Кіріспе
Тірі организмді қолдап тұратын барлық биологиялық функциялардың қайтарымсыз тоқтауы – өлім деп аталады. Өлім – тірі организмді қамтамасыз ететін барлық биологиялық процестердің қайтарымсыз аяқталуы. Адам немесе жануар өлгеннен кейін денесі ыдырай бастайды. Өлім – барлық тірі организмдер үшін сөзсіз және қашытылмайтын құбылыс. Дегенмен, Turritopsis dohrnii сияқты кейбір организмдер биологиялық тұрғыдан өлмейді, бірақ қартаюдан басқа себептерден де қырылуы мүмкін. Өлім көбінесе толық организмге қатысты қолданылады, ал организмнің жеке бөлімдерінің (жасушалар, тіндер) өлімі – некроз деп аталады. Вирус сияқты тірі емес нәрсе физикалық жолмен жойылса да, ол өлді деп айтылмайды, себебі вирус тірі организм емес. 21-ші ғасырдың басында әлемде жылына 56 миллион адам қайтыс болады. Көбінесе өлімге жүрек-қан тамырлары аурулары себеп болады. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, барлығы 109 миллиард адам өмір сүрген, яғни барлық адамдардың 93,8%-ы қайтыс болған. Геронтология ғылымының – биогеронтологияның бір саласы адамдарда қартаюға байланысты өлімді жоюға тырысады, осы мақсатта кейбір организмдерде кездесетін табиғи процестерді пайдалануға ұмтылады. Миы бар организмдерде өлім осы мүшеге қатысты қарастырылуы мүмкін. Өлімнің себебі маңызды, сондықтан мәйіт сараптамасы жүргізіледі. Апаттар мен аурулар сияқты өлімге әкелетін көптеген себептер бар. Әртүрлі мәдениеттер мен діндерде өмірден кейінгі өмір туралы түсініктер бар, олар адамның өміріндегі жақсылық пен жамандыққа қарай бағалануы мүмкін. Сонымен қатар, мәйіттің қадірін білдіру үшін жерлеу, кремация немесе аспанға жерлеу сияқты әртүрлі рәсімдер бар. Бұл құбылысқа қатысты көптеген ғылыми зерттеулер мен әртүрлі түсіндірулер бар. Өмірді сақтау терапиясының дамуы және медициналық және құқықтық тұрғыдан өлімді анықтаудың көптеген критерийлері бірыңғай анықтама беруді қиындатады.
the figure sometimes referred to as Death
Death is the irreversible cessation of all biological functions that sustain a living organism. The remains of a former organism normally begin to decompose shortly after death. Death eventually and inevitably occurs in all organisms. Some organisms, such as Turritopsis dohrnii, are biologically immortal, however they can still die from means other than aging. Death is generally applied to whole organisms; the equivalent for individual components of an organism, such as cells or tissues, is necrosis. Something that is not considered an organism, such as a virus, can be physically destroyed but is not said to die, as a virus is not considered alive in the first place. As of the early 21st century, 56 million people die per year. The most common reason is cardiovascular disease, which is a disease that affects the heart or blood vessels. As of 2022, an estimated total of 109 billion humans have died, or roughly 93.8% of all humans to ever live. A substudy of gerontology known as biogerontology seeks to eliminate death by natural aging in humans, often through the application of natural processes found in certain organisms. For all organisms with a brain, death can instead be focused on this organ. The cause of death is usually considered important and an autopsy can be done. There are many causes, from accidents to diseases. Many cultures and religions have a concept of an afterlife that may hold the idea of judgment of good and bad deeds in one's life. There are also different customs for honoring the body, such as a funeral, cremation, or sky burial. There are many scientific approaches and various interpretations of the concept. Additionally, the advent of life sustaining therapy and the numerous criteria for defining death from both a medical and legal standpoint have made it difficult to create a single unifying definition.
Өмірді өлтіруді анықтау
Өлімді анықтаудағы бір қиындық – оны өмірден ажырату. Өлім – өмірдің аяқталу сәтін білдіреді. Өлімнің қашан орын алғанын анықтау қиын, себебі тіршілік функцияларының тоқтауы әртүрлі органикалық жүйелерде бірдей уақытта болмайды. Сондықтан, мұндай анықтама үшін өмір мен өлім арасында нақты тұжырымдамалық шекараны белгілеу қажет. Бұл қиындыққа себеп – өмірді қалай анықтау туралы жалпы пікірдің болмауы. Өмірді сана арқылы анықтауға болады. Сана тоқтағанда, организмнің өлгені деп айтуға болады. Алайда, бұл тәсілдің бір кемшілігі – көптеген тірі организмдер санасыз болуы мүмкін. Тағы бір мәселе – сананың өзінің анықталуы, оған қазіргі ғалымдар, психологтар және философтар түрліше анықтамалар береді. Сонымен қатар, көптеген діни дәстүрлер, оның ішінде Ыбырайым және Дхарма дәстүрлері, өлімнің сананың аяқталуын білдірмейді (немесе білдірмеуі мүмкін). Кейбір мәдениеттерде өлім жеке оқиға емес, бір процесс ретінде қарастырылады. Бұл бір рухани жағдайдан екіншісіне бірте-бірте өтуді білдіреді. Өлімнің тағы бір анықтамасы организмнің қызмет етуінің тоқталу сипатына және адам өліміне баса назар аударады, ол – жеке тұлғаның қайтарымсыз жоғалуы. Нақтырақ айтқанда, өлім – тірі организмнің барлық функцияларының қайтымсыз тоқтауымен орын алады.
Жүрек соғуы мен тыныс алу арқылы өлімнің анықтамасы
Тарихи тұрғыдан алғанда, адамның қайтыс болу сәтін нақты анықтау әрекеттері субъективті немесе дәл емес болған. Өлім, жүрек соғуының (жүректің тоқтауы) және тыныс алудың тоқтауы ретінде қарастырылды, бірақ жансақтау шаралары (ЖЖҚ) мен жылдам дефибрилляцияның дамуы бұл анықтаманы жеткіліксіз етті, себебі тыныс алу мен жүрек соғуы кейде қайта жандандырылуы мүмкін. Қан айналымы мен тыныс алудың тоқтауынан туындайтын өлімнің осы түрі – қан айналымына байланысты өлімнің анықтамасы (ҚБӨА) деп аталады. ҚБӨА-ны қолдайтындар бұл анықтаманың логикалық екеніне сенеді, өйткені қан айналымы мен тыныс алу функцияларын қайта келтіре алмайтын адам қайтыс деп есептелуі керек. Бұл анықтаманың қарсыластары, осы функциялардың тоқтауы тұрақты болғанымен, жағдайдың өзгеруі мүмкін емес екенін білдірмейді дейді, себебі ЖЖҚ жеткілікті түрде ерте қолданылса, адамды қайта тірілтуге болады. Адамның миындағы электрлік белсенділік тоқтағанда қайтыс болған деп саналады. Электрлік белсенділіктің тоқтауы сананың жойылуын білдіреді деп есептеледі. Сананың жоғалуы уақытша емес, тұрақты болуы керек, мысалы, белгілі бір ұйқы фазаларында немесе, әсіресе, комада болатындай. Ұйқы кезіндегі айырмашылықты анықтау үшін электроэнцефалограмма (ЭЭГ) қолданылады. Кейбір ғалымдар "ми өлімі" санатын мәселелі деп санайды. Мысалы, Ұлттық денсаулық сақтау институтының биоэтика бөлімінің аға оқытушысы доктор Франклин Миллер былай деп атап көрсетеді: "1990 жылдардың соңына қарай ғалымдар ми өлімін адамның қайтысымен теңестіруге күшті қарсылық көрсетті, себебі бұл аурумен ауырған және ұзақ уақыт бойы жасанды тыныс алдыру аппаратында сақталған науқастардың биологиялық функцияларының кең спектрі туралы мәліметтерге негізделген. Бұл науқастар қан айналымын және тыныс алуды сақтап, дене температурасын реттеп, қалдықтарды шығарып, жараларды жазып, инфекциямен күресіп, тіпті жүкті әйелдерде ұрықты дамытуға қабілетті болды". "Ми өлімі" кейбір ғалымдар үшін мәселелі болғанымен, оны қолдайтындар бұл анықтаманың өмір мен өлімді ажырату үшін ең логикалық екеніне сенеді. Бұл анықтаманы қолдаудың себебі – ми өлімінің сенімді және қайталанатын критерийлер жиынтығы бар. Сонымен қатар, ми біздің жекелігімізді, яғни адам ретінде кім екенімізді анықтауда маңызды рөл атқарады. "Ми өлімін" вегетативті күйде немесе комадағы жағдаймен шатастырмау керек, себебі бұл жағдайлардың біріншісі – қалпына келтірілмейтін жағдайды сипаттайды. ЭЭГ жалған электрлік импульстарды анықтай алады, ал кейбір дәрі-дәрмектер, гипогликемия, гипоксия немесе гипотермия мидың белсенділігін уақытша тоқтатуы мүмкін. Осы себепті, ауруханаларда ми өлімін анықтау үшін ЭЭГ-ні белгілі бір уақыт аралығында, қатаң шарттарда қолданатын хаттамалар бар.
Неокортикальды ми өлімі
Адамдар сананың пайда болуы үшін мидың жаңа қабығы ғана қажет деп санайды және кейде өлімді анықтағанда электрлік белсенділікті ғана қарастыру керек дейді. Соңында, өлім критерийі ми қабығының өлімімен расталатын, танымдық функцияның толық және қайта келмейтін жоғалуы болуы мүмкін. Қазіргі және болашақтағы медициналық технологияларға сүйенсек, адамдық ойлау мен жекеліктің қалпына келуіне үміт қалмайды. Тіпті мидың толық өлшемдері бойынша да ми өлімін анықтау қиын болуы мүмкін.
Толық ми өлімі
Қазіргі уақытта көптеген елдерде өлімнің көбірек консервативті анықтамасы қабылданды (– бүкіл мидағы электрлік белсенділіктің қайтымсыз тоқтауы, неокортекске ғана емес). Мысалы, АҚШ-тағы Өлімді анықтаудың біркелкі заңы. Бұрын, осы бүкіл ми анықтамасын қабылдау 1980 жылы Медицинадағы және биомедициналық және мінез-құлық зерттеулеріндегі этикалық мәселелерді зерттеу жөніндегі Президенттік комиссияның қорытындысы болды. Олар осылайша өлімді анықтаудың бүкіл ел бойынша біркелкі анықтамаға жету үшін жеткілікті екендігіне келісті. Бұл анықтаманы қолдау үшін көптеген себептер келтірілді, оның ішінде өлімді анықтау үшін заңдағы стандарттардың біркелкілігі, жасанды түрде өмірді сақтауға отбасының қаржылық ресурстарын жұмсау және ағзаларды донорлыққа беру үшін ми өлімін өліммен теңестірудің заңдық негізін қалыптастыру.
Заңдық
Адамның қазасы заңдық салдарларға алып келеді, олар әртүрлі мемлекеттік аумақтарда өзгеше болуы мүмкін. Көптеген елдер мидың барлық функциясы толығымен тоқтаған жағдайда мидың толық өлімі критерийлерін қолданады. Дегенмен, басқа мемлекеттік аумақтардағы кейбір елдер ми сабасының өлімі критерийлерін қолданады.
Дұрыс емес диагноз
Дәрігерлер өлген деп жариялаған, бірақ кейін, кейде бірнеше күннен соң тірілген адамдар туралы көптеген әңгімелер айтылады, тіпті олар қабірде немесе бальзамалау рәсімі басталар алдында оянған жағдайлар да кездеседі. 18 ғасырдың ортасынан бастап, тірідей жерленуден қорқу күшейді және өлім белгілерінің анықтығына қатысты көп пікірталас болды. Жерлеуге дейін тіршілік белгілерін тексеру үшін әртүрлі әдістер ұсынылды, мысалы, денеге сірке су мен бұрыш құю, немесе аяқтарына немесе тіке ішекке қыздырылған темір сым тигізу. 1895 жылы дәрігер Дж. К. Оусли Англия мен Уэльсте әр жылы 2700-ге дейін адам мерзімінен бұрын жерленетінін мәлімдеді, бірақ кейбір есептер бойынша бұл көрсеткіш 800-ге жуық. Электр тогының әсерінен болған жағдайларда, жүрек-өкпе реанимациясын (ЖӨР) бір сағат немесе одан да ұзақ уақыт жасау, шоктан қалған жүйкелердің қалпына келуіне және көрінетін өлі адамның тірі қалуына мүмкіндік береді. Мұз судың астында есінен танып қалған адамдар, жедел жәрдем келгенше беттері салқын күйде ұсталып тұрса, аман қалуы мүмкін. Бұл "суға батып кету реакциясы" метаболизмдік белсенділік пен оттегіге қажеттілікті ең төмен деңгейде ұстайды, бұл адамдар мен киттер сияқты сүтқоректілерге тән, оны сүтқоректілердің суға батып кету рефлексі деп атайды.
Себептер
Дамушы елдерде өлім-жітімнің басты себебі жұқпалы аурулар болып табылады. Дамыған елдерде атеросклероз (жүрек аурулары мен инсульті), қатерлі ісік және семіздік пен қартаюға байланысты басқа да аурулар басты себеп болып табылады. Өте кең ауқымда дамыған елдерде өлімнің ең үлкен біріктіруші себебі – биологиялық қартаю. Безгек жыл сайын 400–900 миллион қызба ауруына және 1–3 миллион өлімге әкеледі. Африкада СПИД-тен қайтыс болғандардың саны 2025 жылға қарай 90–100 миллионға жетуі мүмкін. Жан Зиглер, БҰҰ-ның тамақ құқығы жөніндегі арнайы баяндамашысы (2000–2008 жылғы наурыз), 2006 жылы тамақтанудың жетіспеушілігінен туындаған өлім-жітім жалпы өлім-жітімнің 58% құрады. Зиглердің айтуынша, әлемде шамамен 62 миллион адам барлық себептерден қайтыс болды, олардың 36 миллионнан астамы аштықтан немесе микроэлементтердің жетіспеушілігіне байланысты аурулардан қайтыс болды. [[Файл:Lewis Hine, Newsies smoking at Skeeter's Branch, St. Louis, 1910. jpg|thumb|1910 жылы темекі шегетін американдық балалар.]] 20-шы ғасырда темекі шегу шамамен 100 миллион адамның өліміне себеп болды. Дамыған елдерде өлімнің көптеген себептерін диета мен физикалық белсенділік арқылы ұзаққа соқтыруға болады, бірақ жасқа байланысты аурулардың күшеюі адамның ұзақ өмір сүруіне шектеу қояды. Қартаюдың эволюциялық себебі әлі толыққанды түсініксіз. Қартаю процесіне тікелей араласу қазіргі таңда өлімнің негізгі себептеріне қарсы ең тиімді шара болуы мүмкін деген пікірлер бар. Селье көптеген өлім себептеріне бірыңғай, ерекше емес тәсіл ұсынды. Ол стрестің организмнің бейімделу қабілетін төмендетіп, бейімделуді ерекше ресурс – бейімделу энергиясы ретінде сипаттауды ұсынды. Осы ресурс сарқылып біткенде жануар өледі. Селье бейімделу қабілетінің туғаннан бері белгілі бір мөлшерде болатын қасиет екенін болжады. Кейін Голдстоун бейімделу энергиясын өндіру немесе кіріс тұжырымдамасын ұсынды, оны бейімделудің капиталдық қоры ретінде (шегіне дейін) сақтауға болады. Соңғы зерттеулерде бейімделу энергиясы бейімделу моделіндегі «басты жолдың» ішкі координатасы болып саналады. Бейімделу резервінің таусылуына жақын кезде жақсылықтың тербелістері пайда болады. [[Файл:Édouard Manet, Le Suicidé.jpg|thumb|сол жақта|Эдуард Маненің «Өзін-өзі өлтіруші» картинасы, атыс қаруымен өз-өзіне қол жұмсаған адамды бейнелейді.]] 2012 жылы АҚШ-та адам жарақаттарынан болатын өлім-жітімнің басты себебі ретінде көлік апаттарынан кейін суицид, улану, құлау және кісі өлтіру болды. Ядролық апаттардан бастап құрылыстардың құлауына дейін апаттар мен құбылыстар да адам өмірін алып жатады. Барлық уақыттағы ең қасіретті оқиғалардың бірі – 1975 жылы Банкиао бөгетінің бұзылуы, әртүрлі бағалаулар бойынша, 240 000-ға дейін адам қаза тапты. Өлім-жітім саны көп болған басқа да оқиғалар – Вангонгчан жарылысы (оқ-дәрі зауытында 20 000 адам қаза болды), Circus Maximus қабырғасының құлауынан 13 000 адамның қаза болуы және Чернобыль апатынан 95 мен 4000 арасында адамның қаза болуы. Табиғи апаттардан жылына шамамен 45 000 адам көз жұмады, бірақ бұл көрсеткіш он жылдық бойынша миллиондардан мыңдарға дейін өзгеруі мүмкін. Ең қасіретті табиғи апаттардың қатарында 1931 жылы Қытайда болған су тасқыны, нәтижесінде шамамен 4 миллион адам қаза тапты (бағалаулар әртүрлі); 1887 жылы Қытайда 2 миллион адамды өлтірген Сары өзеннің су тасқыны; және 1970 жылы Бола циклоны, Пакистанда 500 000-ға дейін адамды өлтірді. Егер табиғи ашаршылықты табиғи апаттардың бірі деп есептесек, онда 15–20 миллион адамды өлтірген 1906–1907 жылғы қытайлық ашаршылық тарихтағы ең қасіретті табиғи апат болып саналады. Жануарлар арасында жыртқыштар өлімнің кең таралған себебі болуы мүмкін. Малдың 6% жыртқыштардан өледі. Бірақ жас жануарлар жыртқыштарға көбірек бейім. Мысалы, түлкі төлдерінің 50% құстарға, бобкаттарға, койоттарға және басқа түлкілерге жем болады. Йеллоустоун ұлттық паркіндегі жас аю төлдерінің ересекке дейін тірі қалу мүмкіндігі басқа аюлар мен жыртқыштардан 40% ғана құрайды.
Аутопсия
Рембрандттың "Др. Николас Тюльптың анатомия сабағы" атты суретінде аутопсия бейнеленген. Аутопсия, сондай-ақ постмортемдік тексеру немесе өлім-жітім деп те аталады, бұл адам денесін жан-жақты тексеру арқылы өлімнің себебі мен жағдайын анықтау және кез келген ауру немесе жарақатты бағалау үшін жүргізілетін медициналық процедура. Оны әдетте патолог аталған мамандандырылған дәрігер жасайды. Аутопсия заңдық немесе медициналық мақсаттарда жүзеге асырылады. Аутопсиялар сыртқы тексерудің жеткілікті болған жағдайлары және дене жарылып, ішкі тексеру жүргізілген жағдайлар бойынша жіктеледі. Кейбір жағдайларда ішкі аутопсия үшін туыстардың рұқсаты қажет болуы мүмкін. Ішкі тексеру аяқталғаннан кейін дене әдетте тігіліп, қайта құрастырылады.
Туғанға дейінгі өлім
Туу алдында өлімнің бірнеше түрі болуы мүмкін: баланың босану процесінде немесе одан бұрын қайтысы (өлі туу), жүктіліктің аяқталуы (түсік), яғни ұрық дербес тіршілікке ие болудан бұрын қайтысы, және жүктіліктің жасанды түрде тоқтатылуы (аборт). Өлі туу мен түсік әртүрлі себептерден болуы мүмкін, ал аборт мақсатты түрде жасалады.
Өлі туылған бала
Өлі туған нәресте ұрық босану алдында немесе кейін пайда болуы мүмкін. Бұл ұрықтың кемістіктерінен немесе анадағы тәуекел факторларынан туындауы мүмкін. Осы факторларды азайту, қауіп болған жағдайда кесарево қимасы жасау және туа біткен ақауларды ерте анықтау өлі туған нәрестелер санының төмендеуіне әкелді. Дегенмен, АҚШ-тағы туған балалардың 1% өлі туылады.
Төсік
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы түсік тастауды "анасынан 500 грамм немесе одан аз салмақтағы ұрықтың шығарылуы немесе алынуы" деп анықтайды. Түсік тастау жүктілік кезеңіндегі ең көп кездесетін мәселелердің бірі болып табылады және барлық клиникалық жүктіліктің шамамен 12–15%-ында тіркеледі; алайда, етеккір кезіндегі жүктіліктің жоғалу жағдайларын ескергенде, бұл көрсеткіш барлық жүктіліктің 17–22%-ына дейін жете алады. Түсік тастауға қатысты көптеген тәуекел факторлары бар: кофеин, темекі, алкоголь, есірткілерді пайдалану, бұрын түсік тастау тарихы және аборт жасау түсік тастау ықтималдығын арттыруы мүмкін.
Аборт
Аборт алудың көптеген себептері болуы мүмкін, мысалы, зорлау салдарынан болған жүктілік, бала тәрбиелеудің қаржылық қиындықтары, жасөспірімдер жүктілігі және жақын адамының қолдау көрсетпеуі. Аборттың екі түрі бар: дәрілік аборт және клиникалық аборт, кейде хирургиялық аборт деп те аталады. Дәрілік аборт – соңғы менструациядан бастап 11 аптаға дейінгі жүктілікті тоқтату үшін таблетка ішуді қамтиды. Ал клиникалық аборт – жатырды босату үшін сорғыш пайдаланылатын медициналық процедура болып табылады; мұндай процедура 12 аптадан кейін де жасалуы мүмкін, бірақ оны жүргізуге келісетін дәрігерді табу қиын болуы ықтимал.
Өмір сүру ұзақтығы
Өмірді ұзарту – бұл, әсіресе адамдарда, қартаюға қарсы шаралар арқылы қартаю процестерін баяулату немесе кері қайтару жолымен ең ұзақ немесе орташа өмір сүру ұзақтығын арттыру. Қартаю – бүкіл әлемде өлімнің ең көп кездесетін себебі. Қартаюды қажетсіз деп есептейтін болғандықтан, Обри де Грейдің сөзіне сүйенсек, қартаюға қарсы терапияны зерттеуге аз қаржы жұмсалады, бұл құбылыс «қартаюға бейімділік» деп аталады. Теориялық тұрғыдан алғанда, ең ұзақ өмір сүру ұзақтығын қартаюдың зиян келтіру деңгейін төмендету, зақымдалған тіндерді мерзімдік түрде алмастыру, молекулалық жөндеу немесе нашарлаған жасушалар мен тіндерді жаңарту арқылы жетістікке қол жеткізуге болады. АҚШ-та жүргізілген сауалнама көрсеткендей, дінге сенетіндер мен дінсіздер, сондай-ақ ерлер мен әйелдер, түрлі экономикалық жағдайлардағы адамдар өмірді ұзартуды қолдау тұрғысынан ұқсас көзқарас білдірсе, африкалық және испаниялық шығу тегіндегі адамдар ақ нәсілді адамдарға қарағанда оны күштірек қолдайды. Сауалнамаға қатысушылардың 38%-ы қартаю процесін емдеуге ниетті екенін айтты. Өмірді ұзартуды зерттеумен айналысатын мамандарды «биомедициналық геронтологтар» деп атайды. Олар қартаюды түсінуге тырысып, қартаю процесін кері қайтаруға немесе кем дегенде денсаулықты жақсарту және жастықты сақтау үшін оны баяулатуға бағытталған емдеу әдістерін әзірлейді. Өмірді ұзарту саласындағы жаңалықтарды өздеріне қолданатындар «өмірді ұзартушылар» немесе «ұзақ өмір сүрушілер» деп аталады. Қазіргі уақытта өмірді ұзартудың басты стратегиясы – қартаюға қарсы әдістерді қолдану арқылы қартаюға қарсы емнің нәтижесін көру үшін жеткілікті ұзақ өмір сүруге тырысу болып табылады.
Крионика
1985 жылы криоконсервациялау үшін дене дайындалып жатыр. Крионика (гр. κρύος 'kryos' – "мұздай суық") – қазіргі медицинамен емдеу мүмкін емес жануарларды, оның ішінде адамдарды, болашақта жазып, қайта тірілтуге болатын үмітпен төмен температурада сақтау. Адамдар мен басқа да ірі жануарларды криоконсервациялау қазіргі технологиямен кері қайтару мүмкін емес. Криониканың мақсаты – қазіргі заңдық немесе медициналық анықтама бойынша қайтыс болған адамдар, ақпараттық теориялық өлімнің қатаң анықтамасы бойынша міндетті түрде өлген деп есептелмеуі мүмкін. Кейбір ғылыми әдебиет криониканың мүмкіндігін қолдайды дегенмен, медициналық ғылым мен криобиологтар крионикаға күдікпен қарайды.
Орналасқан жері
Финляндия Республикасының төртінші президенті Кёсти Каллио (ортада) 1940 жылғы 19 желтоқсанда Хельсинки қаласындағы Хьюго Сундстремнің теміржол вокзалында түсірілген суретке түсірілгеннен кейін бірнеше секунд өткен соң қайтыс болды, себебі оған жүрек ұстамасы бас келді. 1930 жылдары Батыс елдеріндегі көптеген адамдар өз үйлерінде, отбасы мүшелерінің арасында, дін қызметкерлерінің, көршілерінің және үйге келіп қарауды жүзеге асыратын дәрігерлердің көмегімен қайтыс болатын. 20 ғасырдың ортасына қарай, американдықтардың жартысы ауруханада көз жұмды. 21 ғасырдың басында дамыған елдерде адамдардың 20-25 пайызы ғана медициналық мекемеден тыс жерде қайтыс болды. Үйде қайтыс болудан кәсіби медициналық ортада қайтыс болуға көшу "көрінбейтін өлім" деп аталады.
Психология
Өлімді зерттеу – психологияның бір саласы. Адамдар түрлі деңгейде өлімнен қорқады, оның процесінен де, болашағынан да; бұл олардың табиғатында бар, барлық жануарлардың "өмір сүру инстинктісінің" бір бөлігі. Өлім туралы ойлау, талқылау немесе жоспарлау оларға дискомфорт тудырады. Бұл қорқыныш оларды қаржылық жоспарлауды, өсиетнама жасауды немесе хоспис ұйымынан көмек сұрауды кейінге қалдыруға итермелейді. Өлім-жітімнің маңыздылығы – өлімнің сөзсіз екенін түсіну. Дегенмен, өзіне деген сенім мен мәдениет осының салдарынан туындайтын алаңдаушылықты азайтуға көмектеседі. Өзінің өлімі туралы санаға ие болу адамның өзінің тобымен қорғаныс механизмі ретінде байланысын тереңдетуіне себеп болуы мүмкін. Бұл сонымен қатар адамды өте сыншыл болуға итермелейді. Бір зерттеуде екі топ құрылды; бір топтан өлім туралы ойлану сұралды, екіншісінен – жоқ. Содан кейін топтарға жыныс жұмыскеріне (немесе проституткаға) байланысты мөлшер белгілеу тапсырылды. Өлім туралы ойланбаған топтың орташа мөлшері 50 доллар болды, ал өлім туралы ойландырылған топтың орташа мөлшері 455 долларға жетті. Әр адам өлімі туралы идеяға әртүрлі реакция жасайды. Философ Гален Строусон көптеген адамдар тілейтін өлім – бірден, ауырсынусыз, сезімсіз жойылу дейді. Бұл ең болмаса сценарийде, адам оны сезбей, қорқып өлмейді. Бір сәтте адам жүріп, жеп, ұйықтап жатыр, ал келесі сәтте – өліп қалған. Строусон бұл типтегі өлім адамнан ештеңе алып қоймайды дейді, себебі ол адамның болашақта меншік құқығына заңды талап етуі мүмкін емес деп санайды.
Өлім себептері
Өлімнің шығу тегі – өлімнің қалай пайда болғаны туралы аңыз немесе тақырып. Бұл құбылыс дүние жүзіндегі дерлік барлық мәдениеттерде кездеседі, себебі өлім – әмбебап құбылыс. Осылайша, бұл оны шығу мифына жатқызады, яғни табиғи немесе әлеуметтік әлемнің бір ерекшелігінің қалай пайда болғанын баяндайтын миф. Мифтер мен мәдениеттер арасында белгілі бір ортақтықтар болуы мүмкін. Солтүстік Америка мифологиясында өлмеске аспанға ұмтылған және өлімді тілеген адам туралы тақырып көптеген жергілікті халықтардың мифологиясында кездеседі. Христиан дінінде өлім – жақсылық пен жамандықты білу ағашының жемісін жегеннен кейін адамның күнәға батуының салдары.
Ар-ождан
Адамның денесі өлгенде, оның санасына не болатыны туралы мәселе көптеген қызығушылықты және пікірталасты тудырады. Өлгеннен кейін сананың толығымен жойылуына сенуді мәңгілік ұмытылу деп атайды. Ал, дене өлгеннен кейін де сананың сақталуына сенуді өлгеннен кейінгі өмір деп атайды. Бұл екеуінің қайсысы да адам өліп көрмесе, расталуы екіталай. Өлімге жақын тәжірибелер – адамдардың білетін жалғыз өлгеннен кейінгі өмірге ең жақын нәрсесі. Өлімге жақын тәжірибе (ӨЖТ) өткергендердің кейбіреуі, олар өлген кезде өлгеннен кейінгі өмірді көргендерін айтады. Жарық иесін көру және онымен сөйлесу, өмірдің жылдам көз алдынан өтуі, сондай-ақ өлгеннен кейінгі өмір туралы мәдени сенімдердің расталуы – олар өлген сәтте басынан өткізетін оқиғалардың арасында.
Биологияда
Жер құрттары топырақ мекендейтін детрит жегіштер. Өлгеннен кейін бұрынғы организмнің қалдықтары биогеохимиялық циклдің бір бөлігіне айналады, осы процесте жануарлар жыртқыштар немесе сүзілгіштердің қорегі болуы мүмкін. Органикалық заттар одан әрі детрит жегіштермен ыдырайды, олар детритті қайта өңдеп, оны қоршаған ортаға қайтарады, содан кейін ол тағам тізбегінде қайта пайдаланылады, мұнда химиялық заттар ақырында организмнің жасушаларына сіңіріліп, қоректенуі мүмкін. Детрит жегіштердің мысалдарына жер құрттары, көкқұрттар және мыңаяқтылар жатады. Микроорганизмдер де маңызды рөл атқарады, олар ыдырап бара жатқан материалды қарапайым молекулаларға бөліп, оның температурасын көтереді. Барлық материалды толық ыдырату қажет емес. Көмір – батпақ экожүйелерінде ұзақ жылдар бойы пайда болған қазылған отынның бір мысалы.
Табиғи іріктеу
Қазіргі эволюциялық теория өлімді табиғи іріктеу процесінің маңызды бөлігі деп қарастырады. Ортаға аз бейімделген организмдер аз ұрпақ тастағандықтан, өлу ықтималдығы жоғары, соның салдарынан гендік қорына тигізетін үлесі төмендейді. Осылайша, олардың гендері популяциядан жоғалады, ең жаман жағдайда түрдің жойылуына алып келеді, ал жақсы жағынан, түр пайда болуы деп аталатын процеске мүмкіндік жасайды. Өрімделу жиілігі түрлердің сақталуына әсер ететін маңызды фактор болып табылады: жас өлсе де, көптеген ұрпақ қалдыратын организм, Дарвиннің өлшемдері бойынша, ұзақ өмір сүріп, жалғыз ұрпақ қалдыратын организмге қарағанда әлдеқайда жоғары тіршілікке ие. Өлім бәсекелестікте де маңызды рөл атқарады, егер бір түр екіншісін басып озатын болса, онда популяцияның өліміне қауіп туады, әсіресе егер олар ресурстар үшін тікелей күрескен жағдайда.
Қартаю мен өлім-жітімнің дамуы
Қартаю эволюциясын зерттеу мақсаты – көптеген тіршілік иелері мен жануарлардың басым көпшілігінің неге қартаюмен әлсіреп, өлетінін түсіндіру. Дегенмен, гидра және Turritopsis dohrnii сияқты ерекше жағдайлар бар, зерттеулер олардың биологиялық тұрғыдан өлмейтінін көрсетеді. Жыныссыз көбеюге қабілетті организмдер, мысалы бактериялар, кейбір протозоалар, эугленоидтар және көптеген амебозоалар, сондай-ақ жынысты көбеюге қабілетті, колониялық немесе жеке жасушалы организмдер, мысалы вольвоцинді балдырлар Пандорина мен Хламидомоналар, белгілі бір деңгейде "өлімсіз", олар тек сыртқы факторларға байланысты, мысалы желіне отырып немесе қазаға әкелетін жағдайға тап болып өледі. Көпжасушалы организмдерде, сондай-ақ Вейсманн дамуы бар көп ядролы цилиаттарда, яғни өлі соматикалық (дене) жасушалар мен "өлімсіз" герм (көбелек) жасушалары арасындағы еңбек бөлінісі болғандықтан, өлім өмірдің маңызды бөлігіне айналады, кем дегенде соматикалық желі үшін. Volvox балдырлары – екі толыққандай түрлі жасуша түрі арасындағы еңбек бөлінісін көрсететін ең қарапайым организмдердің бірі және нәтижесінде, соматикалық желінің өлімі оның өмір тарихының тұрақты, генетикалық реттелетін бөлігі болып табылады.
Жануарлардағы қайғы
Кейде жануарлар өз жұбайларына немесе "достарына" қайғы білдіреді. Екі шимпанзе, жыныстық қарым-қатынаста болғандарына қарамастан, бір-бірімен байланыс құрса, біреуі өлгенде, тірі қалған шимпанзе қайғының белгілерін көрсетеді – ашуланып шашын жұлып, жылай бастайды. Егер денесі алынып тасталса, қарсылық көрсетеді, денесі жоғалып кеткенде тынышталады, бірақ оны қайта көргенде, шимпанзе қайтадан агрессивті күйге келеді. Сонымен қатар, антрополог Барбара Дж. Кингтің пікірінше, жануарлардағы қайғыны бағалаудың бір жолы – әлеуметтік байланыстарды үзу, тамақтану немесе ұйықтау режимінің бұзылуы, эмоциялық жағдайдың өзгеруі немесе туыс, жұбай немесе дос өлген кезде стресс реакцияларының күшеюі сияқты мінез-құлықтағы өзгерістерді қарастыру. Бұл критерийлер өлімді болжау, оның соңғылығын түсіну немесе адамдар сезінетіндей эмоцияларды бастан кешіру қабілетін талап етпейді, бірақ сонымен бірге кейбір жануарларда мұндай қабілеттердің болуын немесе әртүрлі эмоционалдық тәжірибелердің қайғыны құрауы мүмкін екенін жоққа шығармайды. Осы критерийлерге сүйене отырып, Кинг киттер, маймылдар, пілдер, үй жануарлары (иттер, мысықтар, қояндар, жылқылар және шаруашылық жануарлары), жирафтар, пекарилер, есектер, далалық тышқандар және құстардың кейбір түрлері сияқты жануарларда байқалған мүмкін аза тұту мінез-құлықтарының мысалдарын келтіреді.
Буддизм
Буддизм ілімі мен тәжірибесінде өлім маңызды рөл атқарады. Өлімді мойндауы ханзада Сиддхартханы "өлімсіздікке" қол жеткізуге және, ақырында, рухани ағартушылыққа жетуге ынталандырды. Буддизм ілімінде өлім адам ретінде дүниеге келгеннің құндылығын еске салады. Адам ретінде қайта туу – рухани ағартушылыққа жете алатын жалғыз мүмкіндік деп есептеледі. Сондықтан, өлім өмірді берілгендей қабылдамау керектігін еске түсіреді. Буддистердің қайта тууға сенімі, өлімге қатысты алаңдаушылықты міндетті түрде жоймайды, себебі қайта туу циклындағы барлық өмір – құрылысқа толы деп саналады, ал көп рет қайта туу прогреске кепілдік бермейді. Өлім – Төрт асыл шындық және өзара байланысты туу сияқты буддизмнің бірнеше маңызды ұстанымдарының бір бөлігі болып табылады. Иса Мәсіхтің денесі үш күнге қабірге қойылғаннан кейін қайта тірілгендей, әр адамның денесі де қайта тіріледі, жаны мен денесі мінсіз күйде бірігеді. Бұл процесс жеке адамның жанына өлімге қарсы тұруға және өлімнен кейінгі өмірге айналуға мүмкіндік береді.
Индуизм
Индуистік мәтіндерде өлім – жеке, мәңгілік рухани жан (жан немесе саналы өзі) қазіргі уақытша материалдық денеден шығу ретінде сипатталады. Жан, дене саналы өзін (өмірді) көтере алмай қалғанда, яғни ақыл-ой немесе физикалық себептерден, немесе одан да анығырақ айтқанда, адамның қамасы (материалдық тілектері) іске аспағанда шығып кетеді. Ұрықтану кезінде жан, өмір бойы жинаған кармасының (дхармаға негізделген жақсы/жаман іс-әрекеттерінің) және өлім кезіндегі санасының (ой-қиялының немесе соңғы ойларының) күйіне сәйкес келетін жаңа денеге кіреді. Көбінесе, қайта туу процесінде адам өзінің бұрынғы өмірінің барлық естеліктерін ұмытады. Ешбір нәрсе толығымен жойылмайды және уақытша материалдық дене осы өмірде де, келесі өмірде де үнемі өзгеріп отырады, сондықтан өлім – бұрынғы өміріңді ұмыту дегенді білдіреді.
In Hindu texts, death is described as the individual eternal spiritual jiva atma (soul or conscious self) exiting the current temporary material body. The soul exits this body when the body can no longer sustain the conscious self (life), which may be due to mental or physical reasons or, more accurately, the inability to act on one's kama (material desires). During conception, the soul enters a compatible new body based on the remaining merits and demerits of one's karma (good/bad material activities based on dharma) and the state of one's mind (impressions or last thoughts) at the time of death. Usually, the process of reincarnation makes one forget all memories of one's previous life. Because nothing really dies and the temporary material body is always changing, both in this life and the next, death means forgetfulness of one's previous experiences.
Ислам діні
Ислам діні бойынша, өлім – жанның денеден айырылуы және ахираттың басталуы. Ахират – Исламның негізгі алты сенімінің бірі. Мұсылмандар өлімді өмірдің аяғы деп емес, оны басқа бір түріндегі өмірдің жалғасы деп қарастырады. Исламда, қазіргі дүниедегі өмір – әр жан үшін қысқа мерзімді, сынақтан өту кезеңі. Нағыз өмір – Қиямет күні басталады, сол күні барлық адам екі топқа бөлінеді. Ұстаздық жолмен жүргендер жәннатқа (жанна) шақырылады, ал сенімсіздер мен күнә жасағандар жаханнамда (тозақта) жазаланады. Мұсылмандар өлімді толығымен табиғи және Алланың алдын ала белгілегені деп сендіреді. Адамның қай уақытта қайтыс болатынын тек Алла ғана біледі. Құран өлімнің сөзсіз екенін, адамдар қаншалықты қашқысы келсе де, ол әрбір жанға жететінін баса көрсетеді. (Құран 50:16) Дүниедегі өмір – адамдардың болашақ өмірге дайындалудың жалғыз мүмкіндігі, олар Аллаға сенуді немесе сенбеуді таңдай алады, ал өлім – осы білім алу мүмкіндігінің соңы.
Иудаизм
Яһуди дінінде өлімнен кейінгі өмір туралы түрлі сенімдер бар, бірақ ешқайсысы өлімге қарағанда өмірді бағалауға қарсы келмейді. Бұл ішінара осымен түсіндіріледі: өлім кез келген міндетті орындау мүмкіндігін жояды.
Тіл
"Өлім" сөзі көне ағылшын тіліндегі dēaþ сөзінен келген, ол өз кезегінде протогерман тіліндегі *dauþuz сөзінен шыққан (этимологиялық талдау арқылы қалпына келтірілген). Бұл сөз прото-үнді-еуропа тіліндегі *dheu түбірінен туындаған, ол "өлу процесі, әрекеті, жағдайы" деген мағынаны білдіреді. Өлімнің мәні мен белгілері, сондай-ақ қоғамдық пікірталас алаңдарында қолданылатын әртүрлі сыпайылық деңгейлері, көптеген ғылыми, құқықтық және әлеуметтік жағынан қабылданған терминдерді немесе эвфемизмдерді тудырды. Адам қайтыс болғанда, оның "көшкені", "өткені", "екі дүниеге кеткені" немесе "жоқты" делінеді, сондай-ақ басқа да әлеуметтік тұрғыдан қабылданған, діни, жаргондық және құрметсіз сөздер қолданылады. Өлген адамға ресми түрде сілтеме жасағанда, "өлген" етістігінің қатысу пішімі жиі қолданылады, мысалы, "өлген"; тағы бір есім сөз "өлген" болып табылады. Өмірден кенде болғандықтан, өлі адам "майыт", "көлек", "дене", "қалдықтар" немесе барлық еті жоғалғанда "қаңқа" деп аталады. "Шикілік" және "мүрде" терминдері де қолданылады, әдетте, адам емес жануарлардың өлімі үшін. Көмескіге дейін өртегеннен кейін қалған күлге жақында "күл" деп аталады.