Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Rubiaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы.
Genus of flowering plants in the family Rubiaceae
Rubia – Rubiaceae гүлді өсімдіктер тұқымдасының типтік туысы, оған кофе де кіреді. Онда Ескі әлемге тән 80-ге жуық көпжылдық, өрмелегіш немесе көтерілетін шөптер мен жартылай бұталар бар. Туыс және оның ең белгілі түрлері көбінесе маддер деп аталады, мысалы Rubia tinctorum (жалпы маддер), Rubia peregrina (жабайы маддер) және Rubia cordifolia (үнді маддері).
Rubia is the type genus of the Rubiaceae family of flowering plants, which also contains coffee. It contains around 80 species of perennial scrambling or climbing herbs and subshrubs native to the Old World. The genus and its best known species are commonly known as madder, e. g. Rubia tinctorum (common madder), Rubia peregrina (wild madder), and Rubia cordifolia (Indian madder).
Қолданылуы
Рубия Азия, Еуропа және Африканың көптеген аймақтарында қызыл пигменттің экономикалық тұрғыдан маңызды көзі болды. Рубия туысының атауы латын тіліндегі "қызыл" деген мағына беретін *ruber* сөзінен шыққан. Өсімдіктің тамырында ализарин деп аталатын антрацен қосылысы бар, ол Rose madder деп белгілі тоқыма бояуына қызыл түс береді. Ол сонымен қатар бояу ретінде, әсіресе Madder көлі деп аталатын бояу үшін де қолданылды. Ализариннің синтезі табиғи қосылысқа деген сұранысты күрт азайтты. Грузияда рубиядан Пасха жұмыртқаларын қызыл түске бояу үшін пайдаланады.
Rubia was an economically important source of a red pigment in many regions of Asia, Europe and Africa. The genus name Rubia derives from the Latin [[:wikt:ruber meaning "red". The plant's roots contain an anthracene compound called alizarin that gives its red colour to a textile dye known as Rose madder. It was also used as a colourant, especially for paint, that is referred to as Madder lake. The synthesis of alizarin greatly reduced demand for the natural compound. In Georgia, Rubia is used for dying Easter eggs in red.
Тарих
Еуропадағы Rubia tinctorum, Үндістандағы Rubia cordifolia және Шығыс Азиядағы Rubia argyi сияқты бірнеше түрлер ежелгі заманнан бастап он тоғызыншы ғасырдың ортасына дейін қызыл бояу үшін кеңінен өсірілді, бұл бояу көбінесе маддер деп аталады. Осы бояумен боялған маталар Мысыр мумияларында табылған. Бұл Геродот заманында Ливия әйелдерінің плащтарын бояу үшін қолданылған ерутеданон (ἐρευθέδανον) болды. Бұл Педаний Диоскоридтің эритроданоны (ἐρυθρόδανον) – ол Карияда оның өсірілуі туралы, сондай-ақ Гиппократ пен Плинийдің Рубиясы туралы жазған. R. tinctorum Оңтүстік Еуропа, Франция (онда ол garance деп аталады) және Нидерландыда, сондай-ақ АҚШ-та аз көлемде кеңінен өсірілді. Англияға Смирна, Триест, Ливорно және басқа қалалардан көп мөлшерде импортталды. Алайда, ализарин жасанды түрде алынғаннан кейін оның өсірілуі азайды. Маддер ежелгі цивилизацияларда және орта ғасырларда емдік мақсатта қолданылған. Плиний өзінің "Табиғи тарих" еңбегінде оны диуретик ретінде сипаттап, сарқыншаны және жалпақ қышық (lichen planus) ауруларын емдеуге қабілетті деп жазған. Бірақ маддердің қандай да бір фармакологиялық немесе терапиялық әсері анықталған жоқ. Оның ең таңғажайып физиологиялық әсері – оны жеген жануарлардың сүйектерін, сондай-ақ құстардың тырнақтары мен мүсіктерін қызыл түске бояуы болды. Бұл кальций фосфатының бояғыш заттарға химиялық тартымдылығына байланысты. Осы қасиет физиологтарға сүйектердің қалай дамығанын және өсетін сүйектегі әртүрлі жасушалардың қызметін анықтауға көмектесті.
Several species, such as Rubia tinctorum in Europe, Rubia cordifolia in India, and Rubia argyi in East Asia, were extensively cultivated from antiquity until the mid nineteenth century for red dye, commonly called madder. Cloth dyed with it has been found on Egyptian mummies. It was the ereuthedanon (ἐρευθέδανον) used for dyeing the cloaks of the Libyan women in the days of Herodotus. It is the erythrodanon (ἐρυθρόδανον) of Pedanius Dioscorides, who wrote of its cultivation in Caria, and of Hippocrates, and the Rubia of Pliny. R. tinctorum was extensively cultivated in south Europe, France, where it is called garance, and the Netherlands, and to a small extent in the United States. Large quantities were imported into England from Smyrna, Trieste, Livorno, etc. The cultivation, however, decreased after alizarin was made artificially. Madder was employed medicinally in ancient civilizations and in the Middle Ages. In his Natural History, Pliny described it as a diuretic and is capable of treating jaundice and lichen planus. but any pharmacological or therapeutic action which madder may possess is unrecognizable. Its most remarkable physiological effect was found to be that of colouring red the bones of animals fed upon it, as also the claws and beaks of birds. This appears to be due to the chemical affinity of calcium phosphate for the colouring matter. This property was used to enable physiologists to ascertain the manner in which bones develop, and the functions of the various types of cell found in growing bone.