Шөптік саңырауқұлақ - Botrytis cinerea және оның әсері

Кіріспе

Саңырауқұлақтың түрлері

Botrytis cinerea – көптеген өсімдік түрлеріне әсер ететін некротрофты саңырауқұлақ, бірақ оның ең танымал мезгілі шарап жүзімі болуы мүмкін. Жүзім шаруашылығында ол "botrytis bunch rot" деп белгілі; ал бау-бақша шаруашылығында көбінесе "күлгін қалып" немесе "сұр қалып" деп аталады. Бұл саңырауқұлақ жүзімде екі түрлі инфекция тудырады. Біріншісі, сұр шіру, тұрақты ылғалды немесе ылғалды жағдайлардың салдарынан пайда болады және әдетте зардап шеккен шоғырлардың жоғалуына әкеледі. Екіншісі, асыл шіру, ылғалды жағдайдан кейін құрғақ жағдай орнағанда пайда болады және Саутерн, Токаджидің Ассуы немесе Граса де Котнари сияқты ерекше тәтті десерт шараптарын жасауға мүмкіндік береді. Botrytis cinerea түрінің атауы "күлге ұқсас жүзім" деген мағына беретін латын сөзінен алынған; поэтикалық болғанымен, "жүзім" олардың конидиофорларындағы саңырауқұлақ спораларының жиналуын білдіреді, ал "күл" споралардың сұр түсті массасын көрсетеді. Саңырауқұлақ көбінесе анаморф (жыныссыз форма) арқылы аталады, себебі оның жыныстық фазасы сирек кездеседі. Телеморф (жыныстық формасы) – аскомицет, Botryotinia fuckeliana, сондай-ақ Botryotinia cinerea деп те аталады (таксиномиялық ақпаратты қараңыз).

Үй иелері

Бұл ауру, сұр шіліңке, 200-ден астам екіжапырақты өсімдік түрлеріне және қоңыржай және субтропиктік аймақтарда кездесетін бірнеше біржапырақты өсімдіктерге әсер етеді, ал мүмкін мыңнан астам түрге де әсер етуі мүмкін. Бұл аурудың салдарынан егістік және жылыжайда өсірілген дақылдарға елеулі экономикалық зиян тиюі мүмкін. Ботритис цинерея (Botrytis cinerea) егістікке жеткен немесе қартайған тіндерді, егін жинау алдындағы өсімдіктерді немесе жас көшеттерді зарарлай алады. Бұл патогенге шалдыққан көптеген түрлер бар, олардың ішінде ақуызды дақылдар, талшықты дақылдар, майлы дақылдар және бау-бақша дақылдары бар. Бау-бақша дақылдарына көкөністер (мысалы, нут, салат, брокколи және фасоль) және ұсақ жеміс дақылдары (мысалы, жүзім, клубника, малина және қара жидек) жатады. Сұр шіліңкемен зарарланған бұтақтар өліп, құрғап қалады. Гүлдер жеміс түсіруге және жемістердің дамуы мен пісу кезінде зақымдануға, мысалы, ойықтар пайда болуына себеп болады. Симптомдар саңырауқұлақтың өсімдікті шіріте бастаған жаралардың орнында көрінеді. Өсімдік тіндеріндегі сұр, жұмсақ массалар – бұл өсімдік патогенінің белгісі. Бұл жұмсақ шіріген жерлер HR (гиперсезімділік реакциясы) механизмін отарлауға көмектесуі мүмкін. Некротрофтық патоген ретінде Botrytis cinerea өлі тінді патогенділігі үшін, яғни ауру туғызу қабілеті үшін пайдаланады. Сезімтал өсімдіктер Б. цинереяға қарсы қорғану үшін HR механизмін пайдалана алмайды.

Биология

Botrytis cinerea - сұр, тармақталған ағаш тәрізді кондиофорларда көп мөлшерде гиалинді конидиялар (жыныссыз споралар) болуымен сипатталады. Саңырауқұлақ ескі культураларда тіршілік ету құрылымдары ретінде өте төзімді склеротияларды да өндіреді. Ол склеротия немесе толық мицелий түрінде қыстайды, екеуі де көктемде өніп, кондиофорлар түзеді. Желмен және жаңбыр суымен таралатын конидиялар жаңа инфекцияларды тудырады. B. cinerea жаз маусымында жыныссыз циклді жүзеге асырады. Әртүрлі штаммдар айтарлықтай генетикалық өзгергіштікті көрсетеді. Gliocladium roseum - B. cinerea саңырауқұлағының паразиті. Гипотетикалық BcKMO белгісі өсу мен дамуды оңтайлы реттейтіні дәлелденді. Ол эукариоттардағы кинюренин-3 монооксигеназаны кодтайтын генге өте ұқсас екенін көрсетті. AtrB генінің артық экспрессиясы mrr1 транскрипция факторының өзгертілген нұсқаларын тудырады, бұл өз кезегінде MDR1 деп аталатын көптеген фунгицидтерге төзімділік фенотипіне әкеледі. Температура, салыстырмалы ылғалдылық және ылғалдың ұзақтығы мицелий немесе конидияларды егуге қолайлы орта жасайды. Бақыланатын орталар, мысалы, егін өндірісіне арналған жылыжайлар, ылғалдылық пен жоғары температураны қамтамасыз етеді, бұл B. cinerea патогенінің таралуы мен дамуына жағдай жасайды. Өсімдік жапырақтарының бетінде тұрған су споралардың өсуіне мүмкіндік береді. Ылғалды жағдай дұрыс емес суару, өсімдіктерді тым жақын орналастыру немесе жылыжай құрылымы тиімді желдетуге және ауа ағынына мүмкіндік бермеуінен туындауы мүмкін. Түнде желдету сұр шілденнің пайда болуын едәуір азайтады. Меланизацияланған склероция B. cinerea-ның топырақта жылдар бойы тірі қалуына мүмкіндік береді. Склероциялар мен жыныссыз конидия споралары патогеннің кең таралуына ықпал етеді. Төмен pH сұр шілденнің жақсы жұмыс істеуі үшін қолайлы. B. cinerea оксаль қышқылы сияқты органикалық қышқылдарды бөліп, ортаны қышқылдай алады. Жүзімнің шіруі - B. cinerea шарап өнеркәсібіне үлкен шығын келтіретін жүзімнің тағы бір жағдайы. Ол әрқашан гүлдену кезінде болады, бірақ шілден инфекциясын бастау үшін жарақат қажет. Жарақаттарды жәндіктер, жел, кездейсоқ зақымдану және т.б. тудыруы мүмкін. Жүзімнің шіруін бақылау үшін нарықта бірнеше фунгицидтер бар. Әдетте, оларды гүлдену, шоқтардың жабылуы және пісу кезінде (ең маңыздысы гүлдену кезінде) қолдану керек. Кейбір шарапшылар неміс ферментация әдісін қолданады және жүзімдерінің 5%-ға дейін шілденгенін қалайды және әдетте жүзімді әдеттегіден бір аптаға артық жүзімдікте қалдырады.

Botrytis cinerea is characterized by abundant hyaline conidia (asexual spores) borne on grey, branching tree like conidiophores. The fungus also produces highly resistant sclerotia as survival structures in older cultures. It overwinters as sclerotia or intact mycelia, both of which germinate in spring to produce conidiophores. The conidia, dispersed by wind and by rain water, cause new infections. B. cinerea performs an asexual cycle over the summer season. Different strains show considerable genetic variability. Gliocladium roseum is a fungal parasite of B. cinerea. The hypothetical protein BcKMO was shown to positively regulate growth and development. It showed a great similarity to the kynurenine 3 monooxygenase encoding gene in eukaryotes. Overexpression of the gene atrB produces altered versions of the transcription factor mrr1, which in turn confer a multiple fungicide resistance phenotype known as MDR1. Temperature, relative humidity, and wetness duration produce a conducive environment that is favorable for inoculation of mycelium or conidia. Controlled environments, such as crop production greenhouses, provide the moisture and high temperatures that favor the spreading and development of the pathogen B. cinerea. Standing water on plant leaf surfaces provides a place for spores to germinate. Humid conditions can result from improper irrigation practice, plants placed too close together, or the structure of the greenhouse not allowing for efficient ventilation and air flow. Ventilation at night significantly reduces the incidence of gray mold. Melanized sclerotium allows B. cinerea to survive for years in the soil. Sclerotia and the asexual conidia spores contribute to the widespread infection of the pathogen. A low pH is preferred by the gray mold to perform well. B. cinerea can acidify its environment by secreting organic acids, like oxalic acid. Botrytis bunch rot is another condition of grapes caused by B. cinerea that causes great losses for the wine industry. It is always present on the fruitset, however, it requires a wound to start a bunch rot infection. Wounds can come from insects, wind, accidental damage, etc. To control botrytis bunch rot there are a number of fungicides available on the market. Generally, these should be applied at bloom, bunch closure and veraison (the most important being the bloom application). Some winemakers are known to use the German method of fermentation and prefer having a 5% bunch rot rate in their grapes and will usually hold the grapes on the vine a week longer than normal.

Бау-бақша шаруашылығы

Ботритси синерея көптеген басқа да өсімдіктерге зиян келтіреді.

Қымыз

Жұмсақ жемістер, мысалы, клубника және пияз тәрізді түйірлі дақылдар үшін экономикалық тұрғыдан маңызды.

Басқа өсімдіктер

Көшірме өсімділік шаруашылығында *Botrytis cinerea* томаттарға елеулі зиян келтіретін жақсы белгілі ауру. Жұқпа раубарба, қар құлжасы, ақ дала гүлі, батыс гемолокасы, Дуглас шыршасы, қанап және *Lactuca sativa* сияқты өсімдіктерге де әсер етеді. *B. cinerea*-ға қарсы UV C сәулесімен емдеуді Vàsquez және авторлар тобы 2017 жылы зерттеді. Олар фенилаланин аммиак лиазасының активтілігін және фенолдық заттардың өндірісін арттыратынын анықтады. Бұл өз кезегінде *L. sativas*-тың сезімталдығын және вируленттілігін төмендетеді.

Менеджмент

Botrytis cinerea-ны мәдени, химиялық және биологиялық шаралар арқылы басқаруға болады. Сұр шіліге төзімді сорттар жоқ. Жеміс шіруінің мөлшерін азайту үшін тыңайтқыштарды қолдану мерзімін және мөлшерін қадағалау арқылы мәдени тұрғысынан бақылауға алуға болады. Азотты тым көп мөлшерде қолдану аурудың таралуын күшейтеді, бірақ өнімділікті арттырмайды. Сұр шіліді алғашқы гүлдену кезінде басталатын уақтылы фунгицидтік өңдеулермен химиялық жолмен бақылауға болады. Уақытты дұрыс таңдау қарсы тұру қаупін азайтады және шығындарды үнемдеуге көмектеседі.