Кіріспе

Американдық антрополог және фольклоролог (1887–1948) – американдық соғысқа қарсы белсенді, зерттеуші және журналист. Рут Фултон Бенедикт (5 маусым 1887 – 17 қыркүйек 1948) – американдық антрополог және фольклоролог. Ол Нью-Йорк қаласында дүниеге келді, Вассар колледжінде оқыды және 1909 жылы бітірді. Элси Клевс Парсонс атындағы Жаңа әлеуметтік зерттеулер мектебінде антропологияны оқығаннан кейін, 1921 жылы Колумбия университетінің аспирантурасына түсті. Онда Франц Боаспен оқыды, докторлық дәрежесін алды және 1923 жылы факультетке қосылды. Маргарет Мид, онымен романтикалық қарым-қатынаста болған, және Марвин Оплер оның студенттері мен әріптестерінің қатарында болды. Бенедикт Америка антропологиялық қауымдастығының президенті және Америка фольклорлық қоғамының көрнекті мүшесі болды. Ол білімді мамандықтың көрнекті жетекшісі ретінде танылған алғашқы әйел атанды. Оның анасы қалада мектеп мұғалімі, ал әкесі – гомеопатия дәрігері және хирург болды. Әкесінің ауруына байланысты отбасы Руттың шешесінің ата-анасы, Шаттуктардың Норвич, Нью-Йорк штатындағы фермасына көшуге мәжбүр болды. Рут бала кезінде өлім туралы қызығушылық танытты. Төрт жасында әжесі оны жақында қайтыс болған сәбиді көруге алып барды. Өлі баланың бетін көргенде, Рут оның бұрын көрген ең әдемі нәрсе екенін айтты. Бірақ Уолт Уитман және Ричард Джеффрис сияқты, өмірдің құндылығын, маңыздылығын және қуанын баса көрсететін авторларды оқығаннан кейін, ол жақсы болашаққа үміт арта бастады. Сондай-ақ, ол Мэри Уолстонкрафт және басқа да, оның пікірінше, өздерінің еңбегі мен үлесі үшін көбірек танылуға лайық әйелдердің өмірбаянын жазуға кірісті. Бір жыл Голденвайзермен жұмыс істегеннен кейін, ол 1921 жылы Колумбия университетінде Франц Боаспен аспирантурада жұмыс істеуге жіберді. Рут Боаспен жақын достық қарым-қатынас орнатып, оның өмірінде әкелік рөл атқарды. Бенедикт оны сүйіспеншілікпен «Папа Франц» деп атады. Боас оған Жаңа әлеуметтік зерттеулер мектебінде оқыған курстары үшін дипломдық балл берді. Бенедикт «Солтүстік Америкадағы Қорғаушы рухтың тұжырымдамасы» атты диссертациясын жазып, 1923 жылы антропология ғылымдарының докторы ғылымын қорғады. Бенедикт 1922 жылы Барнард колледжінде алғашқы антропология курсын оқыды, студенттерінің арасында Маргарет Мид болды. Бенедикт Мидке зор ықпал етті. Боас Бенедиктті антропология кафедрасының құнды мүшесі деп есептеді және 1931 жылы оны антропологияның ассистент профессоры етіп тағайындады, бірақ бұл сол жылы Стэнли Бенедиктен ажырасқанға дейін мүмкін болмады. Рут Бенедиктті ерекше жақсы көрген студенттердің бірі – Рут Ландес. Ландестің Бенедиктке жіберген хаттарында оның Бенедикттің сабақ беру әдісіне және студенттерді дәстүрден тыс ойлауға мәжбүрлеуіне таң қалғаны жазылған. Бенедикт Линтонның тағайындалуына ренжіді, Колумбия департаменті екі бәсекелес тұлға – Линтон мен Бенедикт арасында бөлінді, екеуі де ықпалды жарияланымдары бар, бірақ ешқайсысы бір-бірінің еңбегін есімдеріне алмады.

Маргарет Мидпен қарым-қатынасы

Маргарет Мид пен Рут Бенедикт өз заманындағы ең ықпалды және танымал антропологтардың бірі болды. Екеуі де бір-бірінің еңбектеріне деген ортақ құштарлығымен және сол кезде әйелдердің жұмыс істеуі сирек болғандықтан, сәтті мансапты иеленген әйелдер екендігімен мақтан тұтқандықтарынан жақсы қарым-қатынаста болды. Олар бір-бірінің жұмысын жиі сынаған; олардың арасындағы серіктестік еңбектері арқылы басталды, бірақ оның алғашқы кезеңінде эротикалық сипатқа ие болды. Бенедикт пен Мид олардың заманында әйелдер туралы кең таралған стереотиптерді жоюға және жұмыс ортасы ерлердің дүниесі саналғанмен, әйелдердің де табысқа жете алатынын көрсетуге тырысты. Медтің әкесі мен анасы туралы естеліктерінде, олардың қарым-қатынасының сексуалдық жағы да болғанын қызы айқын жеткізеді. 1946 жылы Бенедикт Америка Университеттерінің Әйелдер қауымдастығынан жетістік сыйлығын алды. 1948 жылы Бенедикт жүрек талмасынан қайтыс болғаннан кейін, Мид Бенедиктің өмірі бойы жинаған зерттеулерінен жазбаларды редакциялау және жариялау арқылы оның еңбегін жалғастырды. Соғыстан кейін ол «Хризантема және қылыш» кітабын аяқтауға күш салды. Оның синергиялық лекцияға арналған түпнұсқа жазбалары оның қайтысынан кейін табылған жоқ. 1947 жылы ол Американың өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Соғыстан кейін де оқытумен айналысып, 1948 жылдың 17 қыркүйегінде Нью-Йоркте қайтыс болғанға дейін екі ай бұрын толық профессор атағына ие болды.

Мәдениет үлгілері

Бенедикттің "Мәдениет үлгілері" (1934) он төрт тілге аударылды және көп жылдар бойы көптеген басылымдарда жарияланып, американдық университеттердегі антропология курстарының негізгі оқулығы ретінде қолданылды. Маргарет Мидтің алғы сөзінде айтылғандай, "Мәдениет үлгілерінің" негізгі идеясы – "адам мәдениеттері жеке тұлғаның кеңейтілген нұсқасы". Бенедикт кітабында: "Мәдениет, жеке адам сияқты, ой мен әрекеттің белгілі бір үлгісінен тұрады" (46) деп жазды. Оның пікірінше, әр мәдениет "адамның барлық мүмкіндіктерінен" тек бірнеше ерекшеліктерді таңдайды, олар сол мәдениетте өмір сүретін адамдардың басты ерекшеліктеріне айналады. Бұл ерекшеліктер әр мәдениеттегі эстетика мен құндылықтардың өзара байланысты жиынтығын құрайды, олар бірігіп бірегей тұтастыққа айналады. Мысалы, ол Американың оңтүстік-батысындағы Пуэбло мәдениетінде өзін ұстауға баса назар аударуды және Ұлы жазықтардың американдық мәдениетінде еркіндікке ұмтылуды сипаттады. Ол осы американдық мәдениеттер туралы ойларын қалыптастыру үшін Ницшелік "Аполлондық" және "Дионисшіл" қарама-қарсылықтарын пайдаланды. Ол ежелгі Грекияда Аполлонға табынушылардың мерекелерінде тәртіп пен тыныштыққа қаншалықты мән бергенін айтты. Ал Дионис (шарап құдайына) табынушылар, американдықтар сияқты, еркін мінезді, құштар және өзін ұстамауға бейім болды. Ол әртүрлі мәдениеттердегі рәсімдер, сенімдер және жеке басылымдар арасындағы айырмашылықтарды егжей-тегжейлі сипаттап, әр мәдениеттің "жеке тұлғасы" бар екенін көрсетті, ол әрбір жеке адамда қалыптасады. Мәдениет және тұлға мектебінің басқа да антропологтары да осы идеяларды дамытты, атап айтқанда Маргарет Мид өзінің "Самоада жасөспінім" (оның "Мәдениет үлгілерінен" бұрын жарияланған) және "Үш примитивті қоғамда жыныс және мінез" (Бенедикттің кітабынан кейін жарияланған) еңбектерінде. Мед олармен бірге оқығанда және бір-бірінің жұмысына үлкен әсер еткенде Бенедикт Франц Боас студенті болды. Абрам Кардинер де осы идеяларға ықпал етті, соның нәтижесінде "модальдық тұлға" ұғымы пайда болды: кез келген мәдениеттегі адамдарда ең көп кездесетін қасиеттер жиынтығы. Бенедикт "Мәдениет үлгілерінде" мәдени релятивизмге сенім білдіреді. Ол әр мәдениеттің өзіндік моральдық қағидалары бар екенін, оларды тек сол мәдениетті тұтастай зерттеген кезде ғана түсінуге болатынын көрсетті. Ол өзге мәдениеттердің әдет-ғұрыптарын немесе құндылықтарын кемсіртуді дұрыс емес деп санады. Бұл әдет-ғұрыптарды ұстанатындар үшін маңызды болды және оларды елемеуге немесе қарапайым деп қарастыруға болмайды. Басқалар адамдарды тек өздерінің нормаларымен ғана бағаламауы керек. Оның пікірінше, мораль – адамның өмір сүретін мәдениетінің құндылықтарына байланысты. Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы Квакиутл (оның ұстазы Боас далалық жұмысына негізделген), Нью-Мексиконың Пуэбло (оның арасында тікелей тәжірибе болған), Ұлы жазықтардың халықтары және Жаңа Гвинеяның Добу мәдениеті (оның туралы ол Мид пен Рео Фортунидің далалық жұмысына сүйенген) туралы сипаттағанда, ол олардың құндылықтары, тіпті олар таңғаларлық болса да, өздерінің үйлесімді мәдени жүйелері тұрғысынан түсінікті екенін және оларды түсіну және құрметтеу керек екенін дәлелдеді. Бұл оның екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жапондықтар туралы кейінгі жұмысындағы негізгі аргументі болды. Сыншылар "мәдениет және тұлға" тәсіліне тән абстракция мен жалпылау дәрежесіне қарсылық білдірді. Кейбіреулер оның тапқан ерекше үлгілері бүкіл мәдениеттердің бір бөлігі немесе кіші жиынтығы болуы мүмкін деп айтады. Мысалы, Дэвид Френд Аберл Пуэбло халқының бір көңіл-күйде немесе жағдайда тыныш, жұмсақ және дәстүрге өте берік болуы мүмкін, бірақ олар басқа жағдайларда күдікті, кекшіл және соғысқа бейім болуы мүмкін деп жазады. 1936 жылы ол Колумбия университетінің доценті болып тағайындалды. Алайда, Бенедикт Маргарет Мид пен Рут Ландес сияқты Колумбияның бірнеше студенттеріне антропологияны оқытуға және басшылық етуге көмектесті. Бенедикт АҚШ-тың екінші дүниежүзілік соғысқа кіргеннен кейін соғысқа байланысты зерттеулер мен консультациялар үшін АҚШ үкіметі тартқан жетекші мәдени антропологтардың бірі болды.

"Адамзаттың нәсілдері"

Бенедикттің аз танымал еңбектерінің бірі – «Адамзаттың нәсілдері» атты памфлет, оны Колумбия университетінің антропология кафедрасындағы әріптесі Джин Велтфишпен бірге жазды. Бұл кітапша американдық әскерлерге арналған және нәсілшілдікке қарсы ғылыми аргументтерді қарапайым тілмен, карикатуралармен түсіндіреді. «Әлем тарылып барады», – деп бастайды Бенедикт пен Велтфиш. «Қазір отыз төрт ел ортақ мақсатта біріккен – Остік агрессияны жеңу, фашизмді әскери тұрғысынан жою» (1-бет). Фашизмге қарсы біріккен елдердің арасында «адамдардың ең әртүрлі физикалық типтері» бар. Авторлар адамдардың теңдігіне қатысты ең сенімді дәлелдерін бөлімнен кейін бөлімге түсіндіреді. Олар барлық адамдарды бірігіп жұмыс істеуге, бір-бірімен таласпауға шақыруды көздейді. «Жер бетіндегі барлық халықтар – бір отбасы, ортақ тектік», – деп көрсетеді олар. Біздің барлығымызда бірдей тістер, бірдей азу тістері, бірдей кішкентай сүйектер мен бұлшық еттер бар, сондықтан біздің түсіміз, басымыздың пішіні, шашымыздың құрылысына қарамастан, тек бір ата-анадан тараған болуымыз керек. «Адамзаттың нәсілдері – Киелі кітапта айтылғандай, бауырлар. Олардың денелерінде бауырластық тарихы жазылған».

Гризантема мен семсер

Бенедикт өзінің ертедегі «Мәдениет үлгілері» үшін ғана емес, сонымен қатар 1946 жылы жарық көрген «Хризантема және семсер» кітабымен де танымал, онда ол Жапония қоғамы мен мәдениетін зерттеді және соғыс кезіндегі зерттеулерінің нәтижелерін енгізді. Бұл кітап – антропологияның қашықтықтан жүргізілген зерттеуінің бір мысалы. Мәдениетті әдебиет, газет кесінділері, фильмдер мен жазбалар арқылы зерттеу Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде антропологтар АҚШ пен оның одақтастарына көмектескенде қажет болды. Хирохито билігіндегі нацистік Германияға немесе Жапонияға бара алмаған антропологтар мәдени материалдарды қашықтықтан зерттеулер жүргізу үшін пайдаланды. Олар агрессияның себептерін түсінуге тырысты, сондай-ақ олардың әлсіз тұстарын немесе ықпал етудің жолдарын табуға үміттенді. Бенедикттің соғыс жұмысының ішінде 1944 жылы негізінен аяқталған, жапон мәдениетін түсінуге бағытталған, американдықтарға түсініксіз болған мәселелерді қамтитын ірі зерттеу болды. Мысалы, американдықтар үшін әскери тұтқындардың отбасыларына тірі екендерін хабарлауы және әскер қозғалысы туралы сұрақтарға жауап бермеуі табиғи көрінетін. Алайда, жапон тұтқындары ақпаратты еркін беріп, отбасыларымен байланысуға тырыспаған. Мұның себебі неде болды? Сондай-ақ, Азия халықтары жапондықтарды батыс колониализмінен құтқарушылар деп санамады және жапондықтардың төбесінде тұрған иерархиядағы өздерінің лайықты орнын қабылдамады. Бенедикт Жапония императорының жапон халықтық мәдениетіндегі орнын түсінуде және АҚШ президенті Франклин Рузвельтке императордың билігін сақтауға рұқсат берудің капитуляция шартының бір бөлігі болуы керек деген ұсынысты жасауда маңызды рөл атқарды. Маргарет Мидтің сөзіне сүйенсек, бұл кітапты оқыған басқа жапондықтар оның көбінесе дұрыс, бірақ біршама «адамгершілікке» бой алғандығын айтқан. Кітаптың бөлімдері Такео Дойдың «Тәуелділіктің анатомиясы» кітабында келтірілген, бірақ Дой Бенедикттің Жапонияда «ұят» мәдениеті бар деген тұжырымын қатты сынға алды. Бұл мәдениетте адамның моральдық мінез-құлқы сырттан қалай көрінетініне баса назар аударылады, ал христиандық американдық «күнә» мәдениетінен өзгеше, онда жеке адамның ішкі санасы маңызды. Дой бұл талаптың бірінші құндылық жүйесі екіншісінен кем дегенін көрсететінін айтты.

Мұра

Америка антропология қауымдастығы жыл сайын Бенедикт атындағы сыйлық тағайындайды. Рут Бенедикт сыйлығы екі санатқа бөлінеді: бірі – бір автордың монографиясы, екіншісі – жинақталған еңбектер. Бұл сыйлық «лесбиянка, гей, бисексуал немесе трансгендер тақырыбында антропологиялық көзқараспен жазылған ғылыми кітаптың жоғары деңгейі үшін» беріледі. Оның құрметіне 1995 жылғы 20 қазанда 46 центтік «Ұлы американдықтар» сериясынан пошта маркасы шығарылды. Стони Брук университетіндегі Бенедикт колледжі оның атымен аталады. 2005 жылы Бенедикт Ұлттық әйелдер даңқы залына енгізілді.

Жалпы әдебиеттер

АААС (Америка өнер және ғылым академиясы). Баннер, Лоис В. 2003 ж. Бір-бірімен байланысқан өмірлер: Маргарет Мид, Рут Бенедикт және олардың айналасы. «Винтаж» баспасы. Бенедикт, Рут. 1905–1948 жж. Вассар колледжі. Архивтер және арнайы жинақтар кітапханасы. Бенедикт, Рут. 1931 ж. Кочити индейлерінің әңгімелері. Америка этнология бюросы. Бенедикт, Рут. 1959 ж. Жұмыс істеп тұрған антрополог: Рут Бенедикттің еңбектері. Ред. Маргарет Мид. Бостон: «Houghton Mifflin» компаниясы. Бенедикт, Рут. 1989 ж. Хризантема және қылыш: жапон мәдениетінің үлгілері. Эзра Ф. Фогельдің алғы сөзімен. «Houghton Mifflin». Бенедикт, Рут. 1989 ж. Мәдениет үлгілері. Алғы сөзді Маргарет Мид жазды; алғы сөзді Мэри Кэтрин Бейтсон жазды. «Houghton Mifflin». Кэффри, Маргарет М. Рут Бенедикт: Осы жердегі бейтаныс. 1989 ж. Остин: Техас университетінің баспасы. Жаниевски, Долорес Э. және Лоис В. Баннер (ред.). 2004 ж. Бенедиктті оқу / Мидті оқу: феминизм, нәсіл және империялық көзқарас – Американың интеллектуалдық және мәдени тарихындағы жаңа зерттеулер. JHU Press. Люткехаус, Нэнси. 2008 ж. Маргарет Мид: американдық иконаның қалыптасуы. Принстон университетінің баспасы. Максель, Ребекка. 2004 ж. [«Бір-бірімен байланысқан өмірлер: Маргарет Мид, Рут Бенедикт және олардың айналасы» кітабына шолу]. Women's Review of Books, 2004 жылғы 1 қаңтар, 21(4):15–16. Маслоу, Абрахам Х., Хонигманн, Джон Дж., және Мид, Маргарет. 1970 ж. Синергия: Рут Бенедикт туралы бірнеше жазбалар. American Anthropologist, 72(2): 320–333. Мид, Маргарет. 1959 ж. Рут Бенедикттің «Мәдениет үлгілері» кітабына алғы сөз (Бенедикт, 1959, жоғарыда). Мид, Маргарет. 1959 ж. «Іздеу: 1920–1930». Бенедикт, 1959 (Жұмыстағы антрополог: Рут Бенедикттің еңбектері, жоғарыда). Модель, Джудит Шахтер. 1983 ж. Рут Бенедикт: Өмір үлгілері. Пенсильвания университетінің баспасы. Смитсондар институты, Антропология департаменті. Ұлттық антропологиялық мұрағаттар жинағына нұсқаулық (#L1). Янг, Вирджиния Хейер. 2005 ж. Рут Бенедикт: Салыстырмалылықтан тыс, үлгіден тыс. Линкольн: Небраска университетінің баспасы.