Кіріспе

Мұз және мұзбен байланысты табиғи құбылыстарды ғылыми зерттеу. Глациология (;) – мұздықтарды, немесе жалпы алғанда мұзды және мұзға қатысты табиғи құбылыстарды ғылыми зерттеу. Глациология – геофизика, геология, физикалық география, геоморфология, климатология, метеорология, гидрология, биология және экологияны интеграциялайтын жер ғылымының салааралық түрі. Мұздықтардың адамдарға тигізетін әсері адам географиясы және антропология салаларын қамтиды. Ай, Марс, Еуропа және Плутоннан су мұзының табылуы осы салаға астрономиялық компонентін қосады, бұл "астроглациология" деп аталады.

Шолу

Мұздық – қардың түсуінен және ұзақ жылдар бойы жинақталуынан пайда болатын мұздың кең аумақты жиынтығы. Мұздықтар өте баяу қозғалады, биік таулардан төмен қарай сырғып (мысалы, аңғар мұздықтары), немесе жинақталу орталықтарынан сыртқа қарай жылжиды (континенттік мұздықтар сияқты). Гляциологияның зерттеу салаларына мұздықтардың тарихы және бұрынғы мұз басу кезеңдерін қайта құру кіреді. Глециолог – мұздықтарды зерттейтін маман. Мұздық геологы ландшафттағы мұздық шөгінділерін және мұздық эрозиясының іздерін зерттейді. Гляциология және мұздық геология полярлық зерттеулердің маңызды салалары болып табылады.

Түрлері

Мұздықтарды олардың геометриясы және айналағы топографиямен байланысы арқылы анықтауға болады. Мұздықтарды зерттеушілер мұздықтардың екі негізгі түрін ажыратады: альпілік мұздықтар, олар аңғарларға шектелген мұздың жиналуы немесе "мұз ағындары"; және континенттік мұздықтар, бұрын солтүстік құрлықтардың көп бөлігін жапқан шексіз жиналу. Альпілік мұздықтар таулы аймақтардың аңғарларынан төмен қарай ағып, жазыққа қарай жылжыған мұз тілін құрайды. Альпілік мұздықтар топографияны одан да күрделендіріп, қазіргі бедердің көлемін ұлғайтады. Әртүрлі ерекшеліктерге үлкен шатқалдар – цирктер және екі цирк шекарасының кездесетін жерінде пайда болатын жоталар – ареталар жатады. Континенттік мұздықтар қазіргі күні тек жоғары ендіктерде ғана (Гренландия/Антарктида) кездеседі, олардың ауданы мыңдаған шаршы километрге жетеді және қалыңдығы мыңдаған метрді құрайды. Олар жер бедерін тегістеуге бейім.

Мұздық аймақтары

Жинақталу аймағы – мұздың пайда болуы оның жоғалуынан жылдам болатын жер. Абляция (немесе ыдырау) аймағы – балқу, мұздың бөлінуі және булану (сублимация) қосындысы жыл сайын түсетін қар мөлшерінен артық болғанда.

Мұздықтың тепе-теңдік сызығы және ELA

Мұздықтың тепе-теңдік сызығы – мұздың жинақталу аймағын жоғарыда және абразия аймағын төменде бөліп тұратын сызық. Тепе-теңдік сызығының биіктігі (ELA) және жылдар өте қалай өзгеретіні – мұздықтың жағдайының маңызды көрсеткіші. ELA-ны ұзақ мерзімді бақылау климаттың өзгеруін анықтауға көмектеседі.

Қозғалыс

Мұздыққа жауын-шашын түрінде (қар немесе қайта тоңазытқыш жаңбыр) жиналатын көлем, оның балқу арқылы жоғалатын көлемінен асып түскенде, мұздық оң мұздық массалық тепе-теңдігін көрсетеді және алға жылжиды. Керісінше, егер көлемнің жоғалуы (булану, сублимация, балқу және мұздың бөлінуі) жиналатын көлемнен асып кетсе, мұздық теріс мұздық массалық тепе-теңдігін көрсетеді және мұздық кері қарай балқып сіңеді. Жауын-шашын арқылы мұздыққа келіп түсетін көлем, мұздың бөлінуінен, буланудан және балқудан жоғалған көлемге тең болған кезде, мұздық тұрақты күйде болады. Кейбір мұздықтар мұздықтың өте жоғары жылдамдықпен алға жылжуын көрсетеді, бұл қалыпты жылдамдықтан 100 есе жоғары, мұндай мұздықтар қарқынды мұздықтар деп аталады. Қарқынды жылжу кезеңдері 10-15 жыл сайын қайталанып, мысалы, Свалбардта кездеседі. Бұл негізінен жиналу аймағында жерге тірелген субполярлық мұздықтарда ұзаққа созылған жиналу кезеңіне байланысты болады. Жиналу аймағындағы қосымша көлемнің салдарынан туындайтын қысым артқанда, мұздың төменгі жағындағы балқу температурасына жетеді, базальдық мұздық мұз еріп, мұздық еріген судың қабатында жылдам қозғалады.

Мұздық терминологиясы

Абляция Мұздың сублимациясы, еруі және айсбергтердің бөлінуі арқылы мұздықтың тозуы. Абляциялық аймақ Жылдық мұз жоғалуы жылдық жауын-шашын мөлшерінен артық болатын мұздықтың ауданы. Арета Екі цирк кездесетін тік, өткір тау жотасы. Бергшрунд Мұздықтың басына жақын жерде пайда болатын, мұз массасының бұрылып, геологиялық жарылым сияқты жарылуынан түзілген кревас. Цирк, Корри немесе кум Мұздықтың бастауымен қазылған шара тәрізді ойыс. Қысымға молекулалық деңгейде бейімделу. Ағын (мұздың) тұрақты бағыттағы қозғалысы. Жарақ Мұздың қозғалысы тым жылдам болғандықтан, қысымның әсерінен мысықтану (сыну). Мысалы, мұздықтың орталық бөлігі жиектерінен жылдам қозғалғанда. Мұздық жер бедері Мұздықтағы, астындағы және айналасындағы морфологиялық құрылымдардың жиынтық атауы. Морена Мұздықпен тасымалданған және оның қабырғаларында (жанама морена) немесе етегінде (терминалды морена) шөгіндірілген жиынтық шөкімдер. Неве Мұздықтың (әдетте цирк) жоғарғы бөлігіндегі қар жиналатын және мұздықты қоректендіретін аймақ. Нунатак/Рогнон/Мұздық арал Мұздықпен жабылған таудың көрінетін шыңы. Мүйіз Бір таудың айналасында үш немесе одан көп цирктердің эрозиясынан пайдалатын, пирамида пішіндес тау шыңы. Бұл аретаның ерекше түрі. Мұздың тау жынысына жабысу күші, тау жынысының байланыс күшінен артық болғанда, тау жынысының бөлігі ағынмен бірге кетеді. Тарн Цирк ішіндегі мұздықтан кейінгі көл. Туннельдік аңғар Мұз қабатының шеті астындағы мұз бен тау жыныстарын гидравликалық эрозиялау арқылы пайда болған туннель. Мұз қабаты ерігеннен кейін, астыңғы тау жыныстарында қалған бөлік – туннельдік аңғар.

Қабатталған

Мұздықтардың алдынан шығатын құм/шағыл, жазықта табылған. Қазандықтар – тұрақтанған мұздың бөлігі еріп, шұңқыр немесе ойыс қалдырғанда пайда болады. Эскерлер – тік беткейлі шағыл/құмды қырлар, тұрақтанған мұздың астында аққан өзендердің нәтижесі болуы мүмкін. Камелер – қабатталған шөгінділерден төменгі, тік беткейлі төбелер қалыптасады. Варвтар – проглациалдық көлдің жұқа қабатталған шөгінділері (қалың және ұсақ). Жазғы жағдайда көбірек және ірі материал шөгіп, ал қыста – аз және ұсақ материал жиналады.

Қабатталмаған

Тараспаланған (мұздық ұнынан алып тастарға дейін) мұздықтардың қозғалысымен немесе кері шегінуімен қалдырылған, мореналар мен драмлиндерді қалыптастыратын шөгінділер. Мореналардың (терминалдық) материалы мұздық аяқталар жерде жиналады; (жер беттік) материалы мұздық еріген кезде жиналады; (жанама) материалы мұздық қабырғалары бойында жиналады. Драмлиндер – тегіс, созылыңқы, талшықтан тұратын төбелер. Қырлы мореналар – бұрынғы мұз ағынына перпендикуляр бағытта созылған үлкен субмұздық төбелер.