Кіріспе

Организмдердегі жыныстық құштарлық – физикалық ләззат пен көбеюге итермелейтін психологиялық ерекшелік. Жыныстық құштарлық – жыныстық нысандарға немесе іс-әрекеттерге қызығушылық тудыратын, немесе жыныстық нысандарды іздеуге немесе жыныстық іс-әрекеттерге қатысуға ұмтылыспен сипатталатын эмоция және мотивациялық күй. Бұл – сексуалдық белсенділіктің бір бөлігі, ол әр адамда әртүрлі және жағдайларға байланысты өзгереді. Адам өміріндегі ең көп кездесетін жыныстық құбылыс болуы мүмкін. Құштарлықты қиял мен жыныстық ойлар арқылы, немесе өте тартымды деп санаған адамды көру арқылы оятуға болады. Сондай-ақ, ол жыныстық кернеу арқылы пайда болады және күшейеді, ол әлі іске асырылмаған жыныстық құштарлықтан туындайды. Адамдардағы жыныстық құштарлықтың физиологиялық белгілері: тілмен жалау, сору, тілді сығу, еріндерді жұмсарту және тигізу. Құштарлық спонтанды немесе жауапты, оң немесе теріс болуы мүмкін, сонымен қатар қарқындылығы бойынша әртүрлі деңгейде болуы мүмкін.

Теориялық көзқарастар

Теориялықтар мен зерттеушілер адамның жыныстық құштарлығын түсінуде екі тұғырды пайдаланады. Біріншісі – биологиялық тұғыр, сондай-ақ жыныстық құштарлық (немесе либидо) деп те аталады, онда жыныстық құштарлық инстинкт, жетелу, қажеттілік, ұмтылыс, тілек немесе қалау сияқты туа біткен қозғаушы күштен туындайды. Екіншісі – әлеуметтік-мәдени теория, онда құштарлық көп нәрсені қамтитын кең контексттегі бір фактор ретінде қарастырылады (мысалы, мәдениеттердегі, қоғамдардағы қарым-қатынастар).

Биологиялық негіздеме

Биологиялық көзқарас жыныстық құштарлықты басқа физиологиялық қажеттіліктермен, мысалы, аштықпен салыстырады. Адам ауыруды азайту немесе одан қашу үшін тамақ іздейді, ал құштарлық болғанда – ләззатқа ұмтылады. Осы аяда ынталандыру мотивациясы теориясы бар, ол жыныстық белсенділікке деген мотивацияның күші ынталандырудың күшіне немесе дереулігіне байланысты екенін көрсетеді. Қанағаттандырылса, болашақта ынталандырудың күші артады. Дегенмен, бұл жауап беру циклінің бір бөлігі болғанымен, құштарлықтың жыныстық қозбалаңнан ерекшеленетіні айтылады.

Әлеуметтік-мәдени негіздеме

Әлеуметтік-мәдени тұрғыда, құмарлық – жыныстық белсенділікке оның өзі үшін ғана деген құштарлықты, ешқандай басқа мақсатсыз – ләззат алу, қанағаттану немесе жыныстық шиеленістен құтылу үшін емес, сондай-ақ биологиялық қажеттілік те емес. Джеймс Джайлздың сөзіне сәйкес, бұл гендерлік тәжірибеден туындайтын толық еместік сезіміне негізделген өмірлік қажеттілік. Қозғалыс: Биологиялық компонент. Оған анатомия және нейроэндокринология кіреді. Мотивация: Психологиялық компонент. Бұл жеке психикалық күйлерді (көңіл-күй), қарым-қатынастағы күйлерді (мысалы, өзара сыйластық немесе келіспеушілік) және әлеуметтік ортаны (мысалы, қарым-қатынас мәртебесі) қамтиды. Тілек: Мәдени компонент. Оған жеке тұлғаға сырттан таңылған мәдени идеалдар, құндылықтар және жыныстық өрнекке қатысты ережелер кіреді.

Жыныстық айырмашылықтар

Ерлер ерте өмірде, әдетте жасөспрімдікке дейін, жыныстық қызығушылыққа қатысты өте икемді, бірақ кейіннен олар тұрақтанады. Ал әйелдер өмір бойы икемділігін сақтайды. Бұл өзгеріске байланысты сексуалдық өзгеріс, жағдай, мәдени және әлеуметтік факторлардың әсерінен туындайды, және оны эротикалық пластикалық деуге болады. Бұдан басқа, жасөспрімдікке дейінгі балалардың жыныстық құштарлығы мен жыныстық қоздырылуы туралы көп мәлімет жоқ, сондай-ақ олардың сезімдері ересек күндердегі сезімдермен салыстыруға бола ма деген сұрақ та ашық күйінде қалады. Математиктердің айтуынша, гетеросексуал ерлердің гетеросексуал әйелдерден орташа есеппен көп серіктері болуы логикалық тұрғыдан мүмкін емес. Жыныстық құштарлық деңгейі жоғары болған сайын, сексуалдық бағдар (яғни, тұрақты қарым-қатынастан тыс жыныстық қатынасқа дайындық) соғұрлым шектелмейді. Орташа есеппен, ерлердің жыныстық құштарлығы әйелдерге қарағанда күштірек және жиірек болады, сондай-ақ өмірлік цикл бойы ұзаққа созылады. Ашық жыныстық суреттер мен стимулдар көрсетілген кезде, әйелдер психологиялық құштарлық немесе қоздырылуды сезінбей, физиологиялық тұрғыдан қоздырылуы мүмкін. Бір зерттеуде әйелдердің 97%-ы жыныстық қатынас кезінде жыныстық құштарлық сезінбегенін, ал ерлердің 60%-ы осындай жағдайды бастан өткергенін көрсеткен. Әйелдердің жыныстық құштарлығы, әйел денесінің көптеген фазалары мен биологиялық өзгерістеріне байланысты, мысалы, менструальді цикл, жүктілік, лактация және менопауза сияқты ауытқуларға бейім болуы мүмкін. Адамдар орта және қарт жасқа жеткен кезде жыныстық құштарлық, жыныстық қабілет және жыныстық мінез-құлықтың жиілігі табиғи түрде төмендейді. Бұл әдіс мәселе тудыруы мүмкін, өйткені ол жыныстық құштарлықтың мінез-құлық аспектілеріне ғана назар аударады және адамдарды жыныстық мүмкіндіктерді іздеуге және қабылдауға итермелейтін танымдық немесе биологиялық факторларды ескермейді. SIDI-F он үш сұрақтан тұрады, олар әйелдің қарым-қатынасына қанағаттануын, соңғы жыныстық тәжірибелерін (серіктесімен және жалғыз), жыныстық мінез-құлыққа деген құлшынысын, құштарлығын және қабылдауын, сондай-ақ құштарлық деңгейіне байланысты алаңдауын және қоздырылуын бағалайды. Шкаланың ең жоғары ұпайы 51-ге тең, ал жоғары ұпайлар жыныстық функция деңгейінің жоғарылауын көрсетеді. Бұл анықтама, әдетте қоздырылуды күшейту үшін қолданылатын жыныстық қиялдарға тым көп мән бергені үшін сынға ұшырады. Соның салдарынан, сексуологтар мен клиникалық дәрігерлер тобы DSM-ге жыныстық құштарлық/қызығушылықтың бұзылуы (ЖҚБ) қосылуын ұсынды, бұл әсіресе әйелдер бастан кешіретін мәселелерді дәлірек қамтуға көмектеседі деген үмітте. ЖҚБ - бұл төмен жыныстық құштарлық, жыныстық қиялдың болмауы және жауапты құштарлықтың жоқтығы. Жыныстық теріс көзқарас бұзылысы (ЖТКБ) - бұл жыныстық серіктеспен барлық немесе көбінесе жыныстық қатынасқа деген тұрақты немесе қайталамалы, өте теріс көзқарас және одан қашу. HSDD және ЖТКБ екеуі де әйелдерде ерлерге қарағанда жиірек кездеседі, әсіресе ЖТКБ. Гиперсексуалдық бұзылыс жыныстық тәуелділік және жыныстық мінездің күшті болуымен байланысты.

Денсаулық

Ауыр немесе созылмалы сырқат жыныстық құштарлыққа зор әсер ете алады, бірақ кейбіреулерде ешқандай өзгеріс байқалмайды. Әйелдерде қанды ұйытуға қарсы препараттар, жүрек-қантамырлық ауруларға арналған дәрілер, статиндер және гипертонияға қарсы дәрілер құштарлықтың төмендеуіне себеп болады. Ал ерлерде тек қанды ұйытуға қарсы препараттар мен гипертонияға қарсы дәрілердің байланысы анықталды. Олар организмде жыныс гормоны байланыстыратын глобулиннің (SHBG) деңгейін көтереді, ал жоғары SHBG деңгейі құштарлықтың азаюымен байланысты.

Әлеуметтік және діни көзқарастар

Жыныстық құмарлық және оны қалай білдіру керектігі туралы пікірлер әртүрлі қоғамдар мен діндерде күрт өзгешеленеді. Идеологиялар жыныстық құпіруден гедонизмге дейін жетеді. Гомосексуализм сияқты нақты жыныстық әрекет түрлеріне, сондай-ақ некеден тыс жыныстық қатынасқа қатысты заңдар географиялық орналасуына байланысты әртүрлі болады. Мысалы, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Ауғанстан, Иран, Мальдив, Марокко, Оман, Мавритания, Біріккен Араб Эмираттары, Судан және Йемен сияқты елдерде некеден тыс кез келген жыныстық әрекет заңсыз. Кейбір қоғамдарда ерлер мен әйелдердің құмарлықты білдіруіне қатысты екі стандар бар. Кейбір аймақтарда әйелдердің жыныстық құмарлықтарын іске асыруын болдырмау үшін әйелдердің жыныс мүшелерін кесу тәжірибесі қолданылады.