Эдвард Смит-Стэнли, Дерби графының 14-ші титулы: Британ саяхатшысының өмірі мен қызметі

Кіріспе

Британдық мемлекет қайраткері (1799–1869)

Эдвард Джордж Джеффри Смит Стэнли, Дербидің 14-ші графы, (29 наурыз 1799 – 23 қазан 1869), 1834 жылдан 1851 жылға дейін Лорд Стэнли ретінде танылған, Ұлыбританияның үш рет премьер-министрі болған британдық мемлекет қайраткері және консервативті саясаткер. Бүгінгі күнге дейін ол Консервативтік партияның ең ұзақ қызмет еткен басшысы болып саналады. Ол үш немесе одан көп мерзімге премьер-министрлік қызметін атқарған төрт британ премьер-министрінің бірі. Дегенмен, оның әр үкіметі екі жылдан кем уақытқа созылып, барлығы үш жыл 280 күнге жетті. Дерби Ирландияда мемлекеттік білім беру жүйесін енгізіп, Парламентті реформалады. Тарихшы Фрэнсис Уолш Дерби партияны біліммен қаруландырып, оның стратегиясы ретінде әрекет етіп, 1867 жылғы реформа заңы – вигтердің соңғы маңызды шарасын қабылдауға көмектескенін жазды. Оның ең үлкен жетістігі – виг конституциясы шеңберінде қазіргі заманғы Консервативтік партияны құру болды, бірақ осы құрметке Дизраэли талаптанды. Ғалымдар оның рөлін ұзақ жылдар бойы назардан тыс қалдырды, бірақ XXI ғасырда оны Ұлыбританияның барлық премьер-министрлерінің қатарында жоғары бағалайды.

Ерте өмір және білім

Эдвард Смит Стэнли 1799 жылдың 19 наурызында Ланкаширдегі Ноусли Холлде дүниеге келді. Ол Дербидің 13-ші графы Эдвард Смит Стэнли мен оның әйелі (және бірінші туысы) Шарлотта Маргарет Хорнбидің үлкен ұлы болды. Ол Итон және Оксфордтың Крайст-Черч колледжінде білім алды. Стэнлидің ата-бабалары 1405 жылдан бастап Мэн аралының патшалары, кейіннен Мэн аралының лордтары болды. Томас Стэнли, Дербидің 1-ші графы, Босворт шайқасында жағын өзгертіп, құлаған Ричард III патшаның тәжін Генри Тюдордың басына кигізді.

Саяси мансабының алғашқы жылдары, 18221852

1822 жылы Эдвард Стэнли, сол кездегідей, Стокбриджтің бұзылған округінен виг партиясының өкілі ретінде, отбасының дәстүрлі партиясы ретінде Парламентке сайланды. Алайда, 1824 жылы ол Джозеф Хьюмның Ирландиядағы беделді протестант шіркеуін тексеру туралы ұсынысына қарсы дауыс бергендіктен, кейбір виг әріптестерінен шешілді. 1826 жылы ол мандатын жоғалтты. 1830 жылы вигтер билікке оралғанда Стэнли лорд Грей үкіметінде Ирландияның бас хатшысы болды және 1831 жылы кабинетке кірді. Бас хатшы ретінде Стэнли Ирландияның Лорд-лейтенанты лорд Энглсимен жиі қақтығысқа түсетін бірқатар қатаң шаралар қолданды. 1831 жылдың қазан айында Стэнли Август Фитцджеральдқа, 3-ші Лейнстер герцогіне, Ирландияда Ұлттық білім беру жүйесін құру туралы хат жазды. Бұл хат бүгінгі күні Ирландиядағы негізгі бастауыш білім берудің заңдық негізі болып табылады. 1833 жылы Стэнли соғыс және колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшы болып тағайындалды және құлдықты жою туралы заңның қабылдануын бақылады. Діни сенімі берік Англикан Стэнли 1834 жылы Ирландия Англикан шіркеуін реформалау мәселесі бойынша министрлермен келіспей, үкіметтен кетті. Ол "Дерби Дили" деп аталатын топ құрып, Лорд Джон Расселдің күшейіп келе жатқан радикалды виггерлігі мен торилердің консерватизмі арасында орташа бағытты табуға тырысты. Тори көшбасшысы сэр Роберт Пилдің 1834 жылғы Тамворт манифестімен орталыққа бет бұруы, Стэнлидің "Ноусли Крид" сөзінен үш күн бұрын жарияланды, Стэнлишілердің бағдарламасының ерекшелігін жойды. "Дерби Дили" терминін ирландиялық ұлтшыл көшбасшысы Дэниел О'Коннелл қолданды. Стэнлиден басқа, Дилидің басқа маңызды мүшелері Адмиралтействоның бірінші лорды лауазымынан кеткен сэр Джеймс Грэм, Лорд Приви мөрі лауазымынан кеткен лорд Рипон және Почта министрі лауазымынан кеткен Ричмонд герцогы болды. Бұл төрт министр әртүрлі саяси фоннан шыққан: Стэнли мен Грэм – ескі вигтер, Рипон – бұрынғы Каннингтік тори премьер-министрі, ал Ричмонд – консервативті тори, ол өзін Грей кабинетінде таңқаларлық түрде тапқан еді. Олар Пилдің 1835 жылғы қысқа мерзімді үкіметіне қатыспағанымен, келесі бірнеше жылда олар біртіндеп Пилдің Консервативтік партиясына бірікті, ал "Дерби Дилидің" бірнеше мүшелері Пилдің екінші үкіметінде маңызды лауазымдарға ие болды. Консерваторларға қосылған Стэнли 1841 жылы Пилдің екінші үкіметінде отаршылдық хатшы болып қызмет етті. 1844 жылы ол әкесінің Стэнли бароны ретінде жеделдету туралы жарлық арқылы Лордтар Палатасына шақырылды. Ол 1845 жылы премьер-министрмен тағы да келіспеді, бұл жолы Астық заңдарын жою мәселесі бойынша, және Консервативтік партияның көпшілігін өзімен бірге алып жүруге қол жеткізді (оның ішінде жас Бенджамин Дизраэли де бар). Содан кейін ол Консервативтік партияның протекционисттік фракциясын басқарды. Лордтар Палатасында 1847 жылдың 23 қарашасында ол ирландиялық католик діндарларын конфессияда заңсыздық пен қылмысты қолдауға шақыруда айыптады. Бұл туралы Дерридің көмекші епископы Эдвард Магинн бірқатар хаттарда дау көтерді. 1851 жылы ол әкесінен Дерби графы титулын мұраға алды. Консерваторлар 1846 жылы биліктен кеткен кезде партиялық жүйе өзгеріске ұшырады, ең маңызды мәселелер Ирландия мәселесі және шешілмеген сайлау құқығы болды. Протекционистердің жетекшілері болды, олардың ішінде Дерби басты рөл атқарды.

In 1822 Edward Stanley, as he was then, was elected to Parliament in the rotten borough of Stockbridge as a Whig, the traditional party of his family. In 1824, however, he alienated some of his Whig colleagues by voting against Joseph Hume's motion for an investigation into the established Protestant Church of Ireland. He lost his seat in 1826. When the Whigs returned to power in 1830, Stanley became Chief Secretary for Ireland in Lord Grey's Government, and entered the Cabinet in 1831. As Chief Secretary Stanley pursued a series of coercive measures which frequently brought him into conflict with the Lord Lieutenant of Ireland, Lord Anglesey. In October 1831, Stanley wrote the Stanley Letter, to Augustus FitzGerald, 3rd Duke of Leinster establishing the system of National Education in Ireland. This letter remains today the legal basis for the predominant form of primary education in Ireland. In 1833, Stanley moved up to the more important position of Secretary of State for War and the Colonies, overseeing the passage of the Abolition of Slavery Bill. Stanley, a religiously devout Anglican, broke with the ministry over the reform of the Anglican Church of Ireland in 1834 and resigned from the government. He then formed a group called the "Derby Dilly" and attempted to chart a middle course between what they saw as the increasingly radical Whiggery of Lord John Russell and the conservatism of the Tories. Tory leader Sir Robert Peel's turn to the centre with the 1834 Tamworth Manifesto, published three days before Stanley's "Knowsley Creed" speech, robbed the Stanleyites of much of the uniqueness of their programme. The term "Derby Dilly" was coined by Irish Nationalist leader Daniel O'Connell. Besides Stanley, the other principal members of the Dilly were Sir James Graham, who had resigned as First Lord of the Admiralty; Lord Ripon, who had resigned as Lord Privy Seal; and the Duke of Richmond, who had resigned as Postmaster General. These four ministers had come from notably different political backgrounds—Stanley and Graham were old Whigs, Ripon was a former Canningite Tory prime minister, while Richmond was an arch conservative Tory who had incongruously found himself in the Grey cabinet. Although they did not participate in Peel's short lived 1835 ministry, over the next several years they gradually merged into Peel's Conservative Party, with several members of the "Derby Dilly" taking prominent positions in Peel's second ministry. Joining the Conservatives, Stanley again served as Colonial Secretary in Peel's second government in 1841. In 1844 he was summoned to the House of Lords as Lord Stanley of Bickerstaffe in his father's Barony of Stanley by a Writ of acceleration. He broke with the Prime Minister again in 1845, this time over the repeal of the Corn Laws, and managed to bring the majority of the Conservative Party with him (including, among others, the young Benjamin Disraeli). He thereafter led the protectionist faction of the Conservative Party. In the House of Lords, on 23 November 1847, he accused the Irish Catholic clergy of using the confessional to encourage lawlessness and crime. This was disputed in a series of letters by the coadjutor Bishop of Derry, Edward Maginn. In 1851 he succeeded his father as Earl of Derby. The party system was in a state of flux when the Conservatives left office in 1846, the outstanding issues being the question of Ireland and the unresolved franchise. The protectionists had a core of leaders, of whom Derby was a leading light.

Премьерлік, 18521869

Ол қазіргі заманғы премьер-министрлердің ішінде парламенттік көпшілікке ие болмаған жалғыз премьер-министр. 1857 жылы Малмсбери графы жеке күнделігінде Дербидің баспасөзді тиімді пайдалана алмауына қатысты былай деп жазды:
Лорд Дерби саяси баспасөздің күрт өсіп, күшті болуын ешқашан сезіне алмады, оған құлықсыздықпен қарады, ал осы сезім баспасөз өкілдері тарапынан да қайтарылды. Бүгінгі таңда билікке және танымалдыққа қол жеткізгісі келетін адамдар үшін бұл өте қателік. Лорд Дерби өте мақтаншыл адам болғандықтан, тіпті ең жақын достары мен теңдестеріне де, тіпті танымайтын адамдарға да жағымпаздық жасауға келмейді.

Бірінші үкімет

Дерби 1852 жылдың ақпанында лорд Джон Расселдің виг үкіметінің құлауынан кейін азшылық үкіметін құрды. Бұл жаңа министрлікте Бенджамин Дизраэли қазынашылық канцлері болып тағайындалды. Көптеген консервативті министрлер Пилдің соңынан ергендіктен, Дерби көптеген жаңа адамдарды Кабинетке тағайындауға мәжбүр болды, олардың тек үшеуі ғана бұрынғы Жеке Кеңесшілер еді. Ол кезде есту қабілеті нашарлаған Веллингтон герцогы Лордтар палатасында тәжірибесіз министрлердің тізімін естігенде, "Кім? Кім?" деп сұрады. Сол кезден бастап бұл үкімет "Кім? Кім?" үкіметі деп аталды. Дәстүрлі түрде Дербидің үкіметтері Дизраэлидің үстемдігімен болды деп есептелді. Алайда, соңғы зерттеулер көрсеткендей, бұл әрқашан осылай болмаған, әсіресе сыртқы саясатты жүргізуде. Онда Дерби және оның Сыртқы істер хатшылары, лорд Малмсбери және кейін оның ұлы лорд Стэнли, қаржылық күш арқылы билікті нығайтуға, соғыстан кез келген бағамен сақтануға, басқа державалармен ынтымақтастыққа және Еуропа концерті арқылы дипломатиялық мәселелерді шешуге бағытталған саясатты ұстанды. Бұл Дизраэлидің кейіннен ұстанған әскери күш пен бедел саясатына қарама-қайшы болды, ал Дербидің сыртқы саясатқа өзгеше көзқарасы "керемет оқшауланудың" алғышарты ретінде қарастырылуы мүмкін, сондай-ақ 19 ғасырдың соңы мен 1930 жылдары консерваторлар ұстанған Еуропаның дипломатиялық шешімі ретінде де қарастырылуы мүмкін. 1852 жылдың маусым айындағы жалпы сайлауда Дерби мен Дизраэли басшылығымен консервативтік партия Ұлыбритания парламентінде 330 орын жеңіп алды, бұл жалпы санының 42,9% құрады. Вигтер аз орын жеңгенімен, парламентте вигтермен бірге дауыс беруге дайын болған бірнеше шағын топтар болды, соның ішінде 1846 жылдың маусымында вигтерге қосылып Жүгері заңдарын жойған 38 консервативті парламент мүшесі – Пилиттер; тұтыну тауарларына барлық тарифтерді жоюға мүдделі 113 еркін саудагер; және Ирландияның тәуелсіздігі мен ирландиялық шаруалардың құқықтарын қолдаған 63 ирландиялық бригада мүшесі. 1852 жылдың маусымындағы сайлаудан кейін бұл шағын топтардың ешқайсысы вигтермен үкімет құруға дайын болған жоқ. Сондықтан, Дерби графына азшылық үкіметін құруға шақыру жасалды. Дерби келісіп, Дизраэлиді жаңа қазынашылық канцлері етіп тағайындады. Барлық азшылық үкіметтер сияқты, Дербидің азшылық үкіметі де басқаруда қиындықтарға тап болды. Олардың басты мақсаты – үкіметтің шағын құрамдас бөліктерінің кез келгені вигтерге өтіп, "сенімсіздік" дауысына себеп болуы мүмкін кез келген мәселені болдырмау еді. Алайда, Парламент алдында тұрған нақты мәселелерді ұзаққа дейін кейінге қалдыруға болмайды, және Дизраэли 1852 жылдың желтоқсан айында Парламентке ұсынған алғашқы бюджеті Пилиттер, еркін саудагерлер және ирландиялық бригада үшін танымал болмады, нәтижесінде "сенімсіздік" дауысымен қабылданды. Осының салдарынан Дербидің азшылық үкіметі құлап, лорд Абердин басшылығымен Пилиттер мен вигтердің коалициясына жол ашылды. 1855 жылы Абердиннің үкіметі құлаған кезде, королева Виктория Дербиден үкімет құруды сұрады. Партияның Дизраэли сияқты кейбір бөліктерінің наразылығына қарамастан, Дерби бұл ұсыныстан бас тартты, өйткені ол консервативтік партияның бәсекелесі, мысалы лорд Джон Рассел немесе лорд Палмерстон басшылығымен қысқа мерзімді сәтсіз үкіметтен кейін күшті үкімет құра алатынына сенді.

Derby formed a minority government in February 1852 following the collapse of Lord John Russell's Whig Government. In this new ministry, Benjamin Disraeli was appointed Chancellor of the Exchequer. With many senior Conservative ministers having followed Peel, Derby was forced to appoint many new men to the office of the Cabinet, only three were pre existing Privy Counsellors. When the aged Duke of Wellington, by then very deaf, heard the list of inexperienced cabinet ministers being read aloud in the House of Lords, he gave the government its nickname by shouting "Who? Who?". From then this government would be known as the "Who? Who?" ministry. Traditionally Derby's ministries were thought in hindsight to have been dominated by Disraeli. However, recent research suggests that this was not always the case, especially in the government's conduct of foreign policy. There, Derby and his Foreign Secretaries, Lord Malmesbury and later his son Lord Stanley, pursued a course of action that was aimed at building up power through financial strength, seeking to avoid wars at all costs, co operating with other powers, and working through the Concert of Europe to resolve diplomatic problems. This contrasted sharply with the policy of military strength and prestige that Disraeli would later pursue, and Derby's very different take on foreign policy could be seen as the precursor of "splendid isolation", as well as the diplomatic settlement of Europe pursued by later Conservatives in the late 19th century and the 1930s. In the general election of June 1852, the Conservative party under Derby and Disraeli won only 330 seats in the House of Commons—42.9% of the total. Although the Whigs actually won fewer seats—292 seats—there were several small groups in Parliament that might be willing to side with the Whigs on particular issues, including the 38 Conservative members of Parliament who were Peelites, who had already joined with the Whigs in June 1846 to repeal the Corn Laws; the 113 members who were Free Traders and who were interested in eliminating all tariffs on consumer goods; and the 63 members of the Irish Brigade who were interested in the independence of Ireland and Tenant's Rights for Irish tenants. Immediately following the election in June 1852, none of these small groups were willing to work with the Whigs to form a government. Accordingly, the Earl of Derby was invited to form a minority government. Derby did so and appointed Disraeli as the new Chancellor of the Exchequer. As with all minority governments, Derby's minority government had a difficult time governing. Their main preoccupation was avoiding any issue which might cause any of the government's small components to go over to Whigs and cause a "no confidence" vote. However, the real issues facing Parliament could not be postponed for long, and when Disraeli submitted his first budget to Parliament in December 1852, it proved so unpopular with the Peelites, the Free Traders, and the Irish Brigade that it was voted down in a "no confidence" vote. As a result, Derby's minority government fell, making way for a Peelite–Whig coalition under Lord Aberdeen. When Aberdeen's administration fell in 1855, Queen Victoria asked Derby to form a government. Much to the consternation of some sections of his party, including Disraeli, Derby declined this offer, believing that he would be in a position to form a stronger government after a short lived failed administration led by one of the Conservative Party's rivals such as Lord John Russell or Lord Palmerston.

Екінші үкімет

1858 жылы Дерби Лорд Палмерстон отставкаға кеткеннен кейін, Франция королі Наполеон III-ге жасалған сәтсіз қастандық әрекетінің фонында оппозиция ұсынған парламенттік дауысқа ұтылып, тағы да бір азшылық үкіметін құрды. Оппозициялық ұсыныс «министрліктер қаскөйлерді қорғағанын мойындады» деп айыптады. Дизраэли тағы да Қаржы министрі және Парламенттің жетекшісі болды. Осы үкіметтің маңызды жетістіктерінің бірі – 1857 жылғы Үндістан көтерілісінен кейін Британдық Шығыс Үндістан компаниясының таратылуы, нәтижесінде Үндістан алғаш рет тікелей британдық басқаруға көшті. Үкімет тағы да аз ғана уақытқа созылды, бір жылдан кейін Лорд Хартингтон бастаған виг және радикалдық фракциялардың сенімсіздік дауысына ұтылып, отставкаға шықты. Бұл фракциялар Либералдық партияның құрылуын атап өту үшін Сент-Джеймс-стриттегі Уиллис бөлмелерінде жиналған болатын. 1859 жылдың шілдесінде Дерби Гартер орденінің рыцары атанды. Оппозицияға оралған Дерби премьер-министр Лорд Палмерстонды оның радикалды әріптестерінен, әсіресе Лорд Джон Расселден алшақтатуға тырысты. Алайда, Расселдің ықпалының әлсіреуі және 1861 жылғы Қаржы министрі Уильям Эварт Гладстонның бюджеті кабинетті біріктіріп, консерваторлар арасындағы жіктерді күшейтті, осы тактика сәтсіз аяқталды. Палмерстон 1865 жылы қайтыс болғанға дейін премьер-министр қызметін атқарып тұрды, содан кейін оның орнын тиімсіз Рассел басты.

Үшінші үкімет

Дерби 1866 жылы үшінші және соңғы рет билікке оралды, Лорд Расселдің екінші үкіметі сайлау реформасын жүзеге асырудағы сәтсіз әрекеттен кейін құлдыраған соң. Дисраэли тағы да маңызды рөл атқарды. Бұл әкімшілік ерекше атақты болды, себебі 1867 жылғы реформа туралы заң қабылданды, ол сайлау құқығын едәуір кеңейтті, бірақ Үндістан хатшысы және болашақ үш мәрте премьер-министр лорд Кранборн (кейін лорд Солсбери) сияқты үш министрдің отставкаға келуіне себеп болды. 1868 жылдың басында Дерби денсаулығына байланысты саяси өмірден шеттеді, Дисраэли оның орнын иеленді. 1869 жылы ол Соғыс және колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшы қызметін атқарғандығы үшін Сент-Михаил және Сент-Джордж орденінің Ұлы крестімен марапатталды. 10 қыркүйек 1862 жылы ол 1-ші Ланкашир мылтық ерікті корпусының құрметті полковнигі болып тағайындалды, бұл полкпен 100 жылдан астам сақталған отбасылық байланыстың бастауы болды. Дерби керемет шешен болғанымен, оның жайбас басшылығы жиі сынға түсті. Дегенмен, ол министр және премьер-министр ретінде көптеген маңызды жетістіктерге қол жеткізді және қазіргі Консервативтік партияның негізін қалаушысы деп есептеледі. Партия басшысы ретінде 22 жылдық қызметі Консервативтік партия тарихындағы ең ұзақ мерзім болып табылады, тіпті британдық тарихындағы кез келген басқа саяси партияның тарихында да. Тек Лейборист партиясының Клемент Атлисі 20 жылға жуық болды. Дербидің үшінші премьерлік кезеңінде 1866 жылы фабрикалық заң қабылданды, ол фабрикалардағы лас болу, жеткіліксіз желдету және тығыздық мәселелерін шешті. Бұл заңның ережелері 1867 жылы басқа салаларға да қолданылды, нәтижесінде "1,5 миллион әйел мен бала фабрикалық заңдардың артықшылықтарына ие болды". Сол жылы барлық шеберханаларда әйелдердің жұмыс уақытын реттейтін заң қабылданды. Оның соңғы өкілеттігі кезінде 1867 жылғы "Жұмыс беруші және жұмыскер" заңы да енгізілді.

Отбасы

Стенли 1825 жылдың 31 мамырында Эдвард Бутл Уилбрахамның екінші қызы, 1-ші Скельмерсдейл баронының қызы Эмма Бутл Уилбрахамға үйленді. Олардың үш баласы болды:

Өлім

Лорд Дерби 1869 жылғы 23 қазанда 70 жасында Ноусли-холлда қайтыс болды. Дерби графинясы 1876 жылғы 26 сәуірде дүние салды.

Негізгі дереккөздер

Хикс, Джефф және т.б. ред. Консервативті сыртқы саясат құжаттары, 1852–1878 (2013), 550 құжаттан үзінді