Кіріспе

Музыкалық аспап түрі, Фредерик Шопеннің шығармасы. Эолиялық арфа (сонымен қатар жел арфасы) – желдің күшімен ойнатылатын музыкалық аспап. Ежелгі гректердің жел құдайы Эол есімімен аталған эолиялық арфаның дәстүрлі түрі – екі тіреуге керілген сымдары бар, дыбыс тақтасы орнатылған ағаш қорап. Оны көбінесе терезеге орналастырады, онда жел сымдарға тиіп, дыбыс тудырады. Сымдар әртүрлі материалдардан (немесе қалыңдықтан) жасалуы мүмкін, барлығы бірдей биіктікте немесе әртүрлі биіктікте күйлендірілуі мүмкін. Эолиялық арфа – желмен ғана ойналатын жалғыз аспап, сонымен қатар тек гармониялық жиіліктерді ғана шығаратын жалғыз аспап. Олар осы ерекшелігінен туындайтын ерекше дыбыспен танылады, ол көбінесе құпиялы және тұманды деп сипатталады. Эолиялық арфа ежелгі заманнан белгілі болған, алғаш рет Афанасий Кирхер (1602–1680) өзінің «Musurgia Universalis» (1650) және «Phonurgia Nova» (1673) кітаптарында сипаттаған. Романтика дәуірінде бұл аспап кеңінен танымал болды, ал эолиялық арфалар бүгінгі күнге дейін қолмен жасалады. Кейбіреулері қазір ғимараттардың төбелерінде және желді төбелерде орналасқан монументальді металл дыбыс мүсіндері түрінде жасалады. Дыбыстың сапасы сымдардың ұзындығы, қалыңдығы, түрі, желдің күші және резонанс беретін дененің материалы сияқты көптеген факторларға байланысты. Металл қаңқасы бар және дыбыс тақтасы жоқ аспаптар, ағаш қорабы мен дыбыс тақтасы бар арфалардан өте ерекше дыбыс шығарады. Бұл дыбыста желдің қоңырауындағыдай перкуссиялық эффект жоқ, керісінше, желдің ырғағымен үйлесетін гармониялық жиіліктердің күшеюі мен әлсіреуі байқалады. Эолиялық арфалар адамның араласуынсыз ойнатылатындықтан, олардың шығаратын дыбысы – алеаторлық музыканың мысалы. Эолиялық арфалар материалдары мен пішіндері жағынан әртүрлі болуы мүмкін. Кейбірлері стандартты арфаларға, ал бірі – скрипкаға ұқсайды. Мұндай эффекттер жоғары кернеулі электр сымдарында да байқалуы мүмкін, олар дыбыстың естілуі үшін жеткілікті жылдам немесе көру үшін жеткілікті баяу болуы мүмкін. Радио антенналары, кемелердің тетік сымдары және қатаң таяқшалар сияқты созылған сымдар да осы құбылысты көрсетеді. Нәтижесінде эолиялық арфалар тек гармониялық дыбыстарды ғана шығарады. Егер сымдарды тартып ойнаса, олар бірнеше гармониялық дыбыстармен қатар негізгі жиілікті де шығарар еді. Көптеген үйге арналған эолиялық арфалар ағаштан жасалады, олардың дыбысын жақсарту үшін дыбыс тақтасы мен дыбыс тесігі бар. Олардың өлшемдері әдетте шамамен бір метрге 13 сантиметрге 8 сантиметрге тең. Бұл масштабта металл ағашқа қарағанда артықшылықты болып табылады, өйткені металл қоршаған ортаның әсеріне ұзақ төтеп береді, аз күтімді қажет етеді және ағаштан берік әрі мықты.

Тарих

Желдің аспаптарда ойнау қабілеті ежелгі заманнан бері белгілі және туралы айтылып келген. Эолия арфасы көптеген өлеңдерде кездеседі. Олардың ішінде кем дегенде төрт Романтикалық дәуір өлеңдері бар: Сэмюэл Тейлор Колридждің "Эолия арфасы" және "Көңілсіздік, ода", ал Перси Биш Шеллидің "Өзгергіштік" және "Батыс желге ода". Бұл екеуінің біріншісі оның "Поэзияны қорғау" атты эссесімен бірге жарияланған. Генри Дэвид Торо "Эолия арфасынан келген хабарлар" атты өлең жазды, оны өзінің алғашқы кітабының "Дүйсенбі" тарауына қосты, ол "Конкорд және Мерримак өзендеріндегі бір апта" деп аталады. Эолия арфасы бірнеше романда да еске алынған. Олардың ішінде Джордж Элиоттың "Мидлмарч" (1871), Томас Хардидің "Трампет майоры" (1880) және "Кастербридж қаласының мэрі" (1886), Владимир Набоковтың "Лолита" (1955) және Лоуренс Дюреллдің "Клеа" романы (Александриялық квартеттің төртінші кітабы) (1960) кіреді. Джеймс Джойстің "Улисс" (1922) романының "Эолус" тарауында "О, Эолия арфасы!" деген қысқаша бөлімі бар. Жақында, Эолия арфасы 1964 жылы Ян Флемингтің "Чити-Чити-Банг-Банг" балалар романында да пайда болды, ол бір үңгірді әуесқойша қорқынышты ету үшін қолданылды. Уильям Хайнесеннің "Жоғалған музыканттар" (1950) романында, Торсхавнда, Корнелиус Исаксен кейіпкері үш ұлын кішкентай шіркеуге алып барады, онда олар мұнарада "Эол арфасының өзгермелі дыбыстарын" тыңдайды, бұл ұлдарды өмір бойы музыкаға құмар етуге әкеледі. Оскар Эскивиас жазған "El arpa eólica (Эол арфасы)" альтернативті тарих повесі. Ол алғаш рет 2011 жылы Fábulas de Albión баспасында жарияланды. Повесте Берлиоздың Париждегі жас студенттік өмірі суреттелген.

Ежелгі Эол арфалары

Соңғы уақытта биіктігі алты метрден асатын бірнеше эолдық арфалар салынды. Осы өлшемдегі эолдық арфалар әдетте металдан жасалады. Италияның Верона провинциясындағы Неграр қаласында алты метрден астам биіктігі бар заманауи ескерткіш – эолдық арфа орналасқан. Бұл итальяндық архитектор Джузеппе Ферленга жобалаған дыбыс монументі, ол 2015 жылдың қараша айында Маццано спорт және мәдени тобының ұйымдастыруымен ашылды. Бұл құралдың акустикалық бөлігі мыс гармоникалық корпусы бар каркастан тұрады. Неграр эолдық арфасында әртүрлі ұзындығы мен материалдан жасалған алты ішек бар. Егер жел соқса, бұл монументалды арфа шамамен төрт метр қашықтықта естілетін дыбыстарды шығарады. Солтүстік Америкада осы және одан да үлкен эолдық арфалар көптеп кездеседі. Нью-Мексико штатының Мимбрес аңғарында «Темпест-сонг» деп аталатын, биіктігі жеті метрден асатын эолдық арфа бар. «Темпест-сонг» стандартты арфаға ұқсас, 45 ішегі C минор пентатоникалық шкаласына келтірілген, ал орталық тірегі бастапқыда жартылай жүк көлігінен алынған. Сан-Францискодағы Exploratorium мұражайында одан да үлкен, сегіз метр биіктігі бар эолдық арфа орналасқан. Әлемдегі ең үлкен эолдық арфа тіпті Сиднейдікін де басып кетеді. Сан-Францискода Лусия мен Аристид Деметриос жел арфасы (Lucia and Aristides Demetrios Wind Harp) тұр, оның биіктігі 28 метрге жетеді. Бұл эолдық арфа теңіз деңгейінен 74 метрден жоғары орналасқан, сондықтан ол әрқашан қолайлы желге ие және Оңтүстік Сан-Франциско мен шығанақтың бір бөлігінің панорамалық көрінісін ұсынады. Сонымен қатар, бұрылысты торлармен байланысқан болат арқалықтарға ұқсайтын бұл құрал қаланың көп бөлігінен көрінеді.