сүруі

"Батысқа саяхат" романында маймыл патшасы гүлдер мен жемістер тауының басындағы сиқырлы тастан дүниеге келеді. Тас, көктегі (ян) нәрлі күшті және жердің (ин) теріс күшін сіңіріп, тірі жандарды жарата алады (таолық философия бойынша). Тастан сиқырлы жатыр пайда болып, бір күні жарылып, доптай үлкен тас жұмыртқа шығарады. Жел соққанда жұмыртқа тас маймылға айналады. Оның көздері қозғалғанда екі алтын сәуле Жылыс сарайына қарай ұшып, Жылыс императорын қорқытады. Ол жарықты көргенде екі офицеріне тергеу жүргізуді бұйырады. Олар тас маймыл туралы хабарлап, маймыл ішіп-жеп жатқанда жарықтың сөніп жатқанын айтады. Жылыс императоры оның ерекше емес екеніне сенді. Таудың үстінде маймыл басқа жабайы маймылдар тобына қосылады. Ойыннан кейін маймылдар өзенге барып, суға түседі. Бір күні олар өзеннің бастауын іздеп, таудан шарлауыққа көтерілуді шешті. Шарлауықтан өтіп, өзеннің басталуын тауып, қайтадан шыққан адам олардың патшасы болады деп жариялайды. Тас маймыл өз еркімен шарлауыққа секіреді. Маймыл патшасы судың үстінен үлкен темір көпір табады, оның арғы жағында үңгір бар. Ол басқа маймылдарды да секіріп кіруге көндіреді, олар үйлеріне кіреді. Сол кезде Сун Уконг олардың бұрынғы уәдесін еске салады, сондықтан олар оны өздерінің патшасы деп жариялайды. Ол таққа отырады және өзін "Әдемі маймыл патшасы" (美猴王) деп атайды. Бұл бақыт ұзаққа созылмайды. Маймыл патшаның үлкен маймыл достарының бірі қайтыс болғанда қатты ашуланады. Ол өз аралынан өз қолымен жасаған салға отырып, өлімді қалай жеңуге болатынын үйрететін өлмес адамды іздеуге шешім қабылдайды. Ол жағаға шығып, айналасында жүріп жүрді. Адамдар оны көріп, қашады, оның маймыл тәрізді көрінісіне сенімді емес. Ол сыртта құрғатып қойған киімдерін алып, жаяу жүріп кетеді. Бетін капотпен жасырып, қалалар арқылы саяхаттайды және адамзаттың бүлінуінің және арамдығының көптеген мысалдарын көреді. Ол орманға қарай жүреді. Маймыл патша ағаш кесушінің қызықты ән айтып жатқанын естиді, ал ағаш кесушінің шығу тегі туралы сұрағанда, ол оны орманды мекендейтін өлмейтін адам үйреткенін біледі. Маймыл патша Пути Зуши есімді сиқырлы даошыл жекпе-жекші өнер иесінің тұрған ғибадатхананың кіреберісінде келеді. Пути Зуши бастапқыда оны кіргізбейді, бірақ Маймыл Патшасы кетуге қарсы тұрады және кіреберіс алдында бірнеше ай күтеді. Пути Зуши Маймыл Патшасының табандылығына таңғалады және оған кіруге рұқсат береді. Ол Маймыл Патшаны оқушы ретінде қабылдайды және оған Тао дәстүрлерін, соның ішінде Өлместік жолын үйретеді, ол Сун Вуконгқа оны білу тағдыры екенін айтады. Кейін ол Сун Вуконгқа өзінің қабілеттерін ешқашан қажетсіз көрсетпеуді кеңес береді, өйткені басқалар одан оларды үйретуді сұрай алады, егер ол оларға үйретсе, олар қиындық тудыруы мүмкін, бірақ егер ол оларға үйретпесе, олар оған ренжітеді. Содан кейін ол Сун Вуконгқа оны кім үйреткенін ешқашан жария етпеуді тыйым салады, ал адал Маймыл Патша өзінің Қожайынының жеке басын ешқашан жария етпеуге уәде береді. Осыдан кейін Сун Вуконг орманда оянған кезде, көп жылдар бойы жолды үйреніп, уақытпен тығыздалған транста болғандығын түсінеді. Кейін Сунь Вуконгтан оның қабілеттері мен қабілеттері туралы сұрағанда, ол бәрін арманда үйренгенін айтады. Маймыл патшасы оралғаннан кейін, ол Аң-таңның жын-шайтаны деп аталатын жын-шайтанның Гүлдер мен жемістер тауындағы маймылдарды құл ретінде пайдалану үшін ұрлап жатқанын біледі. Ол кейіннен жын мен оның қол астындағыларын өлтіріп, ұрланған маймылдарды құтқарады. Ол сондай-ақ өзінің қол астындағыларға жақын жердегі елдің барлық қару қоймасын алып келеді, бірақ өзіне лайықты қару таба алмайды. Аждаһа патшаларының қазынасы көп екенін естігенде, ол мұхиттарды аралап, Аждаһа патшасының сарайына барады. Кіреберіс алдында Сун Вуконг таныстыруды сұрайды, бірақ Ажырау патша Ао Гуан күзетшілеріне оны жібермеуді бұйырады. Сун Вуконг кез келген жағдайда, күзетшілердің наразылығын елемей, патшаның басқа патшаны жіберіп алуы үшін Аждаһа Патшасы шатасып кетуі керек деп талап етеді. Ол өз-өзімен танысып, Аждаһа Патшасына қару беруді сұрайды. Сун Уконгтың өте күшті екенін тез түсінген Аждаһа Патша дайындық пен қонақжайлықты жалғандай отырып, қол астындағыларға қаруды қарудан кейін шығаруға бұйрық береді. Сун Вуконг барлық қаруды сынап көрді, бірақ олардың ешқайсысы жағдайдан қанағаттандырмады. Сун Уконг содан кейін Рүи Жингу Бан/Динхай Шен Чжен (如意金箍棒/定海神针) деп аталатын алтын баулы таяқты алады, Төрт теңізді тұрақтандыратын және Ао Гуанның, Шығыс теңізінің аждаһа патшасының қазынасы. Маймыл патшасы осы таяқты қару ретінде қолдана алатын жалғыз жаратылыс, және олардың арасында бірден байланыс орнатылады. Алтын баулы таяқ мөлшерін өзгерте алады, ұзарады, ұшып, иесінің қалауынша қарсыластарын шабуылдай алады. Оның салмағы 13,500 цзин немесе 7960 кг. Таяқты қолданбағанда Маймыл патшасы оны тігіш инесінің мөлшеріне дейін кішірейтеді және құлағында сақтайды. Сиқырлы таяқты алуға қоса, Маймыл патша Аждаһа патшасын патшаға лайық киіммен сыйлауға шақырады. Аждаһа патша Сун Вуконг үшін оны табу үшін басқа ірі Аждаһа патшаларынан көмек сұрайды, олар келіп, Сун Вуконгқа алтын тізбекті броня (鎖子黃金甲), құстың қанаты бар алтын тәж (鳳翅紫金冠) және бұлтта жүретін аяқ киім (藕絲步雲履) сыйлайды. Құстың қанаты бар алтын тәж аждаһа патшаларының қазыналарының бірі, құстың қанаттарымен безенген қызыл алтыннан жасалған шеңбер. Дәстүрлі түрде, ол алдына екі жолақты қанат тіркелген металл шеңбер ретінде бейнеленеді, бұл Фенхуан немесе қытай құсының ерекше түйіндемесі. Сун Вуконг Аждаһа патшаларына алғыс айтады және қуанышпен кетеді. Тауына оралғанда, Вуконг жаңа қаруын маймыл тайпасына көрсетеді және оған одақтас болуға тырысатын басқа жануарлардың күштерінің назарын аударады. Ол Буқа Демон Патшасы (牛魔王), Саурия Демон Патшасы (蛟魔王), Бір мүйізді Демон Патшасы (单角魔王), Қарқын Демон Патшасы (鵬魔王), Арыстан Рухы Патшасы (獅狔王), Макака Рухы Патшасы (獼猴王) (алты құлақты макакамен шатастырылмауы керек) және мойынбұраушы Рухы Патшасы (禺狨王)мен "Жеті қасиеттілер" (七聖) деп аталатын бауырластық құрады. Дракон патшаларын қарақшылық жасағаны үшін өлім жазасына кесілген Маймыл патшасы, содан кейін Аралдың оны ұстау әрекетіне қарсы тұрады. Ол Өмір және Өлім кітабынан өзінің атын сызып тастайды, барлық тірі жанның атын және оның білетін барлық маймылдың атын жазылған кітаптар жинағы, сондай-ақ олардың өмір сүру ұзақтығын манипуляциялау қабілетіне ие. Дракон патшалары мен Арал патшалары оны тағы да Жылыс императорына хабарлайды.

Өмірлік кітап

Түн ортасында Уконгтың жаны байланып, Қараңғы әлемге сүйреледі. Онда оған адам өмірінің аяқталғаны айтылады. Ашуға буған Уконг Қараңғы әлемде күресіп, өлгендердің төрешілері – "Он патшаға" шағымданады. Он патша шағымын қарастырып, Уконгты тыныштандыруға тырысады, әлемде бірдей есімді көп адам бар екенін және өлгендерді әкелушілер қателік жіберген болуы мүмкін дейді. Уконг өмір мен өлім тізімін көрсетуді талап етеді, сосын өз атын және тайпасындағы барлық маймылдардың есімдерін сызып тастайды, осылайша өлім әкелушілер оларға тие алмайды. Уконг Пути Зушидің шәкірті ретінде сиқырлы өнерді үйренгендіктен, Он патшаны қорқытып, өлім кітабын талап етеді және атын жойып, одан да өлімсіз етеді. Осы оқиғадан кейін Он патша Нефрит императорына шағымданады. Бұл оқиға Тан әулеті кезіндегі шайқас алаңында болған. "Сиюбу" оқиғалары "Батысқа саяхат" кітабының 61-тарауының соңы мен 62-тарауының басы арасында орын алады. Автор, Тонг Юе (童說), осы кітапты Сун Уконгтың зор күші мен жауынгерлік шеберлігімен жеңіле алмайтын қарсыласты – яғни, құштарлықты жасау үшін жазған.

Ықпал

Шаолин монастырында (2008) Тель-Авив университетінің профессоры Мейр Шахар Сунь Шаолин таяқпен күресу әдісінің пайда болуына қатысты аңызға ықпал еткенін мәлімдейді. Аңыз Юань әулетінің Қызыл бас киімді көтерілісі кезінде орын алады. Бандиттер монастырды қоршайды, бірақ оны қарапайым ас үй жұмысшысы, уақытша таяқ ретінде ұзын отты қосқышпен құтқарады. Ол пешке секіріп кіреді де, Song тауы мен Шаоши тауының үстіндегі императорлық бекіністе тұруға жеткілікті үлкен алыпқа айналады (екі таудың арасы бес миль). Бандиттер оны көргенде қашып кетеді. Шаолин монахтары кейіннен ас үй жұмысшысының монастырдың жергілікті қорғаушы құдайы Ваджрапани екенін түсінеді. Шахар жұмысшының пеште өзгеруін Сунь Укуңның Лаоцзының қызыл ыдысында болған уақытымен, олардың таяқты қолдануымен және Сунь Укуң мен оның қаруының екеуі де алып өлшемге дейін өсе алуымен салыстырады. Қытайдың DAMPE спутнигі Ву Конгтың атымен аталды. Бұл атау сөзбе-сөз "бос кеңістікті түсіну" дегенді білдіріп, әлі табылмаған қара материямен байланысты.

Теледидар, комикс және анимация

Netflix-тің «Маймылдың жаңа аңыздары» (2018–2020) фильміндегі Маймыл кейіпкерін Чай Хансен сомдады, ол Ву Ченгеннің «Батысқа саяхат» романына негізделген. «Дракон шары» мультсериалындағы Сон Гоку кейіпкері де Сун Уконгқа негізделген, бұл оның маймыл құйрығы, таяғы және атында көрінеді (ол атаудың қытай тіліндегі нұсқасының жапонша оқылуы: «孫悟空»). «Саюки» манга-аниме сериясы Сун Уконгқа ұқсас кейіпкерді жапонша оқылымда қолданады. Toei Animation анимесі «Shinzo»-дағы Мушра кейіпкері Сун Уконгқа негізделген, кейіпкердің алтын басына кигізілетін лентасы мен ұзартылатын таяғы сақталған. 1978 жылғы жапондық «Маймыл» телесериалындағы Маймыл кейіпкері Сун Уконгқа негізделген. «Маймыл сиқыры» фильміндегі Конго кейіпкері де Сун Уконгқа негізделген. «The God of High School» вебтуны және оның туындыларындағы Мори Цзин кейіпкері Сун Уконгтың бейнесімен жасалған. «RWBY» мультсериалындағы Сун Уконг кейіпкері аңыздағы кейіпке негізделген, бірақ клондарын жасау үшін шашын пайдаланудың орнына, «RWBY» сиқыр жүйесін қолданады. DreamWorks анимациялық «Кунг-фу панда: Тағдырдың аяқтары» сериалындағы аңызғы алдаушы Сун Уконг кейіпкері маңызды рөл атқарады. «Spaceketeers» және «Force Five» фильмдерінің басты кейіпкерлері Маймыл Патшаға негізделген. Олар бастарына алтын лента киеді, оны ханшайым басқарады, және ол адамға қатты ауыру сырқатын тудыруы мүмкін. Алтын лента сонымен қатар оның негізгі қаруы – ұзын сүңгі, оның мөлшері мен пішіні өзгеріп отырады. Marvel Comics-те Сун Уконгтың өзіндік нұсқасы бар. Бұл нұсқада ол атақты кейіпкердің есімімен аталған қылмыс әміршісі, ол түпнұсқа таяқты ұрлап, нағыз Маймыл Патшасының рухымен кездеседі. Тозаққа жіберілгеннен кейін ол жазадан құтылып, өкініш ретінде зұлымдыққа қарсы күресуге бел буады. DC Comics-тегі Сун Уконгтың Маркус Сун есімді ұлы бар, ол өз тегін біліп алып, Маймыл Принсі деген супергеройлық кодировканы қабылдайды. 2020 жылғы «Lego Monkie Kid» мультфильмі классикалық ертегінің жаңа буынын көрсетеді, онда МК есімді жеткізуші жігіт Сун Уконгтың мұрагері болып таңдалады және өзін «Монки Кид» деп атайды. 2021 жылы Sunrise Inc. «SD Gundam World Heroes» анимациялық сериалын шығарды, ол «SD Gundam» франшизасының бөлігі болып табылады. Бұл сериалда Сун Уконг басқа да мифологиялық кейіпкерлермен бірге басты рөлде ойнайды. 2023 жылғы «Маймыл Патша» фильмінің сюжеті Маймыл Патшаның шығу тарихына негізделген, ол түрмеден босатылуымен аяқталады. 2023 жылғы «Американдық қытайлық туылған» телесериалында Сун Уконг кейіпкерін Дэниел Ву сомдайды. «Барлық нәрсені білетін оқырманның көзқарасы» романында Сун Уконгтың өзіндік нұсқасы бар. Ол «Алтын шашақ тұтқыны» деген атаумен белгіленген жұлдыздар шоқшасы, Ұлы дана, Көк теңдігі.

Бейне ойындар

Dota 2-де Маймыл Патшасы деген батыр бар. Оның өмірбаяны да шамамен "Батысқа саяхат" әңгімесін қайталайды. "Шайқастар аренасы" (Heroes of the Storm) ойынындағы бір аңызды кейіп Сун Уконгқа негізделген. "Легендалар лигасы" (League of Legends) ойынында Уконг деп аталған және оған негізделген чемпион бар. Warframe-де Маймыл Патшасына ұқсас және "Батысқа саяхат" кітабындағы сипатталған қабілеттерге ие Wukong есімді ойналатын кейіпкер бар. "Mobile Legends: Bang Bang" ойынындағы Sun кейіпкері Sun Wukong-қа негізделген. "Корольдер құрметіне" (Honor of Kings) ойынындағы Сун Укун кейіпкері Маймыл Патшасына негізделген. Сунь Укун – "Цивилизация VI" (Civilization VI) ойынының Батырлар мен аңыздар режиміндегі өркениеттер шақыра алатын он екі мифологиялық батырдың бірі. Сунь Укун "Black Myth: Wukong" атты жаңа акциялық ойын-рольдік видео ойынының басты кейіпкері, ойында "Тағдырлы адам" (天命人) деп аталады. Ойын "Батысқа саяхат" әңгімесіне негізделген және 2024 жылдың 20 тамызында шығару жоспарланған.

Музыка

Сун Уконг – K-Pop тобы Seventeen-нің "Super" (손오공) әніне шабыт көзі және атау кейіпкері. "Батысқа саяхат" шығармасы Деймон Албарн мен Джейми Хьюлетттен (Gorillaz тобы) және қытай актері мен режиссері Чэнь Ши Чжэнь арасындағы ынтымақтастық арқылы "Маймыл" атты сахналық мюзиклге бейімделді. Алғашында опера ретінде қойылған бұл мюзиклден кейін Албарн Sun Wukong атымен аталатын "Monkey" альбомын Gorillaz стилінде шығарды.

Поэзия

Венгр ақыны Лёринц Сабо Сун Укун Конг туралы «Сун Укун Конгтың көтерілісі» деген өлеңін жазды.