Кіріспе

Жеке өмірге қатысты іс-әрекеттерді тыңдауға жыныстық қызығушылық немесе осымен байланысты практика. Войеризм – басқа адамдардың киімін шешінуі, жыныстық қатынас немесе жеке сипаттағы басқа да іс-әрекеттерін бақылауға жыныстық қызығушылық немесе осымен байланысты практика. Бұл термин француз тілінен алынған, онда "көру" деген мағынаны білдіреді. Еркектерді жиі "Кірі қараған Том" немесе "Жагс" деп атайды, бұл термин Леди Годива аңызынан шыққан. Алайда, бұл термин көбінесе біреуді жасырын түрде бақылайтын еркек адамдарға қолданылады, әдетте бұл орын қоғамдық болмайды. Американдық психиатриялық қауымдастық диагностикалық және статистикалық нұсқаулықта (DSM IV) кейбір воейеристік қиялдарды, күйзелістерді және мінез-құлық үлгілерін парафилия ретінде жіктеді, егер адам осы күйзелістерге сәйкес әрекет етсе немесе жыныстық күйзелістер немесе қиялдар айқын күйзеліске немесе қарым-қатынаста қиындықтарға әкелсе. Бұл ICD 10-да жыныстық қалаудың бұзылуы ретінде сипатталған. DSM IV воейеризмді "жеке адамдарды, әдетте жат адамдарды, жыныстық қатынас, эксгибиционизм немесе киімсіздену кезінде бақылау" әрекеті деп анықтайды. Егер адам жалаңаштық немесе жыныстық қатынасты көру арқылы ғана жыныстық қозғандық немесе ләззат алатын болса, оған бұзылу диагнозы қойылмайды.

Тарихи көзқарас

Войеризмге қатысты академиялық зерттеулер салыстырмалы түрде аз. 1976 жылы жарияланған шолуда бар болғаны 15 дереккөз болды. Войерлер, әсіресе париждік борделдерде, жақсы төлейтін «қабырғаны тесіп қараушылар» болды, бұл 1857 жылы сипатталған коммерциялық жаңалық еді, бірақ 1880-жылдарға дейін көп танылмады және 1890-жылдардың басына дейін ресми медициналық-криминалистикалық мойындауға ие болмады. Қоғам «войер» терминін басқалардың жеке өмірін, тіпті жыныстық контексттен тыс көретін кез келген адамды сипаттау үшін қабылдады. Бұл термин әсіресе реалити-шоулар және басқа да медиаға қатысты қолданылады, олар адамдарға басқалардың жеке өмірін тамашалауға мүмкіндік береді. Бұл тарихи перспективадан кері бұрылыс болып табылады, бұл нақты бір топты егжей-тегжейлі сипаттайтын терминнен жалпы халықты шамалы сипаттайтын терминге өтуді білдіреді. Войеризмнің себептері туралы аз ғана тарихи теориялардың бірі психоаналитикалық теориядан туындайды. Психоаналитикалық теория бойынша, войеризм кастрациялық үрейді қабылдамаудың және әкемен идентификациялаудың нәтижесі болып табылады. Ауылдық аймақтан алынған 60 колледж студентінен тұратын бұрынғы зерттеуде, қатысушылардың 54%-ы войеристтік қиялдарға берілгендігі және 42%-ы войеризмді сынап көргені анықталды, бұл жас еркектердің осы идеяға оңай қозғандығын көрсетеді. Швецияда жүргізілген ұлттық зерттеуде халықтың 7,7%-ы (еркектердің 16%-ы және әйелдердің 4%-ы) өмірінде бір рет болса да войеризммен айналысқаны анықталды. Сондай-ақ, полиция есептерінде көрсетілгеннен 150 есе көп кездесетіні болжанып отыр. Войеризмді іске асыру мүмкіндігі туғанда гендерлік айырмашылықтар көбірек байқалады. Әйелдердегі войеризм туралы зерттеулер өте шектеулі, сондықтан осы тақырып бойынша ақпарат аз, бұл оның қалыпты әйелдер популяциясына таралуын шектейді. 2021 жылғы зерттеуде еркектердің 36,4%-ы және әйелдердің 63,8%-ы войеризм идеясынан қатты жиренгендігі анықталды. Әйелдерге қарағанда еркектер жеңіл немесе орташа деңгейде қозғандығын көрсетті, бірақ күшті қозғандығын мәлімдегендер арасында гендерлік айырмашылықтар айтарлықтай болмады. Ерлер войеризмге аздап көбірек дайындық танытты, бірақ тәуекел факторы енгізілген кезде екі жыныста дайындық тәуекел деңгейіне пропорционалды түрде төмендеді. Әлеуметтік сексуалдық белсенділік және сексуалдық құмарлықтағы жеке айырмашылықтар войеризмдегі гендерлік айырмашылықтарға әсер ететіні анықталды.

Қазіргі перспективалар

Lovemap теориясы вуайеризмнің себебін жалаңаш адамдарға қараудың қосалқы жыныстық мінез-құлқынан бастап, негізгі жыныстық актіге айналуымен түсіндіреді.

Кәсіби ұстаным

Тарихи түрде вуайеризмге әр түрлі тәсілдермен қарастырылған. Психоанализ, топтық психотерапия және шоктан аулақ болу әдістерінің барлығы шектеулі сәттілікке ие болды. Сонымен қатар, вуайеристік мінез-құлықтан бастап, графикалық порнография қарауға, содан кейін Playboy-дегі жалаңаш суреттерге қарауға көшу емдеу ретінде сәтті қолданылды. Бұл зерттеулер порнографияны заң бұзбай, вуайеристік құштарлықты қанағаттандыру құралы ретінде пайдалануға болатынын көрсетеді. Вуайеризмді антипсихотиктер мен антидепрессанттардың қосындысымен де сәтті емдеуге болады. Дегенмен, осы жағдай бойынша зерттелген науқастың көптеген басқа психикалық денсаулық проблемалары болған. Көптеген вуайеристтерге қарқынды дәрілік емдеу қажет болмауы мүмкін. Обсессивті-компульсивті бұзылысты емдеу әдістерін қолдану арқылы вуайеризмді емдеуде де сәттіліктер тіркелді. Флуоксетинмен емдеу және вуайеристік мінез-құлықты мәжбүрлеу ретінде қарастыру арқылы вуайеризмді сәтті емдеудің көптеген жағдайлары болды. Егер қызығушылықтың нысанына деген қызығушылық обсессивті болса, мінез-құлықты аңдып жүру деп сипаттауға болады. АҚШ ФБР-і "мазасыздық тудыратын" қылмыстарға (мысалы, вуайеризмге) қатысатын кейбір адамдардың, ауыр сексуалдық қылмыскерлердің мінез-құлқына негізделген зорлыққа бейім болуы мүмкін екенін мәлімдейді. ФБР зерттеушісі вуайеристтердің ауыр сексуалдық қылмыскерлер арасында жиі кездесетін, бірақ әрқашан емес, кейбір сипаттамаларды көрсетуі мүмкін екенін айттады: құрбанды (немесе құрбанның суретін) ұстауға көп уақыт пен күш жұмсау; жабдықты таңдау және дайындау үшін мұқият жоспарлау; және көбінесе егжей-тегжейге назар аудару. Вуайеристтердің демографиялық ерекшеліктері туралы зерттеулер өте аз жүргізілді.

Құқықтық мәртебе

Войеризм жалпы құқық бойынша қылмыс емес. Жалпы құқық елдерінде, егер заңмен белгіленсе ғана қылмыс болып саналады. Мысалы, Канадада Фрей Федорук және басқалар ісі кезінде воайеризм қылмыс болып табылмайтын. Бұл іс 1947 жылы туған, ал 1950 жылы Канаданың Жоғарғы соты соттардың воайеризмді бейбітшілікті бұзу деп танып қылмыстық жазалауға құқығы жоқ екенін, оны қылмыстық деп жариялау үшін Парламенттің арнайы заң қабылдауы қажет екенін шешті. Воайеризмге қатысты заңның жоқтығын көрсеткен жағдай 2005 жылдың ақпанында болды. "Peepingthong.com" деп аталатын веб-сайттың жас әйелдердің, олардың көпшілігі Виктория университетінің студенттері, кітапхана сияқты кампустағы әртүрлі жерлерде отырған суреттерін жинағаны белгілі болды. Оларды жеке-жеке суретке түсіру үлкен қысқа түсірмегенімен, әйелдердің әрқайсысы киттің құйрығын көрсету үшін іш киімдерін ашты. Университет қауымдастығының әйел мүшелерінің реакциясы оң болмады. Студенттік одақтың төрағасы Джоанна Гроувс қылмыскерлердің "адамның жеке өмірін бұзу" әрекетін жасады деп санайды. Суретке түсірілген адамдар өздерін бақылап отырғанын білмеген сияқты көрінді. 2005 жылдың 1 қарашасында Парламент Канаданың Қылмыстық кодексіне 162-бапты қосып, воайеризмді жеке өмірге қатысты орынды күтуді бұзған жағдайда жыныстық қылмыс деп жариялады. R v Jarvis ісінде Канаданың Жоғарғы соты бұл заңның мақсаты үшін жеке өмірге қатысты күту толық немесе толық емес екенін анықтады; керісінше, жеке өмірдің түрлі деңгейлері бар, және орта мектеп оқушылары мектеп ғимаратында жатын бөлмедегідей жеке өмірді күте алмаса да, олардың келісімінсіз жыныстық қанағаттандыру мақсатында суретке түсіруге тыйым салынған. Кейбір елдерде воайеризм жыныстық қылмыс болып саналады. Мысалы, Ұлыбританияда 2004 жылдың 1 мамырында келісімсіз воайеризм қылмыс болып саналды. Англиядағы R v Turner (2006) ісінде спорт орталығының менеджері төрт әйелдің душ қабылдап жатқанын түсірген. Бұл бейнежазбаны басқа біреуге көрсеткені немесе таратып бергеніне ешқандай дәлел жоқ. Кінәлі сотталды. Апелляциялық сот сенімді бұзудың ауырлығын және жәбірленушілерге тигізген зиянды көрсету үшін тоғыз айға бас бостандығынан айыру жазасын бекітті. 2009 жылы тағы бір ағылшын ісінде, R v Wilkins (2010), өзінің жеке көруі үшін бес сүйіктісімен жыныстық қатынасын түсірген адам сегіз айға бас бостандығынан айырылды және он жылға жыныстық қылмыскерлер тізіліміне енгізілуіне бұйрық берілді. 2013 жылы 40 жастағы Марк Ланкастер воайеризм жасағаны үшін кінәлі деп танылды және 16 айға түрмеге жабылды. Ол 18 жасар студентті Милтон-Кейнстегі жалға алынған пәтерге алдап келді. Сол жерде ол оны төрт жасырын камерамен мектеп формасында киініп, суреттерге түсірді, содан кейін онымен жыныстық қатынас жасады. 2020 жылы Англиядағы жақында болған істе Апелляциялық сот Тони Ричардстың айыбын растады. Ричардс "жыныстық қылмыстар туралы заңның 67-бабы бойынша екі воайеризм айыпталуын қылмыс жасаған жоқ деген негізде алып тастауды" талап етті. Ричардс "ақшаға жыныстық қатынасқа келіскен, бірақ камераға түсірілгеніне келіспеген екі әйелмен жыныстық қатынасқа түсетінін жасырын түрде бейнелеген". Соттың ерекше қадамы - іске қатысы жоқ Эмили Хантқа Корольдік прокуратура қызметі (ҚПҚ) атынан сөз сөйлеуге рұқсат беру болды. Хант ҚПҚ-қа қарсы сотқа шағымданып жатыр. ҚПҚ Ханттың шабуылдаған адам заң бұзбағанын дәлелдеді, өйткені ол "қонақүй бөлмесінде оның жалаңаш және есінен танып қалған бір минуттан астам видеосын түсірді", себебі жатын бөлмеде жеке өмірге қатысты күтудің қажеті жоқ. Алайда, воайеризм мақсатында жеке әрекет деп саналатын нәрсеге қатысты, ҚПҚ Ричардстың шағымында керісінше дәлелдеді. АҚШ-та видео-воайеризм он екі штатта қылмыс болып саналады және сотталған адам жыныстық қылмыскер ретінде тіркелуі керек. Воайеризмді қылмыстық қылмыс деп санауға әкелген алғашқы іс "Видео-воайеризм" деп аталатын телефильмге айналдырылды және құпия фотосуреттерді қылмыстық қылмыс деп санау туралы мәліметтерді қамтиды. Қылмыстық воайеризм заңдары жеке өмірге қол сұғумен байланысты. Олар келісімсіз жасырын бақылау мен заңсыз жазбаларға қатысты. Бұл заңдар жазбаларды тарату, тарату, жариялау немесе сатуды қамтиды. Олар адамның жеке өмірін күтетін орындар мен уақыттарға қатысты және "адамды бақылау үшін қолданылатын кез келген механикалық, цифрлық немесе электрондық қарау құрылғысы, камера немесе бейнелерді жазуға, сақтауға немесе беруге қабілетті басқа да құрал" арқылы суретке түсірілмейтініне қатысты ақылға қонымды болжамды қамтиды. Сауд Арабиясы 2004 жылдың сәуір айында елі бойынша камералы телефондардың сатылуын тыйым салған, бірақ 2004 жылдың желтоқсанында бұл тыйымды кері қайтарды. Оңтүстік Корея және Жапония сияқты кейбір елдерде сатылатын барлық камералы телефондар сурет түсіріліп жатқанда анық естілетін дыбыс шығаруы керек. Оңтүстік Кореяда әртүрлі орындарда, мысалы, дәретханалар мен киім ауыстыру бөлмелерінде жасырын камераларды ("молқа" деп белгілі) іздеу үшін арнайы топтар құрылды. 2013 жылы Үндістан Парламенті Үндістан қылмыстық кодексіне түзетулер енгізіп, воайеризмді қылмыс ретінде таныды. Воайеризм жасаған адам кемінде бір жылдан үш жылға дейін бас бостандығынан айырылуға және алғашқы қылмыс үшін айыппұл төлеуге жазаланады. Кейін тағы да сотталған жағдайда, ол кемінде үш жылдан жеті жылға дейін бас бостандығынан айырылуға және айыппұл төлеуге жазаланады. Воайеризм Сингапурда әдетте заңсыз деп есептеледі. Воайеризм жасағаны үшін сотталғандар бір жылға дейін бас бостандығынан айырылуға және әйелдің ар-ұятын қорлағаны үшін айыппұл төлеуге жазаланады. 2016 жылғы жақындағы істерге шіркеу ғимаратының басқарушысы Кеннет Йео Жиа Чуанның әйелдердің дәретханаларында түсіргені жатады. Йео Жиа Чуан Сингапур шіркеуінің мүгедектер дәретханасына және Букит Тимах сауда орталығындағы шіркеу кеңсесінің унисекс дәретханасына тығырық камераларын орнатқан. Құқық қорғау органдарының жасаған құпия фотосуреттері бақылау деп аталады және воайеризм деп есептелмейді, бірақ кейбір елдерде олар заңсыз немесе реттелген болуы мүмкін.

Манга

Манга "Colourful", "Nozo×Kimi" және "Nozoki Ana" сюжеттерінде көз ұрушылық элементтері қолданылған.

Музыка

"Voyeur", Blink 182-нің Dude Ranch альбомындағы екінші трек, Том ДеЛонж жазған, вуайеризм практикасына нақты сілтемелер жасайды. "Sirens", сонымен қатар ДеЛонж жазған, Angels & Airwaves тобының I Empire альбомынан, де вуайеризм туралы, бірақ одан да нәзіктеп айтылған. Аргентиналық "Soda Stereo" тобының танымал "Persiana Americana" трегінде баяндаушы эксгибиционист әйелді белсенді түрде қадағалайды.

Фотография

Мерри Альперн өзінің "Dirty Windows" (1993–1994) атты туындыларымен, ал Кохей Йошиюки – "Парк" атты жұмыстарымен ұсынылған.