Кіріспе
Ең ұзақ тіршілік ету ұзақтығы (немесе адамдар үшін, өлген кездегі ең жоғары жас) – популяцияның бір немесе бірнеше өкілінің тууынан өліміне дейін тіршілік етуге байқалған ең ұзақ мерзім. Бұл термин сондай-ақ, белгілі бір түрдің өкілінің туғаннан өліміне дейін тіршілік етуге болатын ең ұзақ мерзімді бағалауға мүмкіндік береді, егер оның ұзақ өмір сүруіне қолайлы жағдайлар жасалса. Көптеген тірі түрлердің соматикалық жасушаларының бөліну саны, теломеразаны өндірмейтін жасушалар үшін белгілі бір шекке жетеді. Бұл Хейфлик шегі деп аталады, бірақ жасушалардың бөліну саны тіршілік ету ұзақтығын тікелей бақыламайды.
Maximum life span (or, for humans, maximum reported age at death) is a measure of the maximum amount of time one or more members of a population have been observed to survive between birth and death. The term can also denote an estimate of the maximum amount of time that a member of a given species could survive between birth and death, provided circumstances that are optimal to that member's longevity. Most living species have an upper limit on the number of times somatic cells not expressing telomerase can divide. This is called the Hayflick limit, although this number of cell divisions does not strictly control lifespan.
Анықтама
Жануарлар зерттеулерінде ең ұзақ өмір сүру ұзақтығы көбінесе берілген топтың ең ұзақ өмір сүрген 10%-ының орташа өмір сүру ұзақтығы ретінде қарастырылады. Дегенмен, басқа бір анықтама бойынша, ең ұзақ өмір сүру мерзімі – түрдің немесе тәжірибелік топтың ең ескі өкілі өлген жасқа сәйкес келеді. Ең соңғы мағынадағы ең ұзақ өмір сүру мерзімін есептеу бастапқы үлгінің мөлшеріне байланысты. Ең ұзақ өмір сүру ұзақтығы орташа өмір сүру ұзақтығымен (орташа өмір сүру, күтілетін өмір ұзақтығы) және ұзақ өмір сүрумен салыстырылады. Орташа өмір сүру ұзақтығы ауруларға, апаттарға, суицидке және қастандыққа бейімділікке байланысты өзгерсе, ең ұзақ өмір сүру ұзақтығы "қартаю жылдамдығымен" анықталады. Ұзақ өмір сүру – бұл халықтың ерекше ұзақ өмір сүрген мүшелерінің ерекшеліктеріне, мысалы, қартайғандағы сырқаттарға немесе аурудың қысқаруына қатысты, ал жеке адамның нақты өмір сүру ұзақтығын көрсетпейді.
Демографиялық дерек
Ең ұзақ өмір сүрген адам, оның туылған және қайтыс болған күндері Гиннес рекордтарының және геронтология зерттеу тобының заманауи нормаларына сәйкес тексерілген Жанна Кальмент (1875–1997), 122 жасқа дейін өмір сүрген француз әйел. Ең ұзақ өмір сүретін ер адамның өмірі 116 жасқа дейін тек жапондық Жиромон Кимура арқылы расталған. Балалар өлімінің азаюы орташа өмір сүру ұзақтығының артуына ең көп үлес қосты, бірақ 1960 жылдан бері 80 жастан асқандар арасындағы өлім-жітім көрсеткіші жылына шамамен 1,5%-ға төмендеді. "Өмірді ұзарту және қартаюды кейінге жылжытудағы прогресс медициналық және халық денсаулығы саласындағы күш-жігердің, өмір сүру деңгейінің жоғарылауының, білім берудің жақсаруының, дені сау тамақтанудың және пайдалырақ өмір салтының тікелей нәтижесі болып табылады". Жануарлар зерттеулері адамның орташа және ең ұзақ өмір сүру ұзақтығын "калорияны шектеуді имитациялайтын" препараттар немесе тамақ тұтынуды тікелей азайту арқылы ұзартуға болатынын көрсетеді. Калорияны шектеудің адамның ең ұзақ өмір сүру ұзақтығын ұзартатыны дәлелденбесе де, приматтардағы жалғасып жатқан зерттеулердің нәтижелері кеміргіштерден алынған болжамдардың приматтарға да қатысты екенін көрсетті. Бүгінгі күні адамның ұзақ өмір сүруіне ешқандай белгілі теориялық шек жоқ. Адамның ұзақ өмір сүруінің биодемографиялық зерттеулері өлім-жітімнің қартаюмен бірге баяулау заңдылығын көрсетеді: өлім көрсеткіші қарт жаста баяулау деңгейіне жетеді. Яғни, адамның ұзақ өмір сүруіне белгілі бір жоғары шек немесе ең ұзақ өмір сүру мерзімі жоқ. Бұл заң алғаш рет 1939 жылы анықталды, зерттеушілер қарт жастағы бір жылдық өлім ықтималдығы әйелдер үшін 44%-ға және ерлер үшін 54%-ға асимптотикалық түрде жақындасатынын анықтады. Алайда, бұл дәлелдер өмірдің соңғы кезеңінде пайда болатын платолар мен баяулаудың болуына байланысты, олар адам және басқа да түрлерде сирек кездесетін қателердің болуымен түсіндірілуі мүмкін. Жас анықтау қателіктері 1:10 000-нан төмен болса, жасанды өмірлік плато жасауға жеткілікті, ал 1:100 000-нан төмен қателіктер өмірдің соңғы кезеңдерінде өлім-жітімнің баяулауын тудыруы мүмкін. Мұндай қателіктерді құжаттарды зерттеу арқылы жоққа шығару мүмкін емес. Теориялық зерттеуде адамның ең ұзақ өмір сүру мерзімі 125 жылға жуық деп есептелді, бұл үшін адамның өмір сүру қисықтарының модификацияланған экспоненциалдық функциясы қолданылды. Басқа зерттеуде зерттеушілер адамның ең ұзақ өмір сүру мерзімі бар екенін және 1990 жылдан бері адамның ең ұзақ өмір сүру мерзімі төмендеп келе жатқанын мәлімдеді. Теориялық зерттеулер адамның ең ұзақ өмір сүру күтімін 104 жыл шамасындағы δ мәнімен шектеуге болатынын көрсетті. 2017 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы алдағы онжылдықтарда туылған кездегі өмір сүру ұзақтығының болжамына негізделген әлемдік халық жүктемесін Байес сезімталдық талдауынан өткізді. 95% болжамдық интервал бойынша орташа өмір сүру ұзақтығы 2090 жылға қарай 106 жасқа дейін жетеді, егер бұл орын алса, әлем халқы мен демографиясына тұрақты және қабатты әсер етеді. Алайда, болжамдық интервал өте кең.
A theoretical study suggested the maximum human lifespan to be around 125 years using a modified stretched exponential function for human survival curves. In another study, researchers claimed that there exists a maximum lifespan for humans, and that the human maximal lifespan has been declining since the 1990s. A theoretical study also suggested that the maximum human life expectancy at birth is limited by the human life characteristic value δ, which is around 104 years. In 2017, the United Nations conducted a Bayesian sensitivity analysis of global population burden based on life expectancy projection at birth in future decades. The 95% prediction interval of average life expectancy rises as high as 106 years old by 2090, with ongoing and layered effects on world population and demography should that happen. However, the prediction interval is extremely wide.
Демографиялық емес деректер
Ең ұзақ өмір сүру мерзіміне физиологиялық көрсеткіштердің жасқа байланысты өзгеруі дәлел келтіреді. Мысалы, ғалымдар адамның VO2max (жүрек бұлшық етіне оттегі ағынының көлемі) көрсеткіші жасы ұлғайған сайын төмендейтінін анықтаған. Осыған байланысты, адамның ең ұзақ өмір сүру ұзақтығын оның VO2max көрсеткіші тіршілік әрекетін қамтамасыз етуге қажетті базалық метаболизм деңгейінен төмен түскен кезде есептеуге болады, ол шамамен минутына 1 кг салмаққа 3 мл құрайды. Бұл гипотеза бойынша, 20 жасында VO2max көрсеткіші 50-ден 60-қа дейін жететін спортшылар, егер олар физикалық белсенділігін сақтап, VO2max төмендеу қарқынын тұрақты ұстаса, "100-ден 125 жылға дейін өмір сүруі мүмкін".
Ерекшеліктер
Кейбір медуза түрлері, соның ішінде Turritopsis dohrnii, Laodicea undulata және Aurelia sp.1, басқа медузалар сияқты өліп қалмай, тіпті көбейгеннен кейін полип сатысына қайта оралуға қабілетті (мұндай цикл қайталанбалы өмір циклі деп аталады). Осы себепті, бұл түрлер биологиялық тұрғыдан өлмейтін деп есептеледі және олардың максималды өмір сүру мерзімі жоқ. Гидраның өмір сүру мерзімінің табиғи шегі болуы мүмкін, бірақ бір дананың жасын қалай анықтауға болатыны әлі анық емес. Жалпақ құрттар немесе Platyhelminthes өте жақсы жаңару қабілетіне, үздіксіз өсуге және екіге бөліну арқылы жасушалық бөлінуге ие болғандықтан, "денеуі өлмейтін" деп белгілі. Лобстерлер кейде биологиялық тұрғыдан өлмейтін деп айтылады, себебі олар жасқа келген сайын баяуламай, әлсіремей, көбею қабілетін жоғалтпайды. Дегенмен, қабық ауыстыруға жұмсалатын энергияға байланысты, олар шексіз өмір сүре алмайды.
Өсімдіктерде
Өсімдіктер бір жыл өмір сүретін бір жылдық, екі жыл өмір сүретін екі жылдық және одан ұзақ өмір сүретін көп жылдық өсімдіктер деп аталады. Ең ұзақ өмір сүретін көп жылдық өсімдіктер, ағаш және бұталар сияқты ағаш тәрізді өсімдіктер, көбінесе жүздеген, тіпті мыңдаған жылдар бойы өмір сүреді (кейбіреулер олардың қартаюдан өлуі мүмкін бе деген сұрақ тууы мүмкін). Үлкен секвойя, генерал Шерман, үшінші мыңжылдықта да әлі тірі және сау. Ұлы Аңғардағы "Мәтүсала" деп аталатын қылқан жапырақты қарағайдың жасы бірнеше мың жыл. "Прометей" деп аталатын тағы бір Бристоль қарағайы одан да сәл ескі болған, оның өсу сақиналары 4862 жылды көрсеткен. Алайда, Прометейдің нақты жасы белгісіз, себебі оның өскен қатал ортада өсу сақиналары әр жыл сайын қалыптаспаған, бірақ 1964 жылы кесілген кезде шамамен 4900 жыл болған деп есептелген. Ең көне белгілі өсімдік (мүмкін ең көне тірі нәрсе) – Юта штатындағы Фишлейк ұлттық орманындағы 16000 жылға жуық өмір сүрген "Пандо" деп аталатын клоналды діңгекті қайын (Populus tremuloides) ағаштарының тобы. Лихендер, симбиоздық балдырлар мен саңырауқұлақтар, мысалы, Rhizocarpon geographicum, 10000 жылдан астам өмір сүре алады.
Ең ұзақ өмір сүру ұзақтығын арттыру
"Ең ұзақ өмір сүру ұзақтығы" – бұл белгілі бір топтың ең ұзақ өмір сүрген 10%-ының орташа өмір сүру ұзақтығын білдіреді. Калорияны шектеу сүтқоректілердің ұзақ өмір сүруінің әлемдік рекордтарын әлі бұзған жоқ. Тышқандар, егешқұйрықтар және хомстерлерде барлық қажетті қоректік заттарды қамтитын, бірақ жануарлар қалаған мөлшерде жей алатын калориялардың 40–60% ғана құрайтын диета ең ұзақ өмір сүру ұзақтығын ұзартады. Егер калорияны шектеуді жасөспін шағынан бұрын бастаса, орташа өмір сүру ұзақтығы 65%-ға, ал ең ұзақ өмір сүру ұзақтығы 50%-ға артады. Жеміс шыбындары үшін калорияны шектеудің өмірді ұзартатын пайдасы калорияны шектеуді бастаған кезде кез келген жаста дереу пайда болады және толыққанды тамақтануды қайта бастаған кезде кез келген жаста дереу тоқтатылады. Көптеген биомедициналық геронтологтар биомедициналық молекулалық инженерияның ақырында ең ұзақ өмір сүру ұзақтығын ұзартатынына және тіпті жаңғыртуға мүмкіндік беретініне сенеді. Қартаюға қарсы препараттар өмірді ұзартудың потенциалды құралы болып табылады. Теориялық геронтолог Обри де Грей қартаюды инженерлік жолмен елеусіз қартаю стратегиялары арқылы кері қайтаруға болатынын ұсынды. Де Грей мысықтардың ең ұзақ өмір сүру ұзақтығын ұзартатын зерттеушілерге сыйлық беру үшін "Матусалах мысық сыйлығын" құрды. Қазірге дейін үш сыйлық табыс етілді: бірі – Оңтүстік Иллинойс университетінің докторы Анджей Барткеге (GhR нокаут мысықтарын қолдану арқылы) ұзақ өмір сүру рекордтарын бұзғаны үшін; бірі – Калифорния университетінің докторы Стивен Шпиндлерге (өмірдің соңында калорияны шектеуді қолдану арқылы) кешкі жаңғырту стратегиялары үшін; және бірі – доктор З. Дэйв Шарпқа рапамицин препаратымен жұмысы үшін.
ДНҚ-ның қалпына келтіру қабілетімен байланысты
ДНҚ-ның жинақталған зақымдануы ең ұзақ өмір сүру мерзімін анықтауда шектеуші фактор болып көрінеді. ДНК зақымдануы қартаюдың басты себебі және, демек, ең ұзақ өмір сүру мерзімінің негізгі анықтамасы деген теория соңғы жылдары үлкен қызығушылық тудырды. Бұл, ішінара, адамдар мен егешқұйрықтардағы дәлелдерге негізделген, ДНК-ны жөндеу гендеріндегі тұқым қуалайтын кемшіліктер көбінесе қартаюды жеделдетеді. Сүтқоректілердің ми, бұлшықет, бауыр және бүйрек тіндері сияқты тіндерінде ДНК зақымдануы жас өскен сайын жинақалатынына қатысты мол мәліметтер бар (Бернштейн және авторлар қараған, сондай-ақ қартаюдың ДНК зақымдануы және ДНК зақымдану (табиғи түрде пайда болатын) теориясы). Теорияның бір күтілімі (ДНК зақымдануы қартаюдың басты себебі) – әртүрлі ең ұзақ өмір сүретін түрлер арасында ДНК зақымдануын жөндеу қабілеті өмір сүру ұзақтығымен сәйкес келуі керек. Бұл идеяны алғашқы эксперименттік сынақтан өткізгендер – Харт пен Сетлоу болды, олар жеті түрлі сүтқоректі түрінің жасушаларының ДНК-ны жөндеу қабілетін өлшеді. Олар нуклеотидтерді жою арқылы жөндеу қабілеті түрлердің ұзақ өмір сүруіне қарай жүйелі түрде артатынын анықтады. Бұл сәйкестік өте күшті болды және кейінгі жылдарда әртүрлі зертханаларда сүтқоректілерде нуклеотидтерді жою арқылы жөндеу және өмір сүру ұзақтығы арасындағы қарым-қатынасты зерттейтін 11 қосымша эксперименттің сериясын ынталандырды (Бернштейн мен Бернштейн қараған). Жалпы алғанда, бұл зерттеулердің нәтижелері нуклеотидтерді жою арқылы жөндеу қабілеті мен өмір сүру ұзақтығы арасында жақсы сәйкестік бар екенін көрсетті. Нуклеотидтерді жою арқылы жөндеу қабілеті мен ұзақ өмір сүру арасындағы байланысты адамдар мен кеміргіштердегі нуклеотидтерді жою арқылы жөндеу ақуыздарындағы ақаулар ерте қартаю белгілерін тудыратыны туралы мәліметтер нығайтады, бұл туралы Дидерих қараған. 13 сүтқоректі түрінің өмір сүру ұзақтығы мононуклеарлы жасушаларда өлшенген поли(АДФ-рибозилдеу) қабілетімен байланысты болды. Сонымен қатар, 100 жастан асқан адамдардың шеткі қан лимфоциттерінен алынған лимфобластоидты жасушалар жас адамдардан алынған бақылау жасушаларына қарағанда поли(АДФ-рибозилдеу) қабілетіне ие болды.