Ассирия патшалары тарихы

Кіріспе

Ассирия патшасы (аккад тілінде: , кейін) – ежелгі Месопотамияның Ассирия патшалығының билеушісі, ол б.з.д. 21 ғасырдың соңында құрылып, б.з.д. 7 ғасырдың соңында құлаған. Тарихының көп бөлігінде Ассирия Ашшур қаласын орталық еткен қала-мемлекетінен аспады, бірақ б.з.д. 14 ғасырдан бастап, жауынгер патшалардың қатарымен Ассирия көтеріліп, Ежелгі Таяу Шығыстың маңызды саяси күштерінің біріне айналды. Соңғы бірнеше ғасырларда ол аймақты әлемдегі осы уақытқа дейін көрген ең ірі империя ретінде биледі. Ежелгі Ассирия тарихы әдетте Ежелгі, Орта және Жаңа Ассирия кезеңдеріне бөлінеді, олардың барлығы өркендеу және құлдырау дәуірлерімен сипатталады. Ежелгі Ассириялықтар өз патшаларын құдай деп санамаған, бірақ оларды бас құдайлары Ашурдың өкілі және оның Жер бетіндегі бас өкілі деп қарастырған. Олардың дүниетанымында Ассирия тәртіптің орны болса, Ассирия патшасы (және, тиісінше, Ашур құдайы) басқармаған жерлер хаос пен тәртіпсіздік орны деп есептелген. Сондықтан патшаның міндеті Ассирияның шекарасын кеңейту және бейтарап деп саналатын жерлерге тәртіп пен өркениет әкелу болып саналды. Ассирия кеңейген сайын, оның билеушілері бірте-бірте одан да сәнді және мақтаншақты атақтарды қабылдады. Ертедегі патшалар Ашурдың өкілі/вице-патшасы атағын қолданды, Ашур құдайының нағыз патша екенін ескерді. Ашур-убаллит I (б.з.д. 14 ғасыр) тұсынан бастап, билеушілер «патша» атағын қолдана бастады. Уақыт өте келе, «Сумер және Аккад патшасы», «Ғалам патшасы» және «Әлемнің төрт бұрышының патшасы» сияқты қосымша атақтар қосылды, көбінесе бүкіл Месопотамияны бақылауын нығайту үшін. Қазіргі Ассирия патшаларының тізімдері, әдетте, ежелгі Ассириялықтардың өзі бірнеше ғасыр бойы сақтап, дамытқан «Ассирия патшаларының тізіміне» сәйкес келеді. Тізімнің кейбір бөліктері ойдан шығарылған болса да, ол Хет, Вавилон және Ежелгі Египет патшаларының тізімдерімен және археологиялық деректермен сәйкес келеді және жасына қарай сенімді деп есептеледі. Ассирия патшаларының әулеті б.з.д. 609 жылы Ассирияның соңғы патшасы Ашур-убаллит II-нің Жаңа Вавилон және Мидия империяларынан жеңіліске ұшырағаннан кейін аяқталды, содан кейін Ассирия тәуелсіз саяси бірлік ретінде жоғалып, ешқашан қайтадан көтерілмеді. Ассирия халқы империясының құлауынан аман қалды және өздерінің мәдени және діни дәстүрлерін сақтады (бірақ біздің заманымыздың 1-3 ғасырларында христиандыққа көшті). Кейде Ашшур және басқа Ассирия қалаларына 7 ғасырдан кейін шетелдік билеушілер тарапынан үлкен дербестік берілді, әсіресе Ахеменид және Парфия империялары тұсында.

None

The king of Assyria (Akkadian: , later ) was the ruler of the ancient Mesopotamian kingdom of Assyria, which was founded in the late 21st century BC and fell in the late 7th century BC. For much of its early history, Assyria was little more than a city state, centered on the city Assur, but from the 14th century BC onwards, Assyria rose under a series of warrior kings to become one of the major political powers of the Ancient Near East, and in its last few centuries it dominated the region as the largest empire the world had seen thus far. Ancient Assyrian history is typically divided into the Old, Middle and Neo Assyrian periods, all marked by ages of ascendancy and decline. The ancient Assyrians did not believe that their king was divine himself, but saw their ruler as the vicar of their principal deity, Ashur, and as his chief representative on Earth. In their worldview, Assyria represented a place of order while lands not governed by the Assyrian king (and by extension, the god Ashur) were seen as places of chaos and disorder. As such it was seen as the king's duty to expand the borders of Assyria and bring order and civilization to lands perceived as uncivilized. As Assyria expanded, its rulers gradually adopted grander and more boastful titles. Early kings used (representative/viceroy of Ashur), considering the god Ashur to be the true king. From the time of Ashur uballit I (14th century BC), the rulers instead used king In time, further titles, such as "king of Sumer and Akkad", "king of the Universe" and "king of the Four Corners of the World", were added, often to assert their control over all of Mesopotamia. All modern lists of Assyrian kings generally follow the Assyrian King List, a list kept and developed by the ancient Assyrians themselves over the course of several centuries. Though some parts of the list are probably fictional, the list accords well with Hittite, Babylonian and ancient Egyptian king lists and with the archaeological record, and is generally considered reliable for the age. The line of Assyrian kings ended with the defeat of Assyria's final king Ashur uballit II by the Neo Babylonian Empire and the Median Empire in 609 BC, after which Assyria disappeared as an independent political unit, never to rise again. The Assyrian people survived the fall of their empire and kept their own cultural and religious traditions (though were Christianized in the 1st–3rd centuries AD). At times, Assur and other Assyrian cities were afforded great deals of autonomy by its foreign rulers after the 7th century BC, particularly under the Achaemenid and Parthian empires.

Ассирия патшасының рөлі

Ежелгі Ассирия абсолюттік монархия болған, патшасы тікелей құдайлық құқық арқылы басты құдай Ашурмен тағайындалған деп саналған. Ассириялықтар патшаны құдайлар мен жер бетіндегі әлемді байланыстыратын тізгінші деп санайтын. Сондықтан патшаның басты міндеті – құдайлардың еркін анықтау және оны іске асыру болған, көбінесе ғибадатханалар салу немесе соғыс ашу арқылы. Патшаның сарайында құдайлардың белгілерін оқып, түсіндіруге оқытылған бірнеше дін қызметкерлері болған. Ассирияның орталық аймағы, Ассирияның өзі, тыныш және мінсіз тәртіптің орны деп есептелген, ал шетелдік биліктер бақылаған жерлер тәртіпсіздік пен хаосқа толы деп қабылданған. Осы "сыртқы" елдердің халқы өркениетсіз, ерекше және жат тілдерде сөйлейтін болып саналған. Патша құдайлармен жер бетіндегі байланыс болғандықтан, оның міндеті – осы ерекше және хаотикалық елдерді әскери жаулап алу арқылы әлемде тәртіп орнату болған. Империяның кеңеюі тек кеңею үшін ғана емес, сонымен қатар құдайлық тәртіпті орнату және цивилизация құру үшін хаосты жою процесі ретінде қарастырылған. Көне жазбаларда Ашур құдайы патшаларға Ассирияның шекарасын кеңейтуді тікелей бұйырған бірнеше мысал бар. Тукульти-Нинурта I (б.з.д. 1243–1207) тұсындағы мәтінде патшаға патшалық жезл берілгені және оған "Ашур жерін кеңейтуге" бұйрық берілгені айтылған. Ашурбанипал (б.з.д. 668–631) тұсындағы ұқсас жазбада патшаға "жерді өз аяғының астына жаюға" бұйрық берілген. Патша өз халқын қорғау міндетін де атқарған, сондықтан оны жиі "қорғаушы" деп атаған. Бұл қорғауға сыртқы жаулардан қорғау және азаматтарды қауіпті жабайы жануарлардан қорғау кірген. Ассириялықтар үшін ең қауіпті жануар – арыстан болған, оның агрессивті табиғатының арқасында (шетелдік державалар сияқты) хаос пен тәртіпсіздіктің символы ретінде қолданылған. Ассирия патшалары өздерінің билікке лайықты екенін және қорғауға қабілетті екенін көрсету үшін ритуалдық арыстан ауына қатысқан. Арыстан ауы Ассирия патшалығының эксклюзивті құқығында болған және Ассирия қалаларындағы немесе олардың жанындағы саябақтарда өткізілген көпшілікке арналған шара болған. Кейде аулар аренада тұтқынға алынған арыстанмен де өткізілген.

Ancient Assyria was an absolute monarchy, with the king believed to be appointed directly through divine right by the chief deity, Ashur. The Assyrians believed that the king was the link between the gods and the earthly realm. As such, it was the king's primary duty to discover the will of the gods and enact this, often through the construction of temples or waging war. To aid the king with this duty, there was a number of priests at the royal court trained in reading and interpreting signs from the gods. The heartland of the Assyrian realm, Assyria itself, was thought to represent a serene and perfect place of order whilst the lands governed by foreign powers were perceived as infested with disorder and chaos. The peoples of these "outer" lands were seen as uncivilized, strange and as speaking strange languages. Because the king was the earthly link to the gods, it was his duty to spread order throughout the world through the military conquest of these strange and chaotic countries. As such, imperial expansion was not just expansion for expansion's sake but was also seen as a process of bringing divine order and destroying chaos to create civilization. There exists several ancient inscriptions in which the god Ashur explicitly orders kings to extend the borders of Assyria. A text from the reign of Tukulti Ninurta I ( 1243–1207 BC) states that the king received a royal scepter and was commanded to "broaden the land of Ashur". A similar inscription from the reign of Ashurbanipal (668–631 BC) commands the king to "extend the land at his feet". The king was also tasked with protecting his own people, often being referred to as a "shepherd". This protection included defending against external enemies and defending citizens from dangerous wild animals. To the Assyrians, the most dangerous animal of all was the lion, used (similarly to foreign powers) as an example of chaos and disorder due to their aggressive nature. To prove themselves worthy of rule and illustrate that they were competent protectors, Assyrian kings engaged in ritual lion hunts. Lion hunting was reserved for Assyrian royalty and was a public event, staged at parks in or near the Assyrian cities. In some cases, the hunt even took place with captive lions in an arena.

Заңдылық

Ежелгі Мысыр сияқты басқа ежелгі монархиялардан өзгеше, Ассирия патшасының өзі құдай деп есептелмеген, бірақ құдай тарапынан таңдалған және патшалық міндеттерді атқаруға ерекше лайықты деп саналған. Көптеген патшалар өздерінің заңдылығын бұрынғы патшалармен туыстық байланыстарын көрсете отырып нығайтқан; патша Ашшурдың таңдауымен өткен ұлы патшалардың тізбегімен байланысы арқылы заңды болып саналған. Бұрынғы патшалармен туыстығы жоқ узурпаторлар көбінесе бұрынғы монархтың ұлы екенін жалған айтқан немесе Ашшур оларды тікелей тағайындады деп мәлімдеген. Мұндай узурпаторлардың екі белгілі мысалы – Тиглат Пилесер III (б.з.д. 745–727 жж.) және Саргон II (б.з.д. 722–705 жж.). Бұл патшалардың жазуларында бұрынғы патшаларға ешқандай отбасылық сілтеме жоқ, керісінше Ашшурдың өзі оларды тікелей тағайындағанын, мысалы, «Ашшур менің атымды шақырды», «Ашшур мені таққа отырғызды» және «Ашшур өзінің қаһарлы қаруын маған берді» деген сөздермен баса көрсеткен.

Бастапқы билеушілердің аты

Ассурдың шетелдік үстемдік құқығында болған ертедегі жергілікті билеушілерінің бір бөлігі Пузур Ашур І-нің заманынан бұрынғы заманауи дереккөздерден белгілі. Төменде тізілген өте толық емес шынжырдың нақты мерзімдері белгісіз, және олардың ешқайсысы Пузур Ашур І-ге дейінгі билеушілердің патшалар тізімінде кездеспейді. Бұл тұлғалардың толыққанды патшалар деп есептелмегендігімен түсіндірілуі мүмкін. Бірақ, бірнешеуіне "бас сот судьясы" атағы берілген, бұл атақ кейінірек патшалар да қолданған, және оған тең болуы мүмкін.

АтыКезеңСтатусы және ескертулер Сілтеме
ИтитиАкадтық Римштің Акадтағы вассалы (б.з.д. 2279–2270 ж.), Ининлабаның ұлы деп сипатталған (басқа билеуші болған жоқ па?).
АзузуАкадтың Маништушудың вассалы (б.з.д. 2270–2255 ж.). Аты найзаның ұшында жазылған.
ИлабаандулАкад кезеңіндегі Урдың жергілікті билеушілерінің тізімінде Ассурдың губернаторы ретінде куәландырылған.
ЗарикумУр III Амар Синнің Урдың вассалы (б.з.д. 2046–2037 ж.). Аты әктас тақтаға жазылған.
СилулуБелгісізМөрге жазылған атау. Ассирия патшалар тізіміндегі Сулилимен анықталуы мүмкін, бірақ Дакикидің (Аминудың емес) ұлы ретінде сипатталған.

Адасид әулеті (б.з.д. 1700722)

Бел бани негізін қалаған және тарихының көп бөлігінде Ассирияны билеген әулет, әдетте Бель банидің әкесінің құрметіне Адасид немесе Адаси әулеті деп аталады. Бабылда бұл патшалар әулеті «Балтиль әулеті» деп аталды, Балтиль – Ашшур қаласының ең көне бөлігі болғандықтан. (Сурет) АтыБилік ету мерзіміІзбасар және ескертулер Бел бани 1700 – 1691 ж.б.д.(10 жыл) Адасидің ұлы Либая 1690 – 1674 ж.б.д.(17 жыл) Бел банидің ұлы Шарма Адад I 1673 – 1662 ж.б.д.(12 жыл) Либаяның ұлы Иптар Син 1661 – 1650 ж.б.д.(12 жыл) Шарма Адад I-нің ұлы Базая 1649 – 1622 ж.б.д.(28 жыл) Бел банидің ұлы Луллая 1621 – 1616 ж.б.д.(6 жыл) Басқа патшалармен туыстық байланысы жоқ, мүмкін, билікті басып алған Шу Нинуа 1615 – 1602 ж.б.д.(14 жыл) Базаяның ұлы Шарма Адад II 1601 – 1599 ж.б.д.(3 жыл) Шу Нинуаның ұлы Эришум III 1598 – 1586 ж.б.д.(13 жыл) Шу Нинуаның ұлы Шамши Адад II 1585 – 1580 ж.б.д.(6 жыл) Эришум III-нің ұлы Ишме Даган II 1579 – 1564 ж.б.д.(16 жыл) Шамши Адад II-нің ұлы Шамши Адад III 1563 – 1548 ж.б.д.(16 жыл) Шамши Адад II-нің ұлы Ашшур нирари I 1547 – 1522 ж.б.д.(26 жыл) Ишме Даган II-нің ұлы Пузур Ашшур III 1521 – 1498 ж.б.д.(24 жыл) Ашшур нирари I-нің ұлы Энлиль насир I 1497 – 1485 ж.б.д.(13 жыл) Пузур Ашшур III-нің ұлы Нур Или 1484 – 1473 ж.б.д.(12 жыл) Энлиль насир I-нің ұлы Ашшур шадуни 1473 ж.б.д.(1 ай) Нур Илидің ұлы Ашшур раби I 1472 – 1453 ж.б.д.(20 жыл) Энлиль насир I-нің ұлы, жүрегіндегі туысынан тақ мұрагерлігін тартып алды Ашшур надин аххе I 1452 – 1431 ж.б.д.(22 жыл) Ашшур раби I-нің ұлы Энлиль насир II 1430 – 1425 ж.б.д.(6 жыл) Ашшур раби I-нің ұлы, ағасынан тақ мұрагерлігін тартып алды Ашшур нирари II 1424 – 1418 ж.б.д.(7 жыл) Ашшур раби I-нің ұлы Ашшур бел нишешу 1417 – 1409 ж.б.д.(9 жыл) Ашшур нирари II-нің ұлы Ашшур рим нишешу 1408 – 1401 ж.б.д.(8 жыл) Ашшур нирари II-нің ұлы Ашшур надин аххе II 1400 – 1391 ж.б.д.(10 жыл) Ашшур рим нишешудің ұлы Эриба Адад I 1390 – 1364 ж.б.д.(27 жыл) Ашшур бел нишешудің ұлы Орта Ассирия империясы, 1363–912 ж.б.д. Ашшур убаллит I 1363 – 1328 ж.б.д.(36 жыл) Эриба Адад I-нің ұлы, алғашқы Энлиль нирари 1327 – 1318 ж.б.д.(10 жыл) Ашшур убаллит I-нің ұлы Арик ден Или 1317 – 1306 ж.б.д.(12 жыл) Энлиль нираридің ұлы Адад нирари I 1305 – 1274 ж.б.д.(32 жыл) Арик ден Илидің ұлы Шалманесер I 1273 – 1244 ж.б.д.(30 жыл) Адад нирари I-нің ұлы Тукулти Нинурта I 1243 – 1207 ж.б.д.(37 жыл) Шалманесер I-нің ұлы Ашшур надин апли 1206 – 1203 ж.б.д.(4 жыл) Тукулти Нинурта I-нің ұлы, әкесінен тақ мұрагерлігін тартып алды Ашшур нирари III 1202 – 1197 ж.б.д.(6 жыл) Ашшур надин аплидің ұлы Энлиль кудурри узурпатор 1196 – 1192 ж.б.д.(5 жыл) Тукулти Нинурта I-нің ұлы Нинурта апал Экур 1191 – 1179 ж.б.д.(13 жыл) Адад нирари I-нің шөбересі, алыс туысынан тақ мұрагерлігін тартып алды Ашшур дан I 1178 – 1133 ж.б.д.(46 жыл) Нинурта апал Экурдың ұлы Нинурта тукулти Ашшур 1132 ж.б.д.(бір жылдан кем) Ашшур дан I-нің ұлы Мутаккил Нуску 1132 ж.б.д.(бір жылдан кем) Ашшур дан I-нің ұлы, ағасынан тақ мұрагерлігін тартып алды Ашшур реш иши I 1132 – 1115 ж.б.д.(18 жыл) Мутаккил нускудің ұлы Тиглат Пилесер I 1114 – 1076 ж.б.д.(39 жыл) Ашшур реш иши I-нің ұлы Ашарид апал Экур 1075 – 1074 ж.б.д.(2 жыл) Тиглат Пилесер I-нің ұлы Ашшур бел кала 1073 – 1056 ж.б.д.(18 жыл) Тиглат Пилесер I-нің ұлы; Ашшур бел каланың өлімінен кейін ғасырлық құлдырау кезеңі басталды Эриба Адад II 1055 – 1054 ж.б.д.(2 жыл) Ашшур бел каланың ұлы Шамши Адад IV 1053 – 1050 ж.б.д.(4 жыл) Тиглат Пилесер I-нің ұлы, жүрегіндегі туысынан тақ мұрагерлігін тартып алды Ашшурнасирпал I 1049 – 1031 ж.б.д.(19 жыл) Шамши Адад IV-нің ұлы Шалманесер II 1030 – 1019 ж.б.д.(12 жыл) Ашшурнасирпал I-нің ұлы Ашшур нирари IV 1018 – 1013 ж.б.д.(6 жыл) Шалманесер II-нің ұлы Ашшур раби II 1012 – 972 ж.б.д.(41 жыл) Ашшурнасирпал I-нің ұлы Ашшур реш иши II 971 – 967 ж.б.д.(5 жыл) Ашшур раби II-нің ұлы Тиглат Пилесер II 966 – 935 ж.б.д.(32 жыл) Ашшур реш иши II-нің ұлы Ашшур дан II 934 – 912 ж.б.д.(23 жыл) Тиглат Пилесер II-нің ұлы, алдыңғылары жоғалтқан аумақты қайта басып алуды бастады Жаңа Ассирия империясы, 911–609 ж.б.д. (Сурет) АтыБилік ету мерзіміІзбасар Өмірге қатысты егжей-тегжейлер және ескертулер Адад нирари II 911 – 891 ж.б.д.(21 жыл) Ашшур дан II-нің ұлы Тукулти Нинурта II 890 – 884 ж.б.д.(7 жыл) Адад нирари II-нің ұлы Ашшурнасирпал II 884 – 859 ж.б.д.(25 жыл) Ассирия астанасын Нимрудқа көшірді. Жерорта теңізіне жорықтар жасады. Рельефтерді кеңінен қолданған алғашқы ассириялық патша. Табиғи өліммен көз жұмды. Шалманесер III 859 – 824 ж.б.д.(35 жыл) Ашшурнасирпал II-нің ұлы Ассирияның ежелгі шекараларын толық қалпына келтірді, бірақ оның өлімінен кейін қайтадан құлдырау болды. Табиғи өліммен көз жұмды. Шамши Адад V 824 – 811 ж.б.д.(13 жыл) Шалманесер III-нің ұлы, азаматтық соғыста ағасы Ашурды жеңді Бабылды жаулап алды, бірақ ол оның ұлының тұсында тәуелсіз болды. Жас шағында, анық емес жағдайларда қайтыс болды. Адад нирари III 811 – 783 ж.б.д.(28 жыл) Шамшидің ұлы Адад V. Әкесінің қайтыс болған кезінде жас болса керек, анасы Шаммурамат оның алғашқы билік ету кезінде корегент ретінде қызмет еткен болуы мүмкін. Адад-Нирари III-нің соңғы билігі аз деректер сақталған және ассириялық шенеуніктер үлкен билік жүргізген күңгірт кезеңді бастады. Табиғи өлім деп болжауға болады. Шалмансар IV 783 – 773 ж.б.д.(10 жыл) Адад нирари III-нің ұлы Тағдыры сақталған деректердің жетіспеуіне байланысты белгісіз Ашшур дан III 773 – 755 ж.б.д.(18 жыл) Адад нирари III-нің ұлы Тағдыры сақталған деректердің жетіспеуіне байланысты белгісіз Ашшур нирари V 755 – 745 ж.б.д.(10 жыл) Адад нирари III-нің ұлы Тағдыры сақталған деректердің жетіспеуіне байланысты белгісіз, мүмкін Тиглат Пилесер III-тің құлатуы нәтижесінде өлтірілді Тиглат Пилесер III 745 – 727 ж.б.д.(18 жыл) Адад нирари III немесе Ашшур нирари V-тің ұлы Ашшур нирари V-тің орнына белгісіз жағдайларда келді, мүмкін заңды түрде немесе төңкеріс немесе азаматтық соғыс арқылы. Ассирия империясын жаңғыртты және оны Таяу Шығыстағы жоғарғы императорлық және саяси күшке айналдырды. Бабылды жаулап алды. Табиғи өліммен көз жұмды. Шалманназер V 727 – 722 ж.б.д.(5 жыл) Тиглат Пилесер III-нің ұлы Саргон II сарай төңкерісінде биліктен құлатылып, өлтірілді.

The dynasty founded by Bel bani, which ruled Assyria throughout most of its history, is conventionally known as the Adaside or Adasi dynasty, after Bel bani's father. In Babylonia, this dynasty of kings was called the "Baltil dynasty", Baltil being the oldest portion of the city of Assur. (Portrait)NameReignSuccession and notesRefBel bani 1700 – 1691 BC(10 years)Son of AdasiLibaya 1690 – 1674 BC(17 years)Son of Bel baniSharma Adad I 1673 – 1662 BC(12 years)Son of LibayaIptar Sin 1661 – 1650 BC(12 years)Son of Sharma Adad IBazaya 1649 – 1622 BC(28 years)Son of Bel baniLullaya 1621 – 1616 BC(6 years)Unrelated to other kings, possibly a usurperShu Ninua 1615 – 1602 BC(14 years)Son of BazayaSharma Adad II 1601 – 1599 BC(3 years)Son of Shu NinuaErishum III 1598 – 1586 BC(13 years)Son of Shu NinuaShamshi Adad II 1585 – 1580 BC(6 years)Son of Erishum IIIIshme Dagan II 1579 – 1564 BC(16 years)Son of Shamshi Adad IIShamshi Adad III 1563 – 1548 BC(16 years)Son of Shamshi Adad IIAshur nirari I 1547 – 1522 BC(26 years)Son of Ishme Dagan IIPuzur Ashur III 1521 – 1498 BC(24 years)Son of Ashur nirari IEnlil nasir I 1497 – 1485 BC(13 years)Son of Puzur Ashur IIINur ili 1484 – 1473 BC(12 years)Son of Enlil nasir IAshur shaduni 1473 BC(1 month)Son of Nur iliAshur rabi I 1472 – 1453 BC(20 years)Son of Enlil nasir I, usurped the throne from his nephewAshur nadin ahhe I 1452 – 1431 BC(22 years)Son of Ashur rabi IEnlil nasir II 1430 – 1425 BC(6 years)Son of Ashur rabi I, usurped the throne from his brotherAshur nirari II 1424 – 1418 BC(7 years)Son of Ashur rabi IAshur bel nisheshu 1417 – 1409 BC(9 years)Son of Ashur nirari IIAshur rim nisheshu 1408 – 1401 BC(8 years)Son of Ashur nirari IIAshur nadin ahhe II 1400 – 1391 BC(10 years)Son of Ashur rim nisheshuEriba Adad I 1390 – 1364 BC(27 years)Son of Ashur bel nisheshuMiddle Assyrian Empire, 1363–912 BCAshur uballit I 1363 – 1328 BC(36 years)Son of Eriba Adad I, first Enlil nirari 1327 – 1318 BC(10 years)Son of Ashur uballit IArik den ili 1317 – 1306 BC(12 years)Son of Enlil nirariAdad nirari I 1305 – 1274 BC(32 years)Son of Arik den iliShalmaneser I 1273 – 1244 BC(30 years)Son of Adad nirari ITukulti Ninurta I 1243 – 1207 BC(37 years)Son of Shalmaneser IAshur nadin apli 1206 – 1203 BC(4 years)Son of Tukulti Ninurta I, usurped the throne from his fatherAshur nirari III 1202 – 1197 BC(6 years)Son of Ashur nadin apliEnlil kudurri usur 1196 – 1192 BC(5 years)Son of Tukulti Ninurta INinurta apal Ekur 1191 – 1179 BC(13 years)Great great great grandson of Adad nirari I, usurped the throne from his distant cousinAshur dan I 1178 – 1133 BC(46 years)Son of Ninurta apal EkurNinurta tukulti Ashur 1132 BC(less than a year)Son of Ashur dan IMutakkil Nusku 1132 BC(less than a year)Son of Ashur dan I, usurped the throne from his brotherAshur resh ishi I1132 – 1115 BC(18 years)Son of Mutakkil nuskuTiglath Pileser I1114 – 1076 BC(39 years)Son of Ashur resh ishi IAsharid apal Ekur1075 – 1074 BC(2 years)Son of Tiglath Pileser IAshur bel kala1073 – 1056 BC(18 years)Son of Tiglath Pileser I; a century long period of decline followed Ashur bel kala's deathEriba Adad II1055 – 1054 BC(2 years)Son of Ashur bel kalaShamshi Adad IV1053 – 1050 BC(4 years)Son of Tiglath Pileser I, usurped the throne from his nephewAshurnasirpal I1049 – 1031 BC(19 years)Son of Shamshi Adad IVShalmaneser II1030 – 1019 BC(12 years)Son of Ashurnasirpal IAshur nirari IV1018 – 1013 BC(6 years)Son of Shalmaneser IIAshur rabi II1012 – 972 BC(41 years)Son of Ashurnasirpal IAshur resh ishi II971 – 967 BC(5 years)Son of Ashur rabi IITiglath Pileser II966 – 935 BC(32 years)Son of Ashur resh ishi IIAshur dan II934 – 912 BC(23 years)Son of Tiglath Pileser II, began to reconquer the territory lost under his predecessorsNeo Assyrian Empire, 911–609 BCPortraitNameReignSuccessionLife details and notesRefAdad nirari II911 – 891 BC(21 years)Son of Ashur dan IITukulti Ninurta II890 – 884 BC(7 years)Son of Adad nirari IIAshurnasirpal II884 – 859 BC(25 years)Son of Tukulti Ninurta IIChanged the Assyrian capital to Nimrud. Campaigned to the Mediterranean. First Assyrian king to make extensive use of reliefs. Died a natural death. Shalmaneser III859 – 824 BC(35 years)Son of Ashurnasirpal IIFully restored Assyia's ancient borders, though there was again decline after his death. Died a natural death. Shamshi Adad V824 – 811 BC(13 years)Son of Shalmaneser III, defeated his brother Ashur danin pal in a civil warConquered Babylon, though it became independent again in the reign of his son. Died relatively young in unclear circumstances. Adad nirari III811 – 783 BC(28 years)Son of Shamshi Adad V. Probably young at the time of his father's death, his mother Shammuramat may have served as co regent in his early reign. Adad nirari III's late reign began an obscure period from which few sources survive and Assyrian officials wielded great power. Presumably died of natural causes. Shalmaneser IV783 – 773 BC(10 years)Son of Adad nirari IIIFate unclear due to the lack of surviving sourcesAshur dan III773 – 755 BC(18 years)Son of Adad nirari IIIFate unclear due to the lack of surviving sourcesAshur nirari V755 – 745 BC(10 years)Son of Adad nirari IIIFate unclear due to the lack of surviving sources, possibly deposed and killed by Tiglath Pileser IIITiglath Pileser III745 – 727 BC(18 years)Son of either Adad nirari III or Ashur nirari V. Succeeded Ashur nirari V in uncertain circumstances, either legitimately or through a coup or civil war. Revitalized the Assyrian Empire and made it the supreme imperial and political power in the Near East. Conquered Babylon. Died a natural death. Shalmaneser V727 – 722 BC(5 years)Son of Tiglath Pileser IIIDeposed and killed by Sargon II in a palace coup

Саргонидтер әулеті (б.з.д. 722-609)

Портрет атауыПатшалықТәубеліктері мен жазбаларыСаргон II722 – 705 б.з.д. (17 жыл) Тиглат Пилезер III-тің ұлы деп мәлімделді, бірақ бұрынғы патшалыққа байланысы күмәнді. Сарай төңкерісі арқылы V Салманназардан тақты тартып алды. Ассирия астанасын Дур Шәррукинге көшірді. Анатолиядағы шайқаста Табалмен соғысып қаза тапты. Сеннахирим705 – 681 б.з.д. (24 жыл) Саргон II-нің ұлы. Ассирия астанасын Ниневиге көшірді. Өзінің билігін иеленгісі келген үлкен ұлы Арда Мулису өлтірді. Есархаддон681 – 669 б.з.д. (12 жыл) Сеннахиримнің ұлы. Арда Мулису Сеннахиримді өлтіргеннен кейін, Есархаддон таққа отыру үшін алты апталық азаматтық соғыс жүргізуге мәжбүр болды. Ассирияны ең үлкен аумағына жеткізді. Өмірі бойы аурулармен күресті. Мысырға жорыққа шығар жолда табиғи себептерден қайтыс болды. Ашурбанипал669 – 631 б.з.д. (38 жыл) Есархаддонның ұлы. Ашурбанипалдың інісі Шамаш-шум-укин Вавилонияны мұра етті, бірақ 652–648 жж. азаматтық соғыстан кейін Ашурбанипал оңтүстіктегі билігін нығайтты. Көбінесе соңғы ұлы ассириялық патша деп есептеледі. Қалған деректердің жетіспеуіне байланысты тағдыры белгісіз, бірақ табиғи өлімге ұшыраған болуы мүмкін. Ашшур-этил-илани631 – 627 б.з.д. (4 жыл) Ашурбанипалдың ұлы. Қалған деректердің жетіспеуіне байланысты тағдыры белгісіз. Син-шуму-лишир (құтпақ)626 б.з.д. (3 ай) Көрнекті евнух, сарайдағы жоғары лауазымды қызметкер және генерал. Ашшур-этил-илани тұсында ықпалды болды, Син-шар-ишкун билікке келген кезде бүлік көтерді. Тек Солтүстік Вавилонияны басқарды. Ассирия тағына таласқан жалғыз евнух. Син-шар-ишкуннан жеңілді. Син-шар-ишкун627 – 612 б.з.д. (15 жыл) Ашурбанипалдың ұлы, Ашшур-этил-илани қайтыс болғаннан кейін патша болды. Ниневидің құлауы кезінде вавилондықтар мен мидиялықтардың күштерінен қаза тапты. Ашшур-убаллит II612 – 609 б.з.д. (3 жыл) Мүмкін, Син-шар-ишкунның ұлы. Мидиялықтар мен вавилондықтарға қарсы Харанда қарсылық ұйымдастырды. Ашурда дәстүрлі тәж кигізу рәсімінен өте алмағандықтан, ресми түрде мұрагер хан ретінде билік жүргізді. Харанды қоршау кезінде вавилондықтардан жеңіліп, одан кейінгі тағдыры белгісіз.

PortraitNameReignSuccessionLife details and notesRefSargon II722 – 705 BC(17 years)Claimed to be a son of Tiglath Pileser III, actual connections to previous royalty disputed. Seized the throne from Shalmaneser V in a palace coup. Changed the Assyrian capital to Dur Sharrukin. Killed in battle in Anatolia, fighting against Tabal. Sennacherib705 – 681 BC(24 years)Son of Sargon IIChanged the Assyrian capital to Nineveh. Murdered by his eldest son Arda Mulissu, who hoped to seize power for himself. Esarhaddon681 – 669 BC(12 years)Son of Sennacherib. After Sennacherib was killed by Arda Mulissu, Esarhaddon had to fight a six week long civil war against his brother before he successfully assumed the throne. Brought Assyria to its greatest ever extent. Plagued by illnesses throughout his life. Died of natural causes on his way to campaign against Egypt. Ashurbanipal669 – 631 BC(38 years)Son of Esarhaddon. Ashurbanipal's brother Shamash shum ukin inherited Babylonia, but after their civil war in 652–648 BC, Ashurbanipal strengthened his hold on the south as well. Generally regarded as the last great Assyrian king. Fate unclear due to lack of surviving sources, probably died a natural death. Aššur etil ilāni631 – 627 BC(4 years)Son of AshurbanipalFate unclear due to the lack of surviving sourcesSîn šumu līšir(usurper)626 BC(3 months)Prominent eunuch courtier and general. Influential under the reign of Aššur etil ilāni, rebelled upon the accession of Sîn šar iškun. Ruled only northern Babylonia. The only eunuch to ever claim the throne of Assyria. Defeated by Sîn šar iškun. Sîn šar iškun627 – 612 BC(15 years)Son of Ashurbanipal, succeeded as king after Aššur etil ilāni's deathKilled by the forces of the Babylonians and Medes at the fall of NinevehAššur uballiṭ II612 – 609 BC(3 years)Possibly son of Sîn šar iškun. Organized resistance against the Medes and Babylonians at Harran. Formally ruling with the title of crown prince since he was unable to undergo traditional coronation at Assur. Defeated by the Babylonians at the Siege of Harran, fate thereafter unknown

Геосаяси тарих және контекст

609 жылы Харранда Ашшур Убалит II жеңілгеннен кейін ежелгі Ассирия монархиясының соңы болды, ол ешқашан қалпына келтірілмеді. Ассирия империясының аумағы Жаңа Вавилон және Мидия империялары арасында бөлінді. Ассирия халқы империяның құлдырауынан аман қалды, бірақ Ассирия Жаңа Вавилон және кейін Ахеменид империялары тұсында сирек қоныстанған және маңызсыз аймақ болып қала берді. Селевкидтер мен Парфян империяларының тұсында Ассирия едәуір өркендеді. Парфян билігінің соңғы екі ғасырында археологиялық зерттеулер көрсеткендей, аймақтағы елді мекендердің тығыздығы Жаңа Ассирия империясы кезіндегі деңгейге жетті. Парфян үстемдігіндегі жартылай тәуелсіз қала-мемлекет б.з.д. II ғасырдың соңында немесе одан кейін Ашшур қаласының төңірегінде құрылғандай көрінеді, Ассирияның ең көне астанасы. Осы кезеңде ежелгі қала гүлденді, ескі ғимараттардың кейбіреуі қалпына келтіріліп, жаңа сарай сияқты жаңа құрылыстар салынды. Ашшур құдайына арналған ежелгі храм да б.з. II ғасырында екінші рет қалпына келтірілді және Жаңа Ассирия империясында қолданылғанмен ұқсас діни күнтізбе пайдаланылды. Осы уақытта Ашшурдың жергілікті билеушілері орнатқан стелалар Жаңа Ассирия патшалары орнатқан стелаларға ұқсайды, бірақ билеушілер ежелгі киімнің орнына парфян стиліндегі шалбар костюмдерінде бейнеленген. Билеушілер «Ашшур» («Ашшурдың иесі») аталымын қолданды және өздерін ежелгі ассириялық патшалық дәстүрін жалғастырушылар деп санағандай көрінеді. Бұл стелалар ежелгі патшалар тұсында орнатылған стелалардың пішінін, шеңберін және орналасуын (көбінесе қала қақпаларында) сақтайды, сондай-ақ ай мен күнге құрмет көрсеткен орталық бейнені бейнелейді, бұл ежелгі патшалық стелаларда жиі кездесетін мотив. Ашшурдағы ассириялық мәдениеттің екінші өркендеу кезеңі Сасани империясының аймақты жаулап алуымен 240 жылы аяқталды, содан кейін Ашшур храмы тағы да қиратылды және қала халқы таратылды.

The defeat of Ashur uballit II at Harran in 609 BC marked the end of the ancient Assyrian monarchy, which was never restored. The territory of the Assyrian Empire was split between the Neo Babylonian and Median empires. The Assyrian people survived the fall of the empire, though Assyria continued to be a sparsely populated and marginal region under the Neo Babylonian and later Achaemenid empires. Under the Seleucid and Parthian empires, Assyria experienced a remarkable recovery. Under the last two or so centuries of Parthian rule, archaeological surveys have shown that the region reached a density of settlements that is only comparable to what the region was like under the Neo Assyrian Empire. A semi autonomous city state under Parthian suzerainty appears to have formed around the city of Assur, Assyria's oldest capital, near, or shortly after, the end of the 2nd century BC. In this period, the ancient city flourished, with some old buildings being restored and some new ones, such as a new palace, being constructed. The ancient temple dedicated to the god Ashur was also restored for the second time in the second century AD, and a cultic calendar effectively identical to that used under the Neo Assyrian Empire was used. Stelae erected by the local rulers of Assur in this time resemble the stelae erected by the Neo Assyrian kings, though the rulers are depicted in Parthian style trouser suits rather than ancient garb. The rulers used the title of Assur ("master of Assur") and appear to have viewed themselves as continuing the old Assyrian royal tradition. These stelae retain the shape, framing and placement (often in city gates) of stelae erected under the ancient kings and also depict the central figure in reverence of the moon and sun, an ever present motif in the ancient royal stelae. This second period of prominent Assyrian cultural development at Assur came to and with the conquests of the Sasanian Empire in the region, 240, whereafter the Ashur temple was destroyed again and the city's people were dispersed.

Ашшур қалаларының иелері

Парфян үстемдігінің үш немесе төрт ғасыры ішінде Ассурдың жергілікті билеушілерінің тізбесі жақсы белгілі емес. Тек бес есім куәландырылған, олардың мерзімі, нақты реті және бір-бірімен байланысы анық емес. Мұнда қолданылған рет Аггуланың (1985 жылғы) еңбегіне сүйенеді. Бұл тізбекте үлкен олқылықтар бар.

АтыМерзіміЕскертулер Сілтеме
Hormoz (немесе ?) Белгісіз Ирандық аты. Мүсіннің жазуынан белгілі.
Hayyay Белгісіз Арабша аты. Жазуларда еске алынған.
Hanni Белгісіз Аккад тілінен алынған арамей аты. Рельефте бір адамның (аты оқылмайтын) әкесі ретінде айтылған.
Rʻuth Assor 2-ғасыр А.Д. Аккад тілінен алынған арамей аты. Жазуларда және оның өзінің стеласында кездеседі.
[Белгісіз есім] 2-ғасыр А.Д. Жазуда оның есімі сақталмаса да, шөберелерінің жазуында жанама түрде еске алынған.
Nbudayyan 2-ғасыр А.Д. Аккад тілінен алынған арамей аты. Көптеген жазуларда аталған.