Кіріспе

1894–1897 жылдар аралығындағы британдық әдеби мерзімдік басылым

"Сары кітап" – 1894 жылдан 1897 жылға дейін Лондонда жарық көрген британдық тоқсан сайын шығатын әдеби мерзімдік журнал. Ол The Bodley Head Publishing House баспасында Элкин Мэтьюс пен Джон Лейн, кейін Джон Лейн жеке жариялаған, ал американдық Генри Харланд редакциялаған. Журналдың бағасы 5 шиллинг (£, ) құрады және ол "Сары тоқсандар" деп аталатын онжылдыққа есім берді, бұл журнал қызмет еткен кезеңге сілтеме жасайды.

Маңыздылығы

"Сары кітап" 1890 жылдардағы британдықтардың жетекші журналы болды. Эстетизм мен декаданспен байланысты, журнал әдеби және көркем жанрларды, поэзияны, әңгімелерді, эсселерді, кітап иллюстрацияларын, портреттерді және суреттердің көшірмелерін қамтыды. Обри Бердсли оның алғашқы көркем редакторы болды және ол сары мұқаба идеясын, сол кездегі заңсыз француз әдебиетімен байланыстырды. Ол Чарльз Кондер, Уильям Ротенштейн, Джон Сингер Сарджент, Уолтер Сикерт және Филип Вильсон Стир сияқты суретшілердің туындыларын алды. Әдеби мазмұны да жоғары деңгейде болды; Макс Бербом, Арнольд Беннетт, "Барон Корво", Эрнест Даусон, Джордж Гиссинг, сэр Эдмунд Госс, Генри Джеймс, Ричард Ле Галлиен, Шарлотта Мью, Артур Саймонс, Х.Г. Уэллс, Уильям Батлер Йейтс және Фрэнк Светтенхэм журналға үлес қосты. Оскар Уайльд өзінің беттерінде ештеңе жарияламаса да, ол Бердслинің "Саломесін" суреттегендіктен және көптеген авторлармен достық қарым-қатынаста болғандықтан оған байланысты болды. Журнал туралы оның әдебиетінде де айтылады. Уайльдтың "Дориан Грейдің портреті" (1891) романында Дорианға үлкен әсер еткен "сары кітап" - Лорд Генридің оның бірінші махаббатының өлімінен кейін оны көңіл көтеру үшін берген кітабы. Сыншылар "Дориан Грейдің портреті" романындағы "сары кітапты" Жоррис-Карл Гюйсманстың "À rebours" романы деп түсіндіреді, бұл британдық эстеттерге, мысалы Бердслиге үлкен әсер еткен париждік декаданстың көрнекті туындысы. Парижде мұндай кітаптар оқырманды олардың құмарлық мазмұны туралы ескерту үшін сары қағазға оралған. Алайда, "Дориан Грей" романы рецензия атауының тікелей көзі емес. "Сары кітапқа" жасырын сілтеме Уайльдтың "Идеал күйеуі" (1895) драмасында да бар. Миссис Шевли "Көк кітапты" ешқашан оқымағанын, сары түсті кітаптарды артық көретінін айтады. Бұл ескерту 1890 жылдардың "сары" кітаптарын, статистикалық және ақпараттық "көк" кітаптардан ажыратады. Драманың 1895 жылы қойылғанын ескерсек, Миссис Шевлидің сөздері 1894 жылы жарық көрген "Сары кітап" журналына қатысты болуы мүмкін. 1895 жылы Уайльдті Кадоган қонақүйінде тұтқындаған кезде оның "Сары кітаптың" көшірмесі болғаны туралы хабарлар тарады. Бұл хабардың дұрыстығын анықтау қиын, бірақ Уайльдтің Пьер Луистің сары мұқабалы "Афродита" романының көшірмесі болмауы керек, өйткені ол кітап 1896 жылға дейін жарық көрмеген. Уайльд тұтқындалғаннан кейін Бердсли журналдың көркем редакторы қызметінен босатылды, оның орнына баспагер Джон Лейн, Паттен Уилсонның көмегімен келді. Сыншылар Бердсли кеткеннен кейін журналдың сапасы төмендегенін, "Сары кітаптың" Лейннің авторларының жұмысын насихаттау құралына айналғанын айтса да, 1897 жылдың көктемінде журнал жабылатынға дейін өнер мен әдебиетте жоғары стандарт сақталды. Ерекшелігі - әйел жазушылар мен суретшілердің еңбектерін басып шығару, олардың ішінде Элла Д'Арси, Этель Колберн Мэйн (екеуі де Харландтың редакторларының орынбасары болды), Джордж Эгертон, Шарлотта Мью, Розамунд Мариотт Уотсон, Ада Леверсон, Этель Рид және Нетта Сирет, Мейбел Сирет, Нелли Сирет болды. "Сары кітаптың" сол кездегі әдеби ортадағы маңыздылығын көрсететін мысал - оның жарықтан тоқтағаннан кейін отыз үш жыл өткен соң, ойдан шығарылған туындыда айтылуы. Америкалық жазушы Уилла Кэтэр "Қос туған күн" атты әңгімесіндегі кейіпкерлерінің кітапханасында оның бар екенін атап өтті, сонымен қатар ол "әсер ету және ынталандыру күшінен" айырылғанын айтты. "Сары кітап" басқа журналдардан матамен қапталып шығарылуымен, әдеби және көркем мазмұн арасында қатаң айырма жасауымен (бір-екі рет қана байланыс болды), сериалдық әңгімелерді қамтымауымен және тек баспагерлердің тізімдерінен басқа жарнамалардың болмауымен ерекшеленді.

Бастапқы қабылдау

"Сары кітаптың" жарқын түсі журналды бірден француздық тыйым салынған романдармен байланыстырды – көптеген адамдар оның ішіндегі ұятсыз мазмұнға ұқсас күткен. Бірінші томда Макс Бербомның "Косметиканы қорғау" мақаласы жарық көрді, ол қызығушылық тудырып, оның айбарына септі. Дегенмен, "Сары кітаптың" алғашқы авторлар тізімі радикалды емес, көбінесе консервативті жазушылардың жиынтығын көрсетті: Эдмунд Госс, Уолтер Крейн, Фредерик Лейтон және Генри Джеймс сияқтылар. Оскар Уайльд "Сары кітапты" "мүлде сары емес" деп еске салды. "Романтикалық 90-шы жылдар" еңбегінде, декаданс жаңа әдебиетімен байланысты ақын Ричард Ле Галлиен "Сары кітапты" былай деп сипаттады: "Сары кітап, әрине, жаңа, тіпті көзге түсетін болды, бірақ Бирдслидің суреттері мен әшекейлерінен басқа, алғаш рет көріп, көптеген адамдарға табиғи түрде таңғажайып, жағымсыз және қызықты әсер еткенімен, неліктен осылай таңғажайып көрінгенін түсіну қиын. Бірақ жұртшылық – инстинктке ие жаратылыс, көбінесе ойлағаннан гөрі ақымақ емес. Ол, әрине, осы жаңа, ерекше тоқсандықтың бірдеңесін сезіп, қорқынышты деп санады, сондықтан оны бірден жаңа қозғалыстардың символы ретінде қарастырды, оны тек ішінара ғана бейнеледі".

Обри Бердслидің ықпалы

"Сары кітап" өзінің танымалдылығының көп бөлігін Обри Бердслиге қарызды болды, ол Джон Лейннің қарсылығына қарамастан, көпшілік пікірін дүрліксітуге бірнеше рет тырысты. Лейн әр жарияланым алдында Бердслидің суреттерін мұқият тексеріп отыратын, себебі Бердсли өзінің туындыларында тиіссіз бөлшектерді жасырумен белгілі болды. Бердслинің "Сары кітапқа" қосқан үлесі кезінде екеуі көңіл көшіру ойынына тартылды. Лейннің Бердслидің суреттерін мұқият қарауы, оның "Сары кітапты" Декаденстің таңғажайып эстетикасымен ғана байланысты басылым ретінде көруін көрсетеді. Шындығында, Лейн үнемі бұл туындының кез келген оқырманға лайықты оқу материалы болуын қалағанын баса айтты. Алайда, Бердсли викториялық көркемдік идеалды ашық күлдірді, оны ол тар және екіжүзді деп есептеді. Бердслинің өнері "Сары кітаптың" ең даулы жағы болды; оның стилі өте жасанды және жағымсыз деп саналды және ол замандас басылымдарда ашық пародияланды. Жауап ретінде Бердсли өзінің стилінен өзгеше екі суретті – Филип Броутон және Альберт Фоштер аттарымен "Сары кітаптың" үшінші томында жариялады. "Saturday Review" Броутонның туындысын "сапалы сурет" деп, ал Фоштердікіні "шебер зерттеу" деп бағалағанмен, Бердслинің өзінің атымен жасалған суреттерін "бұрынғыдан да ерекше" деп сынады. Бердслинің үлесі "Сары кітапты" ғасыр сотының декаденттік көзқарастарымен байланысты мерзімді басылымға айналдырды. Осы кітапты француз романының үлгісімен жасау Бердсли мен Генри Харландтың бірлескен шешімі болды. Осы шешім Бердслидің журналдан алынуына себепкер болды. БАҚ Оскар Уайльдтың сотқа алып барған сары кітабының өзі "Сары кітап" екенін хабарлады. Салли Леджер "Уайльд әйелдері және Сары кітап: Эстетизм мен Декаденстің жыныстық саясаты" еңбегінде: "[Газеттерде Уайльд сотқа "Сары кітаппен" бірге барған, және осы БАҚ хабарлары 1890-шы жылдардың мәдени санасында "Сары кітап", эстетизм және Декаденс, сондай-ақ 1895 жылдың сәуір және мамыр айларынан кейін гомосексуализм арасындағы байланысты нығайтты" деп жазды. Бердслинің Саломеяның суреттері арқылы Уайльдпен байланысы болғандықтан, поэзияға үлес қосқан Уильям Уотсон оны көркемдік редакторы лауазымынан босатуды талап етті. Осы ішкі және (Бодли Хедтің кеңсесіне вандализм жасап, ғимаратты қиратқан наразылық толқуынан кейін) сыртқы қысыммен баспагерлер V томнан кейін суретшінің барлық іздерін алып тастады, бірақ VI томға жарнама бар, онда оның туындылары көрсетілген. Стенли Вайнтраубтың сөзіне сүйенсек, "Сары кітаптың түсі "Сары тоқсандардың" дұрыс бейнесі болды, онжылдық викториялық дәуірден регенттік көзқарастар мен француздық ықпалға көшкен кезде; сары – викториялық регенттікке дейінгі әйгілі және дэндилік сән-салтанаттың ғана емес, сонымен қатар, зұлым және декаденттік француз романының түсі болды". Егер "Сары кітап" өзінің проспектісінде жариялағандай "батыл" болмаса да, ол "Сары тоқсандардың" негізгі күресін бейнелейтін мәдени пікірсайыстың алдыңғы қатарында болды. Оның алуан түрлі авторлары "Сары кітапты" "импрессионизм, феминизм, натурализм, дэндизм, символизм және классицизммен байланыстырды, олардың барлығы тоқсан жылдардағы декаденттік саясатқа қатысты". Сабина Доран (The Culture of Yellow, or, The Visual Politics of Late Modernity) еңбегінде: "Өзінің тұжырымдалуынан бастап, "Сары кітап" өзін аңызға толы мәдениетпен тығыз байланысты деп көрсетеді; шындығында, ол осы мәдениеттің бастаушыларының бірі" деп жазады.

Мәтінді суретке салу

"Сары кітап" 1890 жылдардағы ең коммерциялық сәтті және типографиялық тұрғыдан маңызды журнал ретінде танылды. [Ол] графикалық суретшілердің әдебиетке және өнердің коммерцияға қарсы екі жақты қарсылығын толыққанды білдірді, бұл екі күрес "Сары кітаптардың" мазмұнындағы жұпталған сөздерде бейнеленген: қаріп басу және суреттер, әдебиет және өнер. "Сары кітаптың" мазмұны Виктория дәуіріндегі өнерге қатысты қалыпты көзқарастардан өзгеше болды, онда "мәтіндер суреттерді анықтады, ал емес керісінше". Жозеф Пеннелл "Кітаптарды иллюстрациялау: Студенттерге арналған нұсқаулық" еңбегінде: "Иллюстрация – түсіндіретін өнер туындысы", – деп түсіндіреді. "Сары кітаптың" алғашқы басылымы жарыққа шығар алдында Харланд пен Бирдсли суреттің мақсаты тек түсіндіру ғана деген пікірмен келіспеді: "[Мәтін мен суреттер арасында] ешқандай байланыс болмауы керек. Олар толығымен бөлек болады". "Сары кітапта" өнер мен мәтін арасындағы тепе-теңдік әр туындының алдындағы жеке тақырыптық беттермен көрсетіледі, ол әдеби немесе көркемдік шығарма болсын. Тақырыптық беттерді пайдалану, көрермен туындыны көруге үлкермес бұрын оны бөлектеп, басқа материалдардан ажыратып, әр жеке туындыны маңызды және тұтас жұмыстан тәуелсіз ретінде ұсынады.

Беттің макети

"Сары кітаптың" беттеуі қазіргі Виктория дәуірінің мерзімді басылымдарынан күрт ерекшеленді: "оның асимметриялық орналасқан тақырыптары, кең шеттері, көп мөлшердегі бос орын және салыстырмалы түрде шаршы беттері "Сары кітаптың" Уистлерге нақты және маңызды қарыз екенін көрсетеді". "Сары кітап" журналындағы бос орынды көп пайдалану журналға қарапайымдық пен әсемдік сыйлады, стильдік тұрғыдан "викториялық беттердің әдеттегі масқаралық тәртіпсіздігін" басып өтті. Бос орынды пайдалану теріс емес, керісінше, оқырманның назарын бос бетке эстетикалық және жасалған нысан ретінде аударады. "Сары кітап" журналының бірінші санындағы мақаласында ол "кітап нысанында, кітап мазмұнында; көруге әдемі және қолдануға ыңғайлы кітап; стилі бар, өңделуі бар кітап; әрбір кітап сүйгіштің бірден ғашық болатын кітап; қазір кітапқа бейжай қарайтындардың да кітап сүйгіштерге айналатын кітап" деп таныстырылды. Әдетте діни және шіркеу жұмыстары үшін сақталатын шрифт, "Сары кітаптың" беттерінде қолданылуы оны бірден "Әдемілік дінімен" байланыстырды. Әр беттегі қайталама сөздердің қолданылуы "Сары кітаптың" ескірген нәрселермен байланысын күшейтті. Ескірген және көзді алаңдататын қайталама сөздер оқудың танымдық процесін бөліп, "оқу актісін құрайтын физикалық белгіні ашыққа шығарады; осылайша, қайталама сөздер типографияның бейнелеуіне қатысады". Оқырманды мағынасы жоқ мәтін арқылы тоқтатып, қайталама сөздер басылған сөздерге әдетте назар аударусыз қалатын формалық беріктік сыйлайды. "Сары кітаптың" соңғы санының мұқабасын (1897 жылдың сәуір айында жарық көрген) Мейбел Сирет жасаған.