Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының адмиралы (1886–1969)

Реймонд Эймс Спраунс (3 шілде 1886 – 13 желтоқсан 1969) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз күштерінің адмиралы. Ол Тынық мұхитындағы ең маңызды теңіз шайқастарының бірі – Филиппин теңізі шайқасында АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қолбасшылық етті. Сонымен қатар, ол Мидуэй шайқасында "Энтерпрайз" және "Хорнет" ұшақ тасушыларын біріктірген 16-шы жедел топқа басшылық етті. Мидуэй шайқасында "Энтерпрайзден" шыққан шабуылдық бомбалаушылар Жапон императорлық Әскери-теңіз күштерінің төрт ірі ұшақ тасушысын баттырды. Көптеген тарихшылар Мидуэйді Тынық мұхиты соғысының шешімді нүктесі деп санайды. Әскери-теңіз күштерінің ресми тарихшысы Сэмюэл Элиот Морисон Спраунстың іс-қимылын "үлкен" деп бағалады, ал оны ең қиын сәттерде де сабырлылығы үшін "электрлік ми" деп атады. Оның табысты тактикасы осы беделін одан әрі арттырды. Соғыстан кейін ол Америка теңіз күштері тарихындағы ең көрнекті адмиралдардың бірі ретінде танылды. Соғыстан кейін Спраунс Теңіз соғыс академиясының президенті болып тағайындалды, ал кейін Филиппин елшісі қызметін атқарды.

Ерте өмір

Спраунс 1886 жылғы 3 шілдеде Балтимор қаласында Александр және Энни Хисс Спраунс отбасында дүниеге келді. Ол Индиана штатының Индианаполис қаласында өсті. Спраунс Индианаполис мемлекеттік мектептерінде білім алды және Шортридж орта мектебін бітірді. Одан кейін 1906 жылы АҚШ Әскери-теңіз академиясын бітіріп, бірнеше жылдан соң электр инженериясы саласында тәжірибелік білім алды. Оның курстастарының арасында Артур Л. Бристоль, Уильям Л. Калхун, Уильям А. Глассфорд, Чарльз С. Хартиган, Обри В. Фич, Фрэнк Дж. Флетчер, Роберт Л. Гормли, Исаак С. Кидд, Джон С. Маккейн аға, Ли Нойес, Фердинанд Л. Рейхмут, Джон Х. Тауэрс, Рассел Уилсон және Томас Уизерс болды.

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі мансап

Спраунстің алғашқы қызметтік тағайындамасы испан-американ соғысының 11 400 тонналық қатысушысы, «Айова» линкорының бортында болды. 1907 жылдың шілдесінде ол «Миннесота» линкорына ауысты және 1907 жылдан 1909 жылға дейін Ұлы Ақ Флоттың тарихи әлемді айналып өтуі кезінде оның құрамында болды. Спраунстің теңіздегі мансабы 1913 жылдың наурыз айынан 1914 жылдың мамырына дейін «Бэйнбридж» эсминцінің, «Осборн» эсминцінің, тағы үш эсминецтің және «Миссисипи» линкорының командирлігін қамтыды. 1916 жылы ол «Пенсильвания» линкорын жөндеуге көмектесті және 1916 жылдың маусымынан 1917 жылдың қарашасына дейін оның бортында қызмет етті. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы жылында ол Нью-Йорк теңіз кеме құрылыс қоймасының ассистент инженерлік офицері болып тағайындалды және уақытша Лондон, Англия және Шотландияның Эдинбург қалаларында міндеттерді орындады. АҚШ-қа оралғаннан кейін Спраунс 1919 жылдың наурыз айында «Аарон Уорд» эсминцін жабдықтаумен байланысты Мэн штатының Бат қаласындағы Bath Iron Works-қа жіберілгенге дейін «Агамемнон» транспорттық кемесінде қызмет етті. 1920 жылдың қаңтарына дейін Атлант мұхиты флотының патрульдік сапарында сол кемеге қолбасшылық етті. Одан кейін ол Калифорния штатының Сан-Франциско қаласында жаңадан тапсырылған «Персиваль» эсминцінің командирі болды. Ол «Персиваль» кемесінде Калифорния жағалауында теңіз сынақтары кезінде және Тынық мұхиты флотының эсминецтер күштерімен патрульдік сапарларда 1922 жылдың мамырына дейін командирлік жасады. Осы қызметте ол флоттың атыс бақылауына қатысты ұшақтар доктринасы жөніндегі комиссия мүшесі ретінде қосымша міндеттерді атқарды. 1926 жылы Теңіз соғыс колледжіне оқуға түсіп, 1927 жылы бітірді. Спраунс 1929 жылдың қазанынан 1931 жылдың маусымына дейін USS Mississippi-дің бас офицері болды. Сонымен қатар, ол 1940 жылдарға дейін бірнеше инженерлік, барлау, штабтық және Теңіз соғыс колледжінің қызметтерін атқарды. 1935 жылдан 1938 жылға дейін Теңіз соғыс колледжінде оқытушы болып жұмыс істеді. 1938 жылдың сәуірінен 1939 жылдың желтоқсанына дейін «Миссисипи» линкорына қолбасшылық етті, содан кейін контр-адмирал шеніне көтерілді. 1940 жылдың 26 ақпанында Спраунс 10-шы теңіз округінің командирі ретінде Сан-Хуандағы Исла-Гранде теңіз базасындағы штаб-пәтеріне баяндады. 1941 жылдың 1 тамызында ол Пуэрто-Рикодағы қызметін аяқтады.

Мидуэйден бұрын

Екінші дүниежүзілік соғыстың Тынық мұхитындағы алғашқы айларында Спраунс төрт ауыр крейсер мен қолдау кемелерінен тұратын Крейсерлік 5-ші дивизияны өздің бас кемесі – «Нортгемптон» крейсерінен басқарды. Оның дивизиясы вице-адмирал Уильям Ф. Хэлсидің басқаруымен «Энтерпрайз» әуе кемесі төңірегінде құрылған күштер тобының бір бөлігі болды. Хэлси бастапқыда күштерін Батыс Тынық мұхитындағы жапондықтарға қарсы шабуылдарға жетектеді: 1942 жылдың ақпан айында Гилберт және Маршалл аралдарына, наурыз айында Уэйк аралына шабуыл жасады және сәуір айында жапон жеріне қарсы Дулиттл рейдінің әуе күшін бағыттап, қолдады. Бұл шабуылдар АҚШ командирлерінің жаңа агрессивтік рухын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды, сонымен қатар АҚШ Әскери-теңіз күштерінің командирлері мен теңізшілеріне құнды ұрыс тәжірибесін сыйлады. АҚШ Тынық мұхиты флотының бас қолбасшысы адмирал Честер Нимиц жапондық шабуылшы флотын тоқтату және олар Мидуэйдегі әскери-әуе базасына басым күштерін жөнелте алмас бұрын жаудың әуе кемелерімен шайқасу қажет екенін түсінді. Перл-Харбордан ұшуға екі күн қалғанда, Нимицтің әуе кемесі күштерінің командирі адмирал Хэлси ауыр герпес симптомдарымен ауруханаға түсті. Хэлси дереу Нимицке Спраунсті өзінің орнына тағайындауды ұсынды, ал адмирал Флетчерге жалпы басқару міндеті берілді. Спруэнс крейсерлік дивизияның командирі ретінде өзін көрсеткенімен, әуе кемесімен әуе шайқасын жүргізу тәжірибесі болмады. Хэлси Нимицті сендірді және Спраунс пен Флетчерге жаңадан алған штабтарына, әсіресе әуе кемесі соғысында тәжірибелі капитан Майлз Браунингке сене беруді айтты. Спраунс «Энтерпрайз» және «Хорнет» екі әуе кемесімен 16-шы күштер тобының басқаруын өз мойнына алды, ал адмирал Фрэнк Джек Флетчер шайқас басқаруын жүзеге асырды. Флетчер 17-шы күштер тобына басшылық ететін болды, бірақ күштер тобының бас кемесі «Йорктаун» Корал теңізіндегі шайқаста ауыр зақым алды, ал құраманың екінші әуе кемесі «Лексингтон» батып кетті. Бірақ Нимицтің тікелей тапсырмасымен «Йорктаун» Мидуэй операциясына қатысу үшін «жеделдетілген» режимде жөнделді. Бірақ шайқаста Спраунстің өнерін бағалай келе, Морисон былай деп жазды: «Флетчер жақсы өнер көрсетті, бірақ Спраунс тамаша өнер көрсетті. Сабырлы, жиналған, шешімді, бірақ кеңеске құлақ асайтын; әртүрлі күштердің толық картинасын есінде сақтап, әр мүмкіндікті батыл пайдаланды. Реймонд А. Спраунс шайқастан АҚШ Әскери-теңіз тарихындағы ең ұлы адмиралдардың бірі ретінде шықты». Мидуэй шайқасындағы іс-қимылдары үшін контр-адмирал Спраунс Әскери-теңіз қызметінің ерекше медалімен марапатталды және келесідей сипатталды: «АҚШ Тынық мұхиты флотының күштер тобының командирі ретінде ерекше қызметі үшін. Мидуэй шайқасында жау флотының жеңіліске ұшырауы мен ауыр шығындарға ұшырауы кезінде оның кеме жүргізу шеберлігі, төзімділігі және табандылығы жоғары деңгейде болды». Флетчер де, Нимиц те Спраунсті шайқастағы рөлі үшін «Құрмет көрсету медаліне» ұсынды. Мидуэй шайқасы көптеген адамдар тарапынан Тынық мұхитындағы соғыстың шешуші нүктесі деп саналады, Гуадалканал операциясымен бірге. Мидуэйден бұрын АҚШ-тың шағын және нашар жарақтанған Әскери-теңіз күштері күшті және тәжірибелі жапондық Біріккен флотымен бетпе-бет келді. Мидуэйден кейін, жапондықтар кемелер мен ұшақтар саны бойынша уақытша артықшылықтарын сақтап қалғанмен, АҚШ Әскери-теңіз күштері мен ел сенімділікке ие болды және ең бастысы – уақытты жеңіп алды. Жапонияның Тынық мұхитын қоршау жоспарына кешігу АҚШ өнеркәсіптік машинасына соғыс өндірісін арттыруға және ақырында кемелерді, ұшақтарды, қару-жарақтарды және соғыс материалдарын өндіруде Жапониядан басымдық алуға мүмкіндік берді. Мидуэй шайқасы АҚШ Тынық мұхиты флотына сенімділік сыйлады. Осы шайқаста американдық күштер қиын ұрыс тәжірибесін алды және одан әрі дамытты, ал жапондықтар осы маңызды артықшылықтарынан айырылды.

Бесінші флоттың қолбасшысы

Мидуэй шайқасынан кейін көп ұзамай Спраунс адмирал Нимицтің штаб бастығы болды, ал 1942 жылдың қыркүйегінде Тынық мұхиты флотының бас қолбасшысының орынбасары болып тағайындалды. 1943 жылдың 5 тамызында Спраунс Орталық Тынық мұхиты күштеріне басшылық етті, ол 1944 жылдың 29 сәуірінде Бесінші флот деп қайта аталды. Сол кезде адмирал Нимиц "Үлкен көк флотты" құрайтын кемелердің басқаруын адмирал Уильям Холси кіші мен Спраунс адмирал арасында кезектестіретін ерекше тәртіп орнатты. Кемелер Холси басқаруында болғанда, ол үшінші флот және 38-ші жұмыс тобы ретінде танылатын, ал Спраунс басқарғанда Бесінші флот және 58-ші жұмыс тобы болып саналатын. Флотқа басшылық етпеген кезде адмиралдар мен олардың штабтары Перл-Харборда орналасып, болашақ операцияларды жоспарлап отырды. Екі адмиралдың стильдері өте әртүрлі болды. Холси агрессивті және тәуекелге баратын, ал Спраунс есептеулі және сақты болды. Әртүрлі мінездеріне қарамастан, Спраунс пен Холси жақын дос болды. Шындығында, Спраунс қиын адамдармен тіл табысуға шебер болды, тіпті 5-ші флоттың десанттық күштерінің басқарушысы, ызалы адмирал Келли Тернермен де жақсы қарым-қатынаста болды. Бір ғана ерекшелік – адмирал Джон Тауэрс, Спраунстың тұрақты сыншысы, оның ашық амбициясы үшін Спраунс оны жек көретін. Көптеген қарапайым теңізшілер Холсидің басшылығында қызмет етуді мақтан тұтса, жоғары шенді офицерлердің көпшілігі Спраунспен қызмет етуді артық көретін. "Астория" жеңіл крейсерінің капитаны Джордж С. Дайер, Спраунс пен Холсидің екеуінің де басшылығында қызмет еткен, көптеген кеме капитандарының пікірін былай түйіндеді:

Спраунс болғанда мен сенімді болдым. Адмирал Спраунстың басшылығынан адмирал Холсидің басшылығына ауысқанда, сіз келесі бес минутта не істеу керектігін немесе оны қалай істеу керектігін білмейтін жағдайға түсесіз, себебі жазбаша нұсқаулар ешқашан жаңартылмайтын. Ол ешқашан бірдей нәрсені екі рет жасамады. Адмирал Спраунстың басшылығына ауысқанда, нұсқаулар жаңартылып, сіз соларға сәйкес әрекет етесіз. Осының нәтижесінде Спраунс "Адмиралдардың адмиралы" деп аталды. Спраунс 1944 жылдың ақпанында жапондық әскери база Трукқа қарсы "Гейлстон" операциясын жүргізді, оның барысында он екі жапондық соғыс кемесі, отыз екі сауда кемесі және 249 ұшақ жойылды. Бұл адмирал Тернердің күштері Маршалл аралдарындағы Эниветок атолына шабуыл жасаған кезде болды, ол шығысқа қарай 700 шақырымдай жерде орналасқан. Спраунс өзі жауынгерлік кемелерден, крейсерлерден және эсминецтерден құралған топты басқарып, Truk-тан қашып бара жатқан жапондық кемелерді қуды, жеңіл крейсер, жапондық крейсер "Катори" және эсминец "Майкадзе" батты. Бұл төрт жұлдызды адмиралдың теңіз шайқасына қатысқан алғашқы реті болды. Бақылаушы хабарлағандай, адмирал Спраунс өлтіруші дәлдікпен басшылық етті.

Филиппин теңізіндегі шайқас

1944 жылғы маусымда американдықтар Сайпанға шабуыл жасаған кезде Спруэнс Филиппин теңізіндегі шайқаста жапон флотын жеңді. Ол үш авианосец, екі жанармай тасымалдаушы және шамамен 600 жау ұшағын батыру арқылы жапон әскери-әуе күшінің күшін жойды (соның салдарынан, бірнеше айдан кейін Лейте шығанағындағы шайқаста қалған жапон авианосецтері ұшуға ұшақ пен экипаж жетіспеуінен тек алдау үшін ғана қолданылды). Спруэнс Филиппин теңізіндегі жетістігін тиімді пайдаланбағаны үшін сынға ұшырады. Бьюэлл Моррисонмен Спруэнстің сөзін келтіреді: «Тактикалық тұрғыдан алғанда, жапондықтардың артынан қуа жөнеп, олардың авианосецтерін жою, олардың бізге шабуыл жасауын күтуден гөрі әлдеқайда жақсырақ және қанағаттанарлық болар еді, бірақ біз өте маңызды және ірі десанттық операцияның басында тұрдық және оны қауіпке тікелей ұшыратуға құмарлық таныта алмас едік». Дегенмен, оның әрекеттерін шайқасқа тікелей қатысқан және бұйрық берген басшылар мақұлдады және түсінді. Әскери-теңіз күштерінің бас қолбасшысы адмирал Эрнест Дж. Кинг оған: «Спруэнс, сен тамсалысың. Басқалар не айтса да, сен дұрыс шешім қабылдадың», – деді. Спруэнстің жылдам авианосецтер тобының командирі Марк Митчер штаб бастығы Арли Беркке: «Біз көптеген шайқастарда болдық және әрқашан қателер болатынын білеміз. Бұл жолы біз дұрыс істедік, себебі жау біз күткендей әрекет етті. Адмирал Спруэнс дұрыс айтқан болуы мүмкін. Ол мен таныған ең жақсы офицерлердің бірі. Оның міндеті – десант күштерін қорғау». Кейін Спруэнс «Нью-Джерси» соғыс кемесін өзінің штаб-пәтері ретінде таңдады, себебі ол штабына жеткілікті орынмен қатар, жылдам авианосецтер тобымен бірге жүруге қабілетті болды. Спруэнс Иво Джима және Окинава шайқастарындағы ерлігі үшін Әскери-теңіз кресімен марапатталды. 1945 жылғы қарашада, соғыс аяқталғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, Спруэнс флот адмиралы Честер Нимицтің орнына АҚШ Тынық мұхиты флотының және Тынық мұхиты аймақтарының бас қолбасшысы болды. 1946 жылғы 16 қазанда бұрынғы соғыс министрі Роберт П. Паттерсон адмирал Спруэнске Армияның Еңбек сіңірген қызметі медалін табыс етті, онда былай делінген: «Адмирал Реймонд А. Спруэнс, АҚШ Әскери-теңіз күштері, Маршалл және Мариан аралдарын басып алу кезінде топ командирі ретінде 1944 жылғы қаңтардан маусымға дейін ерекше еңбегімен және көрнекті қызметімен көзге түсті. Бірлескен операциялар барысында маңызды жау базаларын басып алу және шабуыл жасау кезінде оның тамаша басшылығымен армия мен теңіз күштерінің толық интеграциясы жүзеге асырылды, бұл барлық күштердің тығыз үйлестірілген міндеттерін орындауына және үлкен жетістікке қол жеткізуіне мүмкіндік берді».

Тұлға

Спруэнс күн сайын 8-10 шақырым жүруге дағдыланған белсенді адам еді. Ол симфониялық музыканы ұнататын, көбінесе қарапайым талғамға ие болған. Ол ешқашан темекі тартпаған, және аз ішетін. Ыстық шоколадты жақсы көріп, әр таңертең өзіне дайындап тұратын. Отбасынан бөлек, ол үй жануары – шнауцер Питермен бірге болуды ұнататын. 70 жасқа дейін сергек болған Спруэнс зейнеткерлік күндерінің көп бөлігін ескі хаки шалбар мен жұмыс аяқ киімдерін киіп, бағы мен жылыжайда жұмыс істеумен өткізді; оларды келушілерге көрсетуді жақсы көретін. Оның теңіздегі жетістіктері жақсы белгілі болған, бірақ өзі туралы көп айтылмаған. Ол жеке өмірі, сезімдері, пікірлері, үміттері мен қорқыныштары туралы тек отбасымен және ең жақын достарымен ғана бөлісетін. Ол өзі туралы қарапайым және шыншыл болды. Зейнетке шыққаннан кейін ол былай деп жазды: «Өзімді объективті түрде бағаласам, өмірде қол жеткізген жетістіктерімнің көп бөлігі адамдарды дұрыс бағалай білуімнің нәтижесі деп ойлаймын. Мен жалқаумын, және біреуден істете алатынымды өзім ешқашан істемеймін. Дені саулығым үшін ата-анама алғыс айтамын, ал осы денсаулықты сақтағаным үшін – өзіме». Ақыл-ойы туралы да ол сондай-ақ сыпайылықпен айтты: «Кейбір адамдар мен үндемей тұрғанымда терең және маңызды ойлар ойлап отырамын деп есептейді, бірақ шындығында мен ештеңе ойламаймын. Менің ойым бос». АҚШ Әскери-теңіз академиясының (Ньюпорт, Род-Айленд штаты) негізгі залдарының бірі Спруэнс залы деп аталады. Лоббиде Спруэнстің бюсті орналасқан. Индианаполистегі Индиана соғыс ескерткішінде Спруэнстің есімімен аталған кеңес бөлмесі және оның мансабымен, сондай-ақ USS Индианаполис кемесімен байланысты көрмелер бар.

Мәдени суреттер

Спраунсті 1976 жылғы «Мидуэй» фильмінде Глен Форд (өзі АҚШ Әскери-теңіз күштерінің резервінің офицері болған) сомдады, ал 2019 жылғы «Мидуэй» фильмінде Джейк Вебер ойнады. 1988 жылғы «Соғыс және естелік» телесериалында Г. Д. Спрадлин Спраунсті «Мидуэй» шайқасының даулы жеңімпазы ретінде бейнелеген. Ол көптеген жағдайларда өзінің штаб қызметкерлерімен келіспеушілікке түсіп, бір рет олардың түзетулерін қабылдады. Герман Вуктың осы аттас кітабына негізделген сериалда Спраунс жапон флотының қалған бөлігімен тікелей шайқасудың орнына, шайқасты аяқтау және шегіну туралы шешім қабылдағаны, оның бұл шешімі бағыныстарынан қарсылық көріп, оны жасырын түрде «еріктің жетіспеуі» деп қысымға алғаны көрсетілген. Бірақ бұл шешім сериалдың баяндаушысы тарапынан американдық жеңіске қол жеткізуде шешуші роль атқарғаны ретінде мақталады. Вук өзінің кітабында: «Спраунс [жапон флотының адмиралы] Ямамотоның қауіпті тұзағынан тамаша әскери сезімімен әрекет ету арқылы құтылды. Американдық барлау қызметі фактілерді көп айлар өткен соң ғана анықтады» деп жазады.