Кіріспе
Телевизиялық викториналарға қатысушыларға продюсерлердің жасырын көмек көрсеткенінің анықталуы 1950-ші жылдардағы викториналық дау-дамайлар бірнеше танымал американдық телешоулардың продюсерлері мен қатысушыларын қамтыған бірқатар скандалдар еді. Бұл шоулардың продюсерлері кейбір қатысушыларға құпия түрде көмек көрсетіп, шоулардың нәтижелерін алдын ала анықтауға тырысты, сонымен бірге көрермендерді бұл шоулардың объективті және әділ жарыс екеніне сендіруге ұмтылды. Продюсерлер кейде қатысушылардың ерікті келісімімен және түрлі себептермен – рейтингтерді жақсарту, ашкөздік және ойын шоуларының өндірісінде мұндай сөз байласуға тыйым салатын ережелердің болмауы сияқты – шоуларды манипуляциялады. Бұл оқиғалар теледидар әлі жаңа медиа ретінде қалыптасып, американдық қоғамдағы беделді мәдени күшке айналмаған кезде болды. Продюсерлер мен қатысушылардың әрекеттері әшкереленген кезде, жұртшылық оқиғаға қатты тойтарыс берді. Көптеген адамдар теледидардың қоғамға теріс әсер ету мүмкіндігіне алаңдады. Осы дау-дамайларға жауап ретінде үкіметке телерадиокомпанияларға қатаң ережелер енгізу үшін үлкен қысым көрсетілді. Нәтижесінде, Конгресс 1934 жылғы Коммуникациялар туралы заңға толықтырулар енгізіп, телеарналарға викториналардың нәтижелерін алдын ала келісіп алуға тыйым салды. АҚШ-та осыдан бері ойын шоуларын шығарушылар өздерінің шоуларын алаяқтыққа қарсы мұқият тексеру және ойынның әділдігін, сондай-ақ телерадио хабарларын тарату заңнамасына толық сәйкестікті қамтамасыз ету стандартты тәжірибеге айналды.
The 1950s quiz show scandals were a series of scandals involving the producers and contestants of several popular American television quiz shows. These shows' producers secretly gave assistance to certain contestants in order to prearrange the shows' outcomes while still attempting to deceive the public into believing that these shows were objective and fair competitions. Producers fixed the shows sometimes with the free consent of contestants and out of various motives: improving ratings, greed, and the lack of regulations prohibiting such conspiracy in game show productions. The scandals took place at a time when television was still emerging as a medium and had yet to become the established cultural force in American society that it is today. When the behavior of the producers and contestants was exposed, the public reacted with shock. Many expressed concern about the potential for the young medium of television to influence society in negative ways. In response to the scandals, the government was widely pressured to impose stricter regulations on broadcasters. As a direct consequence, Congress amended the Communications Act of 1934 to prohibit networks from prearranging the outcomes of quiz shows. In the United States, it has since become standard industry practice for game show producers to monitor their own shows closely for cheating and to ensure fairness in play and compliance with broadcasting law to the highest degree possible.
Қорытынды
1938-1956 жылдар аралығында радиолық викториналардың танымалдылығы теледидарлық викториналардың пайда болуына әкелді. 1954 жылы АҚШ Жоғарғы Соты радио және теледидар викториналарының қатысушыларға өз қаражатын жұмсамай, жүлделер беруіне рұқсат берді. 1956 жылдың қыркүйегінде Джек Барри жүргізген «Twenty One» ойыны NBC телеарнасында тұңғыш рет көрсетілді, оның алғашқы эфирінде продюсерлердің араласуы болмады және ойын заңды түрде өтті. Алайда, қоса продюсер Дэн Энрайттың айтуынша, бұл алғашқы эфир «көңіл көншітпейтін сәтсіздікке» ұшырады, себебі екі қатысушының да қажетті білімі жетіспегендіктен көптеген сұрақтарға дұрыс жауап бере алмады. Шоудың демеушісі «Геритол» осы алғашқы көрсетілімді көрген соң нәтижеге наразы болып, мұндай қайталауды қаламасын мәлімдеді. Ойын басталғалы үш ай өткен соң «Twenty One» бағдарламасына Герб Стемпель қатысты, оны Дэн Энрайт қарсыласы Чарльз Ван Дореннің жеңіске жеткеніне мүмкіндік беру үшін дайындаған. Стемпель сұралғандай, жауапкершілікті өз мойнына алды. Бір жыл өткен соң Стемпель «New York Journal American» газетінің тілшісі Джек О'Брайанға өзінің жеңісті жолы оның пайдасына жоспарланғанын және шоу продюсері оған Ван Доренге чемпиондық атағын қасақана жоғалтуды бұйырғанын айтты. Дәлелдердің жетіспеуіне байланысты бұл мақала жарияланбады. Стемпельдің мәлімдемелері 1958 жылдың тамызында «Dotto» атты тағы бір ойындағы тәртіпсіздіктер жарияланғанда күш алды. Барлық телеарналардағы викториналардың рейтингісі күрт төмендеді және тәртіпсіздіктерге қатысты айыптауларға байланысты бірнеше бағдарламалар тоқтатылды. Бұл жағдай Нью-Йорк округінің тоғыз айлық қазылар алқасының отырысын бастауға жеткілікті болды. Продюсерлер мен қатысушылар Конгресс алдында жалған куәлік беруге батыл болмады. Энрайт «Twenty One» ойынын бұрмалағаны анықталды, ал Ван Дорен де шоу кезінде белгілі жауаптарды қабылдауға қалай көндірілгені туралы мәлімдеме жасады. 1960 жылы Конгресс 1934 жылғы Коммуникациялар туралы заңға толықтырулар енгізіп, викториналарда тәртіпсіздік жасауға тыйым салды. Осы шараның нәтижесінде көптеген телеарналар қолданыстағы викториналарын тоқтатып, оларды жаңадан тағайындалған FCC комиссары Ньютон Миноудың ұсынысымен қоғамдық қызмет көрсету бағдарламаларымен ауыстырды.
Жиырма бір
1956 жылдың соңында NBC телеарнасының "Twenty One" бағдарламасының қатысушысы Герб Стемпельді Энрайт жаттықтырды. Стемпель жеңімпаздық сериясының ортасында болғанда, 64 000 долларлық екі викторина ("The $64,000 Question" және оның жалғасы "The $64,000 Challenge") ең жоғары рейтингті он бағдарламаның ішінде болды, бірақ "Twenty One" оларша танымал емес еді. Энрайт пен оның серіктесі Альберт Фридман рейтингті арттыру үшін Стемпельді ауыстыратын жаңа чемпион іздеді. Олар Колумбия университетінің ағылшын тілі пәнінің мұғалімі Чарльз Ван Доренде тоқтады. Ван Дорен NBC-нің "Tic Tac Dough" викторинасына қатысуға шешім қабылдады. "Tic Tac Dough" және "Twenty One" бағдарламаларын өндірген Энрайт оның сынағын көрді және Ван Дореннің әулеттік тарихымен таныс болды, онда бірнеше Пулитцер сыйлығының иегерлері мен Колумбия университетінің беделді профессорлары бар еді. Осының нәтижесінде Энрайт Ван Дореннің "Twenty One" бағдарламасының жаңа беті болуға өте лайықты деп ойлады. 69 500 доллар ұтып алғаннан кейін, Стемпельдің 1956 жылдың 5 желтоқсанында Ван Доренге қарсы жоспарланған жеңілісі орын алды. Стемпель дұрыс жауап бере алмаған сұрақтардың бірі 1955 жылғы "Оскар" сыйлығының "Үздік фильм" номинациясы бойынша жеңімпазына қатысты. Дұрыс жауап – Стемпельдің өзі сүйіп ойнаған "Марти" фильмі еді. Бірақ Энрайттың тапсырмасымен, ол өткен жылы жеңіс одіс алған "Вотерфронт" деп дұрыс емес жауап берді. Бұл манипуляциялар продюсерлерге көрермендердің қызығуын және рейтингті сақтауға көмектессе де, Стемпельдің Ван Доренге қарсы жеңіліске мәжбүрленгеніне деген наразылығын олар күтпеген еді. Тағы бір бұрынғы қатысушы Джеймс Снодграсс өзіне баптау бойынша алған барлық сұрақтар мен жауаптардың тізімін жасап, бағдарлама эфирге шығу алдында оларды тіркелген хаттар арқылы өзінің үйіне жіберді. Осы хаттардағы күндер бағдарламаның бұрмаланғанын нақты дәлелдеді, ал Снодграсс 1959 жылы Конгресс алдында осы мәселе бойынша куәлік берді.
Үлкен таңғаларлық оқиға
1956 жылдың желтоқсан айында NBC телеарнасының "The Big Surprise" бағдарламасына қатысушы Дейл Лог, шоудың өндіріс компаниясы Entertainment Productions, Inc. компаниясына қарсы сотқа жүгінді, талаптарында 103 000 доллар көлемінде өтемақы немесе қатысушы ретінде бағдарламаға қайта қабылдануды сұрады. Оның мәлімдемесіне сәйкес, "қыздыру" сеансында оған білмейтін сұрақ қойылғаннан кейін, сол сұрақ телешоу кезінде қайта қойылған. Ол бұл әдейі жасалғанын, оны қатысудан шығару мақсатында жасалғанын айтты. Логтың сотқа шағымы берілген кезде Entertainment Productions, Inc. компаниясының атқарушы продюсері Стив Карлин оның талаптарын "абсурдты және перспективасыз" деп сипаттады. 1957 жылдың қаңтар айында Логқа 10 000 доллар төлеу туралы ұсыныс жасалғаны туралы хабарлар негізсіз деп есептелді. Revlon компаниясының басшысы және "The Big Surprise" бағдарламасының негізгі демеушісі Чарльз Ревсон продюсерлерден Логтың айыптауының рас емеспелігін сұрады, олар жоқ деп жауап берді. 1957 жылдың сәуір айында Time журналы ойын-шоуларды өндірушілердің қаншалықты манипуляциялауға баруға дайын екенін егжей-тегжейлі баяндайтын мақала жариялады, тек қана қатысушыларды араластырудан бас тартты. Бұған 1957 жылдың 20 тамызындағы Look журналының "Телевизиялық викториналар бұрмаланған ба?" деген мақаласы ілесіп келді, онда "оларды бақылауда немесе жартылай бақылауда деуіміз мүмкін" деген қорытынды жасалды.
Заң және саясат
1950 жылдардың аяғында теледидарға қатысты барлық ережелер 1934 жылғы Коммуникациялар туралы заңмен белгіленді, ол жарнама, әділ бәсекелестік және хабар тарату станцияларының таңбалануы мәселелерін қамтыды. FCC жасаған заң мен ережелер тұрақты теледидар бағдарламаларына қатысты нақты емес болды. Квиз-шоулардағы алаяқтыққа қатысты нақты заңдар болмағандықтан, өндірушілердің немесе қатысушылардың қандай да бір заңбұзушылық жасаған-жасалмағаны күмәнда болады. Оның орнына, бұл орталықтың тиімсіз пайдаланылғаны туралы болжам жасауға болады. Президент Дуайт Д. Эйзенхауэр 1960 жылдың 13 қыркүйегінде заңға қол қойды. Бұл заңнама FCC-ге агенттік қоғамдық мүддеге сай деп есептесе, лицензияны заңмен белгіленген үш жылдан кем мерзімге жаңартуға рұқсат берді, FCC мүшелеріне сыйлық беруге тыйым салды және көрермендерді алдау мақсатымен өткізілген кез келген сайыс немесе ойынды заңсыз деп жариялады. 2008 жылы Ван Дорен үнсіздігін бұзып, The New Yorker журналында жарияланған эссе-мемуарларында квиз-шоу тәжірибесін сипаттады. Тедди Надлер, The $64,000 Challenge бағдарламасында 264 000 доллар ұтып алып, екі онжылдық рекордты сақтап тұрған, сыйлық ақшасы таусыла бастағанда АҚШ Халық санағы бюросында уақытша жұмыс іздеуге мәжбүр болды; бірақ мемлекеттік қызмет емтиханынан өте алмады. 1970 жылы продюсерлер Надлерді кінәсіз деп таныды, олар оған бұрыннан сұрақтарды көрсеткенін, бірақ ол жауаптарды білгенін және олардың берілуіне мұқтаж болмағанын мәлімдеді. Надлер 1984 жылдың 24 мамырында қайтыс болды. 10 жасында "Үлкен тосынсый" және "$64,000 Challenge" бағдарламаларында 164 000 доллар ұтып алған Леонард Росс депрессия және назар аудару тапшылығы сияқты психикалық денсаулық мәселелеріне тап болды, бұл оның ересек өмірінде автор және адвокат ретінде жұмыс істеу мүмкіндігін шектеді; оның көптеген жұмыстары басқа авторлармен бірлесіп аяқталды. Сәтті өтпеген цингулотомиядан кейін Росс 1985 жылдың 1 мамырында 39 жасында өзіне қол жұмсады.
Қонақтар мен өндірушілер
1958 жылдың қыркүйегінде Нью-Йорк үлкен жюриі куәлік беру үшін жаттықтырылған қатысушылардың өндірушілерін шақырды. Бұл іс бойынша прокурордың кейінірек бағалауынша, алқа алдындағы 150 серттелген куәгердің тек 50-і ғана шындықты айтқан.) Фокс 2021 жылдың қаңтар айында қайтыс болды.
Теледидар
Викториналық шоулардағы дау-дамаздар бағдарлама мен өндірістің желілік бақылауда күшейтілу қажеттігін көрсетті. Квиз-шоулардағы скандалдар телеарналардың лицензия беру, бағдарламаларды жоспарлау және демеушілік ету мәселелеріндегі жарнама берушілерге қатысты билігінің өсуін де дәлелдеді және оны жеделдетті. Телеарналар өздерін білмейтін және скандалдардың құрбаны деп мәлімдеді. Ол кездегі NBC президенті «NBC-нің де жұртшылық сияқты викториналық шоулардың құрбаны болғанын» айтты. ABC 1963 жылы 100 Grand бағдарламасын көрсеткенге дейін үлкен ақшалай сыйлықтарды ұсынатын викториналық шоулар қайта оралған жоқ. Ол үш бағдарламадан кейін эфирден шығып, ең жоғары сыйлықты ешқашан бермеді. 1960 жылдардың көп бөлігінде викториналық шоуларға күмәнмен қарастырылды, бірақ бұл күмән 1964 жылы іске қосылған төмен ставкалы және толыққанды заңды жауаптар мен сұрақтар ойыны Jeopardy! табысымен ақырында жеңілді. «Jeopardy!» бағдарламасының алғашқы 11 жылдық көрсетіліміндегі ең үлкен жеңімпазы Бернс Камерон бар болғаны 11 110 доллар ұтып алды, бұл 1950 жылдардағы викториналық шоулардың ең жоғары деңгейінен әлдеқайда аз. «Jeopardy!» бағдарламасының кейінгі нұсқалары ақшалай сыйлықтардың мөлшерін едәуір арттырып, жеңіс тізбегіне шектеулерді жойды. Барри мен Энрайт телеарналардың жеңімпаздарға қойған шектеулеріндегі олқылықты тікелей синдикация арқылы бағдарламаларды сату арқылы тапты, бұл бизнес-модельді Федералды байланыс комиссиясы 1970 жылдары Prime Time Access Rule және Financial Interest and Syndication Rules сияқты ережелер арқылы белсенді түрде қолдады. Олардың Tic Tac Dough бағдарламасын қайта жаңғырту жыл сайын желілердің шегінен асып түсетін «алтыдан сегізге дейін» жеңімпаздарды шығарды, оның ішінде Том Макки 46 эпизодта 312 700 доллардан астам ақша ұтып алды. Барри мен Энрайт ақырында ұтыстар лимитін телеарналармен үйлестірді, осылайша бағдарламаларды телеарналарға тиесілі және басқарылатын станцияларға сата алды. Үлкен ақшалай сыйлықтарды ұсынатын викториналық шоулар АҚШ-та 1990 жылдардың соңына дейін кең танымалдылыққа ие болмады. 1999 жылы ABC британдық «Кім миллионер болғысы келеді?» ойынының американдық нұсқасын шығарды, ол үлкен жетістікке және жоғары рейтингке ие болды. ХХІ ғасырдың басында басқа американдық телеарналар да осындай викториналық шоуларды ұйымдастырды, олар үлкен ақшалай сомаларды ұсынды, соның ішінде Fox Greed және NBC, олар алдымен Twenty One бағдарламасын қайта жаңғыртты, содан кейін британдық «Ең әлсіз буын» ойын шоуын бейімдеді. 2003 жылы Sony Pictures Television Jeopardy! бағдарламасының ережелерін өзгертті, ойыншылар жеңілгенше жеңіске жетуге мүмкіндік берді. 2004 жылдың шілдесінде 20-шы маусымның соңында қатысушы Кен Дженнингс ереже күшіне енгеннен кейін өткізілген отызыншы ойында жеңіске жетіп, бір миллион доллардан астам ақша ұтып алды. Ол екі маусымда 74 ойын жеңіп алды, ал Алекс Требек кезеңінде (2021 жылдың 7 қаңтарына дейін) бір миллион доллардан астам ақшаны тек бір ойыншы (Джеймс Холжауэр) ұтып алды. Мэтт Амодио және Эми Шнайдер есімді тағы екі қатысушы Требек кезеңінен кейін миллион долларлық жетістікке қол жеткізді. 2008 жылы Sony Wheel of Fortune бағдарламасына Австралиялық нұсқасының Million Dollar wedge ойынын қосты, онда ойыншы бұл ойында үлкен сомаға ие бола алады. Бүгінгі күні көптеген жоғары ставкалы ойын шоулары мен шындыққа негізделген бәсекелестік шоулар американдық теледидарда көрсетілуді жалғастыруда.