Кіріспе

Бірінші коалиция соғысы кезіндегі әскери науқандар. Француз революциялық соғыстары 1792 жылдың 20 сәуірінде француз Заң шығарушы ассамблеясы Австрияға соғыс жариялауымен басталды. Осылайша Бірінші коалиция соғысы қолға алынды.

Өмірбаян

1789 жылдан 1792 жылдың басына дейін Француз төңкерісі біртіндеп радикалдыланды, ескі институттар мен тәжірибелерді бұзып, Ескі тәртіптің (Ancien Régime) қорғаушыларын нысанаға алды. Осы қорғаушылардың кейбіреулері немесе жағдайға оқиғасы келгендер қуғын-сүргіннен қашу үшін Франциядан эмиграция жасады. Патша Людовик XVI 1791 жылдың маусымында отбасымен Варенс қаласына қашып кетуге тырысты, бірақ ұсталды. Француз королі бақылауға алынды және Францияда Бурбон әулетін сақтап қалу және оның төңкеріске дейінгі билігін қайта орнатуды көздеген басқа еуропалық монархтармен сөз байласып отыр деген күдік туды. Пруссия королі Фредерик Вильгельм II және император Франциск II (Австрия, Венгрия және Богемия) 17 тамыз 1791 жылы Пилниц декларациясында бұл туралы ашық айтты. Жедел радикалды төңкерісшілер монархияны толығымен жоюды талап етті, бірақ 1791 жылдың шілдесінде Марс алаңындағы қырғын республикалық қозғалысқа ауыр соққы берді. Бұл қыркүйекте конституциялық монархия құруға мүмкіндік берсе де, олар Пилниц декларациясын алғашқы соққы берудің шұғыл қажеттілігін негіздеу үшін пайдаланды. Дегенмен, Францияға қарсы ірі коалиция құрылған жағдайда Франция шетелдік күштерге ұшырауы мүмкін еді. Сондықтан Ассамблеядағы көптеген солшыл депутаттар, мысалы Робеспьер, Франция соғысқа дайын емес екенін және төңкеріс барысында қол жеткізген барлық прогресті (олардың пікірінше) жоғалтуы мүмкін деп соғысқа қарсы шықты.

Дипломатиялық

1792 жылдың наурызында генерал-майор Шарль Франсуа Дюмориез Сыртқы істер министрі болып тағайындалды, ал сәуірдің ортасына дейін Австрия мен Пруссиядан басқа барлық еуропалық ірі державалардың бейтараптығын дипломатиялық жолмен қамтамасыз етуге қол жеткізді. Сонымен қатар, ол Бельгиялықтар мен Лиеждіктердің біріккен комитеттерімен ынтықастастық жасай отырып, Австрияның Нидерландысында көтеріліс ұйымдастыру жоспарларын жасады. Бұл комитеттер жақында сәтсіз аяқталған Австрияға қарсы Брабант революциясы (1789 жылдың тамызы – 1791 жылдың қаңтары) мен Лиеж революциясы кезінде құрылған көтерілісші әскерлердің қалдықтарын ұсынып тұрды.

Стратегия

Ақырында, Франция 1792 жылғы 20 сәуірде Австрияға соғыс жариялады. Дюморие Австрия армиясын 15 күн ішінде жеңіп, шапшаң жеңіске жетуді жоспарлады. Дюнкерктен Страсбургке дейін француздардың солтүстік шекарасында 164 000 сарбаз болды, олар генерал Лафайеттің (Орталық армия; мақсаттары: Гиведен Намюр мен Льежге дейін) және маршал Лакнердің (Рейн армиясы;

Француз армиясы Бельгия провинцияларына енген кезде, халық оларға көмектеседі, олар 1789–1790 жылдардағы өздерінің нәтижесіз революциялық әрекеттерінен ұялады. Олар біздің әскерімізбен бірігіп, Австрия жалдамалы әскерлерінің шашыраған топтарын қалаларынан оңай қуып шығарады немесе таратып жібереді. Париж Муа өзенінің жағасында қорғалады. Лиеж елі үшін, оның туын көтергендердің ішіндегі азаттыққа ең лайықтысы, біздің өкілдеріміз дана бейбітшілік шарттарын таңу үшін жолға шығады, оны біз ешбір жағдайда жаулап алу ниетімен бұрмаламаймыз.

Француз әскерінің жағдайы

Француз армиясы түрлі қиындықтарға тап болды: Лафайетт пен Рошамбо сияқты жетекші генералдар монархист болғандықтан республикалық министрдің ниеттеріне және оның стратегияларының орындалуына күмәнданды. Әскерлердің жабдығы нашар болды, көптегені жаттығусыз еріктілер еді, және олар аристократ офицерлеріне сенімсіздікпен қарады. Соңында, Австриядан шыққан Мария Антуанетта, республикалық радикализмнің одан әрі күшеюінен қорқып, өліміне әкелуі мүмкін деп ойлап, Людовик XVI-ның келісімімен Брюссельдегі австрия үкіметіне соғыс жоспарларын жасырын түрде жіберді. 1792 жылдың сәуір айында Руже де Лильдің "Райн армиясы үшін соғыс әні" ("Chant de guerre pour l'armée du Rhin") атты әуені жазылып, әскерлердің рухын көтерді. Бұл ән бүкіл Франция бойынша француз сарбаздары арасында кеңінен танымал болды және көп ұзамай Марсель батальонымен байланыстырылды. Осылайша, ән La Marseillaise деп аталды, ал 26 Мессидор III (1795 жылғы 14 шілдеде) және 1879 жылғы 14 ақпанда Францияның ресми ұлттық әнұраны ретінде жарияланды.

Сәуір: алғашқы француз шапқыншылығы

Рошамбо әскердің соғысуға дайын емес екенін қарсылық білдіргенімен, бұйрыққа бағынды. Рошамбоның бағынышты генералы Бирон және маршал дю лагерь Теобальд Диллон басып кіруге жетекшілік етті.

Шілде: одақтастар жиналып, Брансвик манифесті шығарады

Рейнде пруссиялық, австриялық, гессендік және француз эмигранттарының біріккен әскері Брансвик герцогының басшылығымен Францияға шабуыл үшін құрылды, оның оң және сол жағында екі кіші армия орналасқан, барлығы үш әскер Пруссия королі Фридрих Вильгельм II-нің жоғары қолбасшылығында болды. Оңтүстік Нидерландыда австриялықтар Лилльді қоршауды жоспарлады, ал оңтүстікте пиемонттықтар да әрекетке кірісті. Жау коалициясының шекараға жинала бастағанын байқаған Ассамблея «ұлт қауіпте» деп жариялады және Париждің қорғанысын күшейту үшін 100 000 ұлттық гвардияшыны (федераттарды) шақырып алды; король бұл шешімге вето қойды, бірақ оған құлақ аспады. Алғашқы қадам – Брансвик манифестін (25 шілде) жариялау болды, ол француз ұлтына қатысты өте қорлаушы сөздермен жазылған, кейіннен 1793–1794 жылдардағы «жарақтанған ұлттың» рухын тудырды және король Луидің тағдырын шешті. Бұл манифесттің шығарылуына Брансвик өзі қарсы болған, оның қолымен қол қойылған болатын; герцог өзінің княздығында үлгілі билеуші болғанмен, француз революциясының конституциялық бағытына жақтас болды, ал әскери саяхаткер ретінде осы кәсіпкерлікке сәттілікке жетіп, сенімді емес еді. Брансвик бейбіт тұрғындар патша отбасына зиян келтірмесе, зиян шекпейтінін, тоналмайтынын қатаң айтты: «Егер олардың мәртебелеріне ең аз зорлық-зомбылық көрсетілсе, менің әскерім Париж қаласына естен шығармайтын жаза береді». Брансвик Парижге жорыққа шығып, Аргонн ормандықтарына жақындады. Бірақ Валенсиенде өзінің жаңа әскерін Бельгияға басып кіру мақсатымен үнемі шағын шайқастарда жаттықтырып келген Дюморие енді Пруссиялықтардың алғы шебінің көз алдында жылдам және батыл фланговый маневр жасап, Аргоннға енді. Ол Аргонн арқылы Парижге баратын бес жолдың барлығын жапты. Клерфайт бес жолдың біреуін басып алып, Грандпреде Дюмориеге шабуыл жасағанмен, Брансвик шабуылға өтті, оның орнына Ландресте (15–17 қыркүйек) үш күн тоқтады. Оның әскерінің көп бөлігі дизентериямен ауырды, бұл Аргоннда жасыл алма жегеннен болуы мүмкін, сондықтан алдымен жазылып алу қажет болды. Бұл көрінеу маңызсыз қақтығыс науқанның шешуші нүктесіне айналды. Он күннен кейін, тағы бір оқ атусыз, басып кірген әскер кері шегінуді бастады (30 қыркүйек). Дюмориес қуып жете алмады, ол француз әскерлерінің жалпы ілгерілеуімен жаудың Франция жерінен толықтай шығуына әкелген бірқатар сындарлы және қызықты келіссөздермен айналысты. Жау кеткеннен кейін Дюмориес өзінің әскери күшін Бельгияны «азат етуге» жұмылдырды. Өте көп күштерді бақылап, он күннен кейін Монс қаласына қарай жылжыды.

Пьемонт майданы

Осы уақытта оңтүстіктегі француз әскерлері пиемонттықтарды кері тарттырып, қыркүйек айында Савойя мен Ниццаны жаулап алды, ал қараша айында оларды аннексиялады. Вар армиясының командирі Ансельм 28 қыркүйекте Ницца графтығына шабуыл жасап, Ницца қаласын келесі күні сағат 16:00-де капитуляцияға мәжбүр етті. 7 қарашада армия Италия армиясы деп қайта аталды.

Рейнландтық науқан

Француздардың тағы бір жетістігі – 19 қыркүйектен бастап, жаңадан құрылған 14 300 сарбаздан тұратын Воже армиясына жетекшілік еткен Кустиннің Эльзастан Германияға жасаған батыл жорығы болды. Ол 29 қыркүйекте Шпейер қаласына шабуыл жасап, келесі күні оны басып алды. Содан кейін Вормс және Филипсбург қалаларын қарсылықсыз иеленді. Кустин 1792 жылғы 21 қазанда Майнцті басып алып, 31 қазанда қарсылық көрсетпей берілген Франкфуртқа дейін жетті.

Мәдениетті бейнелеу

1792 жылғы жағдай және басып алынған француз халқының үлкен қорқыныш сезімі сол кезде жазылған "Марсельеза" француз әнұранының көп бөлігінде көрініс тапқан: Бізге қарсы зұлымдық / Қанды туы көтерілді./ Естіп тұрсыз ба даладан/ Сол қатыгез әскерлердің арыстандай айқайын?/ Олар біздің жанымызға дейін келеді/ Ұлдарымыз бен әйелдеріміздің тамырын кесу үшін! Кустиннің неміс Пфальц аймалына шабуылы Гётенің бірнеше жылдан кейін жазған "Герман мен Доротея" поэмасының арқауы болды. Эпикалық поэманың оқиғасы Майнц қаласының жанындағы кішкентай қалада өтеді, ол Рейн өзенінің батыс жағындағы ауылдарынан француз әскерлерінен қашып келген босқындармен толы болған.