Кіріспе
Нейро түтігінің ақауы: мидың, бас сүйегінің және бас терісінің көп бөлігінің жоқтығы. Анецефалия – эмбриональды даму кезінде мидың, бас сүйегінің және бас терісінің маңызды бөлігінің болмауы. Бұл бас аймағының бұзылысы, ми түтігінің ақаулығынан туындайды, ол ми түтігінің ростральді (бас) бөлігінің жабылмауы салдарынан пайда болады, әдетте, ұрықтанудан кейін 23-26 күн аралығында. Грекшеде бұл термин сөзбе-сөз "мисыз" (немесе бастың ішкі бөлігінің толық жоқтығы) деп аударылады, бірақ осы бұзылыспен туған балалар көбінесе тек теленцефалоннан – мидың ең ірі бөлігінен, негізінен ми жарты шарларынан, соның ішінде таным процесіне жауапты неокортекснен ғана айырылады. Қалған құрылым көбінесе тек жұқа мембранамен жабылады – тері, сүйек, ми қабықтары және т.б. жоқ болады. Өте сирек жағдайларды қоспағанда, осы бұзылыспен туған нәрестелер дүниеге келгеннен кейін бірнеше сағаттан немесе күндерден аспайды.
Anencephaly is the absence of a major portion of the brain, skull, and scalp that occurs during embryonic development. It is a cephalic disorder that results from a neural tube defect that occurs when the rostral (head) end of the neural tube fails to close, usually between the 23rd and 26th day following conception. Strictly speaking, the Greek term translates as "without a brain" (or totally lacking the inside part of the head), but it is accepted that children born with this disorder usually only lack a telencephalon, the largest part of the brain consisting mainly of the cerebral hemispheres, including the neocortex, which is responsible for cognition. The remaining structure is usually covered only by a thin layer of membrane—skin, bone, meninges, etc., are all lacking. With very few exceptions, infants with this disorder do not survive longer than a few hours or days after birth.
Белгілері мен симптомдары
Ұлттық неврологиялық аурулар және инсульт институты (NINDS) осы жағдайдың көрінісін былай сипаттайды: «Анецефалиямен туған нәресте көбінесе соқыр, саңырау болады, қоршаған ортасынан хабарсыз және ауырсынуды сезе алмайды. Анецефалиямен ауыратын кейбір адамдар ми сабағының негізгі бөлігімен туғанмен, жұмыс істейтін мидың болмауы олардың қоршаған ортаны қабылдау мүмкіндігін толығымен жоққа шығарады. Тыныс алу және дыбысқа немесе ұстауға реакция көрсету сияқты рефлекстік әрекеттер орын алуы мүмкін». Сондай-ақ, бұл нейрон түтігінің ақауларының бір түрі ретінде, фолий қышқылы анецефалияда маңызды рөл атқарады. Зерттеулер көрсеткендей, бала тудыру жасындағы әйелдердің диетасына фолий қышқылын қосу нейрон түтігінің ақауларын едәуір азайтуы мүмкін, бірақ толығымен жоймайды. Сондықтан, бала тудыру жасындағы барлық әйелдерге күніне 0,4 мг фолий қышқылын қабылдау ұсынылады. Көтеріліп қалған кезде күтуге кеңес берілмейді, себебі әйел жүкті екенін білген кезде нейрон түтігінің ақауларының қалыптасуы үшін қажетті уақыт көбінесе өтіп кеткен болады. Дәрігер бұрын нейрон түтігінің ақауларымен ауырған жүкті әйелдерге тіпті жоғары дозада (күнде 5 мг) фолий қышқылын тағайындауы мүмкін. Бруно Реверсаде және әріптестерінің мәлімдеуінше, NUAK2 киназасының гомозиготалық инактивациясы адамдарда анецефалияға алып келеді. Жануарлар моделі транскрипциялық фактор TEAD2 жетіспеушілігімен байланысты болу мүмкіндігін көрсетеді. Нейрон түтігінің ақаулары бар баласы бар әйелдің келесі баласында да нейрон түтігінің ақаулары болу қаупі шамамен 3% құрайды, ал жалпы халықта бұл көрсеткіш 0,1% тең. Нейрон түтігінің ақаулары бар бала туу қаупі жоғары әйелдерге қолжетімді тестілерді талқылау үшін әдетте генетикалық кеңес беріледі. Белгілі бір құрысуға қарсы препараттарды қабылдайтын және инсулинге тәуелді диабетпен ауыратын адамдарда нейрон түтігінің ақаулары бар бала туу қаупі жоғары екені белгілі.
Генетикалық цилиопатиямен байланысы
Соңғы уақытқа дейін медициналық әдебиеттер көптеген генетикалық бұзылыстар, генетикалық синдромдар мен генетикалық аурулар арасында байланыс көрсетпеді, бірақ қазір олардың байланысты екені анықталды. Жаңа генетикалық зерттеулер нәтижесінде, бұл аурулардың кейбіреуі клиникалық түрде көрінетін әртүрлі медициналық белгілерге қарамастан, түпкі себептерімен тығыз байланысты екені анықталды. Анацефалия – осындай аурулардың бірі, цилиопатиялар деп аталатын жаңадан пайда болатын аурулар класының құрамына кіреді. Негізгі себебі жасушаның біріншілік кірпіктеріндегі дисфункционалды молекулалық механизм болуы мүмкін, бұл органелла адам денесіндегі көптеген жасушалық типтерде кездеседі. Кірпіктердің бұзылыстары жасуша дамуы үшін өте маңызды "көптеген даму сигналдық жолдарына" кері әсер етеді, сонымен қатар көптеген синдромдар мен аурулардың әдетте көп симптомды болуына нұқсан келтіретін сенімді гипотеза ұсынады. Белгілі цилиопатияларға бастапқы кірпік дисфункциясы, Бардет-Бидл синдромы, поликистоздық бүйрек және бауыр аурулары, нефронофтиз, Альстром синдромы, Меккель-Грубер синдромы және көздің торының кейбір түрлерінің дегенерациясы жатады.
Диагностика
Анацефалия көбінесе туғанға дейін ультрадыбыстық тексеру арқылы анықталады. Аналық сарысудың альфа-фетопротеині (AFP скринингі) және ұрықтың толыққанды ультрадыбыстық зерттеуі сияқты жүйке түтігінің ақауларын, мысалы, омыртқа тірекшесінің жарылуын немесе анацефалияны анықтауға көмектеседі.
Мероаненцефалия
Мероаненцефалия – аненцефалияның сирек кездесетін түрі, бұл ретте бас сүйектерінің қалыптан ауытқуы, бас сүйектерінің орталық бөлігіндегі дефект және цереброваскулозалық аймақ деп аталатын бас сүйек протрузиясымен сипатталады. Цереброваскулозалық аймақ – бұл глиальды тіндермен араласқан, аномальды, губка тәрізді, қан тамырлы тіндердің бөлігі, ол жай ғана мембранадан бастап үлкен дәнекер тінді массасына, геморрагиялық қан тамыр арналарына, глиальды түйіндерге және қалыптаспаған хориоидтық плекстерге дейін жетеді.
Голоаненцефалия
Ең көп кездесетін анецефалия түрі, онда мидың дамуы толығымен жетілмейді, тек ми сабағы ғана қалады. Голоаненцефалиясы бар нәрестелер дүниеге келгеннен кейін көбінесе бір күннен аспайды. Краниорахисхиз шамамен 1000 тірі туған баланың 1-інде кездеседі, бірақ жүктіліктің басындағы әртүрлі физикалық және химиялық тесттер нейрон түтігінің жабылуын анықтай алады.
Болжам
Анецефалияны емдеудің ешқандай жолы жоқ және стандартты емдеу де қарастырылмаған. Көптеген анецефалиялық ұрықтар туылмай-ақ қайтыс болады, ал туылған нәрестелердің көпшілігі жүрек-қан тамырларының тоқтауынан туылғаннан кейін бірнеше сағат немесе күндер ішінде қайтыс болады, сондықтан прогноз өте нашар. Африкалықтар арасында бұл көрсеткіштер жоғары болуы мүмкін, мысалы, 1990 жылы Нигерияда 10 000 адамға 3 жағдай, ал 1992 жылы Ганада 10 000 адамға 8 жағдай тіркелді. 2005 жылы Қытайда бұл көрсеткіш 10 000 адамға 5 жағдай деп есептелді. Бұл мәселе халық денсаулығын зерттеуге және Техас штатының нейроқұбыр ақаулары жобасына түрткі болды. Зерттеулер көрсетті, омыртқаның екі бұрышы және энцефалоцеле сияқты нейроқұбырдың ақаулары Мексикалық-американдық әйелдерде жылдар бойы анықталмай келген. Кейіннен бірнеше тәуекел факторлары анықталды, олардың ішінде фолий қышқылының жетіспеушілігі, қан сарысуындағы В12 витаминінің төмен деңгейі, қан сарысуындағы гомоцистеиннің жоғары деңгейі және семіздік тәуекелді жекелей түрде арттырады. Фолий қышқылын тамақпен қабылдау мөлшерін арттыру профилактикалық әсер етеді. Зерттеулерге сәйкес, жалпы алғанда, қыз балалары бұл ауруға көбірек шалдығады.
Органдарды донорлық беру
Анецефалиямен туған жаңа туған нәрестелерге қатысты мәселелердің бірі – мүшелерді донорлыққа беру. 1992 жылы «Тераса сәби» ісінен бастап алғашқы заңдық ұсынымдар пайда болды, онда мүшелерді донорлыққа берудің шегі алғаш рет сынақтан өтті. Балалар мүшелерінің жетіспеушілігі және педиатриялық мүшелерді трансплантациялауға жоғары сұраныс – қоғамдық денсаулық сақтау үшін маңызды мәселе. 1999 жылы екі жасқа дейінгі американдық балалардың 30-50 пайызы трансплантация күтіп жүргенде қайтыс болатыны анықталды. «Сынық беткей» алаңдаушылығы – жеке тұлға мәселелері бойынша пікірталас жүргізіліп жатқан кездегі маңызды фактор. Анецефалияға қатысты, мүшелерді донорлыққа қарсылар бұл еріксіз мүше доноры болуға, мысалы, ауыр деменциясы бар қарт адамдарға мүмкіндік беретінін айтады. Тағы бір дау тудыратын мәселе – бұл іс қанша балаға көмектеседі. Статистикалық мәліметтерде қарама-қайшылықтар бар, бірақ анецефалиямен туған балалардың көпшілігі өлі туатыны белгілі. Ұлыбританияда анецефалиямен туған бала елдегі ең жас мүше доноры деп танылды. Тедди Хоулстон жүктіліктің 12 аптасында анецефалия диагнозын алды. Оның ата-анасы Джесс Эванс пен Майк Хоулстон аборт жасаудан бас тарды және мүшелерін донорлыққа беруді ұсынды. Тедди 2014 жылдың 22 сәуірінде Уэльстің Кардифф қаласында дүниеге келді және 100 минут өмір сүрді, содан кейін оның жүрегі мен бүйректері алынып тасталды. Оның бүйректері кейін Лидстегі ересек адамға трансплантацияланды. Теддидің егіз інісі Ноа сау-сәу болып дүниеге келді.
Ми өлімі
Ми өлімін анықтау үшін төрт түрлі ұғым қолданылады: жүрек тоқтауы, өкпе тоқтауы, мидың толық өлімі және неокортикальдық өлім. Неокортикальдық өлім, тұрақты вегетативтік күйге (ПВС) ұқсас, мидың танымдық функцияларын жоғалтуын білдіреді. Заң профессоры Дэвид Рэндольф Смит неокортикальдық өлімді заңды түрде ми өлімімен бірдей қарастыру қажеттігін дәлелдеу үшін жасаған ұсынысында, олардың ұқсастығын анықтау мақсатында ПЭТ сканерлеуін пайдаланды. Дегенмен, бұл ұсыныс ПЭТ сканерлеу арқылы неокортикальдық өлімді растаудың нәтижесінде нақтылықтың жоғалу қаупі бар деген негізде сынға ұшырады.
Жүктілікті тоқтату
Анецефалия жоғары дәлдікпен босанғанға дейін диагностикалауға болады. Анецефалия өлімге алып келетін жағдай болғанымен, аборт жасау мүмкіндігі штаттың аборт заңдарына байланысты. 2013 жылғы мәліметтерге сәйкес, әлем халқының 26 пайызы абортқа қатаң тыйым салынған елдерде тұрады. 2012 жылы Бразилия анацефалиясы бар ұрықтары бар аналарға аборт жасау құқығын берді. Алайда, бұл шешімге бірнеше діни ұйымдар наразылық білдіруде.
Сот іс жүргізуі
Сәби Терезаның жағдайы мисыз нәрестелердің мүшелерін донор ретінде пайдалану туралы этикалық тартыстың бастауы болды.
АҚШ-тың бірыңғай актілері
Өлімнің бірыңғай анықталуы туралы заң (UDDA) – көптеген АҚШ штаттары қабылдаған, 1) қан айналымы және тыныс алу функцияларының қайтымсыз тоқтауы немесе 2) мидың, соның ішінде ми сабасының барлық функцияларының қайтымсыз тоқтауы – адамның қайтыс болғаны деп есептелетінін айтатын үлгілік заң жобасы. Бұл заң жобасы өлімнің анықтамасы бойынша көптеген пікірталастардың нәтижесі болып табылады және анецефалия мәселесіне де қатысты. Бұған байланысты, Анатомиялық сыйлықтар туралы бірыңғай заң (UAGA) жеке тұлғаларға және олар қайтыс болғаннан кейін олардың отбасы мүшелеріне органдарын донорлыққа беру-бермеуді шешу құқығын береді. Ешбір адам органдар үшін ақша төлеуге құқықсыз болғандықтан, орган трансплантациясына мұқтаж адам тек еріктінің көмегіне сене алады.
Зерттеу
Анецефалияның себептерін анықтау мақсатында бірқатар генетикалық зерттеулер жүргізілді. Хормақ гомеопротеінінің (CART1) хондроциттерде (хормақ жасушаларында) таңдаулы түрде экспрессияланатыны анықталды. CART1 гені 12q21.3–q22 хромосомасына орналасқан. Сонымен қатар, Cart1 геніне байланысты гомозиготалық кемшіліктері бар егеуқұйрықтарда акрания және мероанцефалия дамығаны анықталды, ал жүктілік кезеңінде фолий қышқылымен емдеу Cart1 кемшілігі бар мутанттарда акрания мен мероанцефалияны басады.