Кіріспе
Солтүстік Азияда көбейетін шағын көшіп-қонушы құс – Палластың жапырақты құсы (Phylloscopus proregulus) немесе Палластың сойқысы, Оңтүстік Сібірдің шығысынан солтүстік Моңғолияға және Қытайдың солтүстік-шығысына дейінгі таулы ормандарда көбейетін құс. Ол неміс зоологы Петер Симон Палластың есімімен аталады, ол оны алғаш рет ғылыми тұрғыдан сипаттаған. Бұл жапырақты сойқы өте көшпелі, қыстауын негізінен Оңтүстік Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азияның іргелес аймақтарында өткізеді, бірақ соңғы онжылдықтарда күзде Еуропада оның саны артып келеді. Палластың жапырақты сойқысы Палеарктика аймағындағы ең кішкентай сойқылардың бірі, салыстырмалы түрде үлкен басы мен қысқа құйрығы бар. Оның жоғарғы жағы жасыл, астыңғы жағы ақ, сопағы лимон сары, қанаттарында сары екі жолақты өрнек, қас үсті және ортаңғы таж жолағы бар. Сыртқы түрімен бірнеше басқа Азия сойқыларына ұқсас, оның ішінде бұрын оның түршесі саналғандары да бар, бірақ оның ерекше дауысы оны анықтауға көмектеседі. Аналық құс ағашқа немесе бұтаға кесе тәрізді ұя салады және 4-6 жұмыртқаны шайқап, 12-13 күннен кейін олардан балапандар шығады. Балапандарды негізінен аналық құс тамақтандырады, олар 12-14 күнде ұшып кетеді; содан кейін екі ата-ана да шамамен бір апта бойы тамақ әкеледі. Палластың жапырақты сойқысы жәндікқоректі, кішкентай жәндіктердің ересектерімен, дернәсілдерімен және қуыршақтарымен қоректенеді. Құстар бұталар мен ағаштарда азық іздейді, жапырақтардан жем жинап немесе қысқа ұшып тұрып немесе ауада сүзіліп жүріп қоректі ұстайды. Палластың жапырақты сойқысының кең таралған ареалы бар және оның саны тұрақты деп есептеледі. Сондықтан Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оны "алаңдатуға жатпайтын" түр деп бағалайды.
Pallas's leaf warbler (Phylloscopus proregulus) or Pallas's warbler, is a bird that breeds in mountain forests from southern Siberia east to northern Mongolia and northeast China. It is named for German zoologist Peter Simon Pallas, who first formally described it. This leaf warbler is strongly migratory, wintering mainly in south China and adjacent areas of southeast Asia, although in recent decades increasing numbers have been found in Europe in autumn. Pallas's leaf warbler is one of the smallest Palearctic warblers, with a relatively large head and short tail. It has greenish upperparts and white underparts, a lemon yellow rump, and yellow double wingbars, supercilia and central crown stripe. It is similar in appearance to several other Asian warblers, including some that were formerly considered to be its subspecies, although its distinctive vocalisations aid identification. The female builds a cup nest in a tree or bush, and incubates the four to six eggs, which hatch after 12–13 days. The chicks are fed mainly by the female and fledge when they are 12–14 days old; both parents then bring food for about a week. Pallas's leaf warbler is insectivorous, feeding on the adults, larvae and pupa of small insects and spiders. Birds forage in bushes and trees, picking items from leaves or catching prey in short flights or while hovering. The Pallas's leaf warbler has a large range, and its numbers are believed to be stable. It therefore is evaluated as of "least concern" by the International Union for Conservation of Nature (IUCN).
Таксономия
Палас жапырақты құртты ағылшын тілінде атаудың себебі – оны 1772 жылғы мамыр айында Сібірдегі Ингода өзенінен тапқан неміс зоологы Петер Симон Паллас есімімен атау. Ол жаңа түрді 1811 жылы жариялаған зерттеулерінде Motacilla proregulus деп атады. Қазіргі кездегі Phylloscopus туысының атауы ежелгі грек тілінен алынған, «жапырақ» (phullon) және «күзетші» (skopos) деген сөздерден құралған (skopeo – «қарау»). Proregulus атауы грек тіліндегі «жақын» деген мағына беретін pro және алтынқырғаның (Regulus regulus) есімдік атауы regulus сөздерінен тұрады. Бұл түрді алғаш рет 1826 жылы неміс зоологы Фридрих Бойе сипаттаған. Phylloscopus туысына шағын жәндіктермен қоректенетін, Еуразия орманды аймақтарында мекендейтін, жоғары жағы жасыл немесе қоңыр, ал төменгі жағы сары, ақ немесе құм түсті болатын шамамен 50 түр кіреді. Бұрын бұл туыс Сильвидалар (Sylvidae) тұқымдасына жатқан, бірақ қазір жеке Phylloscopidae тұқымдасы ретінде бөлінген. Палас жапырақты құрты – сары реңді құйрығы, қабақтың үстіндегі айқын жолағы (суперцилиум), екі қанат жолағы және басының үстіндегі жолағымен сипатталатын, ұқсас шағын азиялық түрлердің бірі. Бұл түр бұрын Abrornis туысына жатқан, бірақ қазір Phylloscopus туысына қайта қосылған. Палас жапырақты құрты бұрын бірнеше түршелердің жиынтығы ретінде қарастырылған, атап айтқанда, P. p. proregulus номинативті түрі Солтүстік Азияда көбейеді, ал басқа түршелер Гималайдың батысынан бастап Қытайдың батысына дейін (Юньнань және солтүстікке қарай Ганьсу мен Хэбэйге дейін) таулардағы биік аймақтарда көбейеді. 18-шы ғасырда Гилберт Уайт және 19-шы ғасырда Уильям Эдвин Брукс сияқты дала зерттеушілері ұқсас жапырақты құрт түрлерін ажырату үшін дауыс сигналының маңыздылығын атап көрсеткенімен, олардың пікірлері көп жылдар бойы орнитологиялық қауымдастық тарапынан толық қабылданылмады. Соңғы кезде таксономияда дауыс сигналының маңызы артып келеді. Палас жапырақты құртының бұрынғы түршелерінің жағдайында, олардың сыртқы түрінде айқын айырмашылықтар болмаса да, оңтүстік формалары дауыс сигналы бойынша ерекшеленеді. Олардың әндері мен шақырулары номинативті түрден өзгеше, ал 2006 жылғы ДНК-талдау осы формалардың жеткілікті деңгейде ерекше екенін растады, нәтижесінде олар жеке түрлер ретінде қарастырылады, ал Палас жапырақты құрты монотиптік таксон ретінде сақталды. Бөлінген түрлер:
* Лимонды реңді жапырақты құрт (Phylloscopus chloronotus). Гималай, Қытайдың оңтүстік-батысы. Үш түршесі бар: P. c. chloronotus, P. c. forresti және P. c. simlaensis.
* Ганьсу жапырақты құрты (Phylloscopus kansuensis). Қытайдың батыс орталық аймағы, монотипті.
* Қытай жапырақты құрты (Phylloscopus yunnanensis) (синонимі P. sichuanensis). Батыс Қытай, монотипті.
Осы түрлердің ішінде Phylloscopus chloronotus forresti де жеке түр болуы мүмкін, бірақ оны растау үшін қосымша зерттеулер қажет. Ганьсу жапырақты құрты мен Қытай жапырақты құртының көбейтілу аймақтары Оңтүстік Ганьсуда бірімен-бірі жапсарлас, бірақ түрлер экологиялық жағынан ажыратылады: Ганьсу жапырақты құрты биік орманды мекендерде кездеседі, ал Қытай жапырақты құрты төменгі, көбінесе бұталы жерлерді пайдаланады. Палас жапырақты құртының әні биік ағаш басына жақын жасырын жерден естіледі. Шақыруы қысқа және жұмсақ болады.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Паллас жапырақты сойқышы шырша, қарағай, лиственница және қайынды тайга ормандарында немесе рододендрон, карсу емені және жоғары процентте қылқан жапырақты ағаштармен аралас орманды жерлерде көбейеді. Оңтүстік Ресейде, ол дейін көбейетіні анықталды. Қыста ол кең ауқымды орталарды пайдаланады, оның ішінде жалпақ жапырақты ормандар мен бұталар, сондай-ақ қылқан жапырақты ағаштар, және өзен аңғарларында кездеседі. Жапонияда сирек, бірақ жыл сайынғы құс.
Басқа да қозғалыстар
Қазір Паллас жапырақты құсы Еуропада күзде жиі кездеседі. Еуропадағы алғашқы тіркелген жазба 1829 жылы Далмацияда, қазіргі Хорватияда жасалған, бірақ оны ресми түрде сипаттаған Джон Гулд бұл түрдің Азияда бұрыннан таныс екенін білмеді және оны «Далмациялық Regulus» деп атады, яғни Regulus modestus. 1837 жылы сол кездегі британдық Хелиголанд аралына көшіп, онда шамамен елу жыл тұрған неміс орнитологы Генрих Гетке кейіннен бірнеше азиялық түрлердің, соның ішінде Паллас жапырақты құсының, күзде осы аймақта тұрақты түрде кездесетінін көрсетті. Еуропаның батысында Ұлыбританияда Паллас жапырақты құсы алғаш рет 1896 жылы атылған, бірақ екіншісі 1951 жылға дейін табылған жоқ. Одан кейін бұл түрдің саны артып, 1990 жылдың соңында ұлттық сирек кездесетін түр санатынан шықты. Мысалы, 2003 жылы Ұлыбританияда 313 құс тіркелді. Паллас жапырақты құсы Швецияда, Финляндияда және Данияда да жыл сайын кездеседі. Күзде олардың санының күрт өсуіне бірнеше себеп ұсырылған. Бұрын бұл құстардың жолдан жаңылғандары немесе кері көшкендері деп есептелген, бірақ соңғы кезде олардың Еуропаның батыс жағалауындағы қоңыржай мұхиттық климатты пайдаланып, қыстау үшін тұрақты көшіп-қону жасайтыны болжанып жүр. Алайда, бұл теорияда бір кемшілік бар: көптеген құстар, әсіресе солтүстік-батыста, Испанияда қыстауы керек, бірақ Паллас жапырақты құсы сол елде сирек кездеседі және көбінесе шығыс бөлігінде табылса, испан орнитологы Эдуардо де Хуананың пікірінше, құстар солтүстік-батыс Еуропаға жеткеннен кейін оңтүстік-шығыс бағытына қайта бағдарланады. Еуропадан тыс, Паллас жапырақты құсы Солтүстік Африкада (Тунис) кездейсоқ құс ретінде тіркелген. Көктемнің жұмыртқасы түрі жағынан ұқсас, бірақ мезгіл-мезгілге қарағанда ірілеу.
Тамақтандыру
Өз туыстары сияқты, Паллас жапырақты торғайы жәндік жегіш, кішкентай жәндіктердің ересек дарақтарымен, дернәсілдерімен және қуыршақтарымен қоректенеді, олардың ішінде шыбықтар, көбелектер және құмырсқалар бар; сондай-ақ, өрмекшілерді де жейді. Құстар бұталар мен ағаштарда азық іздеп, жапырақтардан тағам жинап немесе қысқа ұшып тұрып немесе ауада тоқтағанда жемтісін ұстайды. Көбеймейтін кезде, олар басқа түрлермен араласып, сиськилер, алтынқұстар және басқа да торғайлармен бірге азықтанады.
Мәртебе
Палас жапырақты сойқысының кең ареалы бар, және әлемдік популяция трендтері сандық тұрғыда анықталмағанмен, саны тұрақты деп саналады. Бұл түр IUCN Қызыл кітабының популяция төмендеу критерийларына жетпейді (яғни он жыл немесе үш буын ішінде 30 проценттен астам азаймайды). Осы себептерге байланысты, IUCN оны "қауіпсіз" деп бағалайды. Палас жапырақты сойқысы Ресей мен Қытайдың солтүстік-шығысында кең таралған, көптеп кездесетін және кейбір жерлерде өте көптеп шоғырланған. Ресейдің оңтүстік-шығысында 35–50 жұп/км² (90–130 жұп/миль²) дейін көбейту тығыздығы тіркелген, ал Сібірде бұл көрсеткіш аздап төмен. Ол Оңтүстік-Шығыс Азиядағы қыстау жерлерінің кейбір аймақтарында жергілікті түрде көптеп кездеседі.