Кіріспе

Француз жазушысы (1866–1944)

Ромен Роланд (ʁɔmɛ̃ ʁɔlɑ̃; 29 қаңтар 1866 – 30 желтоқсан 1944) – француз драматургі, романист, эссеші, өнер тарихшысы және мистик. Ол 1915 жылы «әдеби өнімдерінің жоғары идеализміне және түрлі адамдарды шындыққа деген ықылас пен махаббатпен бейнелеуіне» құрмет көрсету мақсатында әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына ие болды. Ромен Роланд Францияда Иосиф Сталиннің белсенді қолдаушысы болды, сондай-ақ Зигмунд Фрейдпен хат алмасып, оған әсер еткенімен де танымал.

Өмірбаян

Роланд Клемесиде, Ниверде қаласында бай қала тұрғындары мен шаруалардың отбасында дүниеге келді. "Ішкі саяхат" (1942) еңбегінде өзін "көне түрдің" өкілі ретінде қарастырады. Ол осы ата-бабаларын "Колас Брюньон" (1919) романында бейнелейді. 1886 жылы École normale supérieure-ге қабылданды, алғаш философияны оқыды, бірақ тәуелсіздігі оны үстем идеологияға бағынбау үшін оны тастауға мәжбүр етті. 1889 жылы тарих мамандығы бойынша білім алып, екі жыл Римде болды. Ол жерде Ницше мен Вагнердің досы болған Мальвида фон Мейсенбугпен кездесіп, итальяндық шедеврлерді таныды, бұл оның ой-пікірін дамытуда шешуші рөл атқарды. 1895 жылы Францияға оралғаннан кейін, "Les origines du théâtre lyrique moderne" диссертациясын қорғап, докторлық дәрежесін алды. ("Қазіргі лирикалық театрдың шығу тегі. Лулли мен Скарлаттиге дейінгі Еуропадағы опера тарихы"). Келесі екі онжылдық бойы Париждегі түрлі лицейлерде сабақ берді, 1902 жылдан 1911 жылға дейін жаңадан құрылған музыка мектебіне директор болып тағайындалды. 1903 жылы Сорбоннада музыка тарихының алғашқы кафедрасын ашты, ал 1911 жылы Флоренциядағы Француз институтының музыкалық бөлімін қысқа мерзімге басқарды. Алғашқы кітабы 36 жасында, 1902 жылы жарық көрді. "Халық театрын" қолдау арқылы театрдың демократиялануына зор үлес қосты. Гуманист ретінде, Үндістан философтарының еңбектерін ("Рабиндранат Тагормен әңгімелер" және Мохандас Ганди) қабылдады. Роландқа ең әсерлі болғаны – Свами Вивекананданың еңбектері арқылы Үндістанның Веданта философиясы болды. Ол талапкер, бірақ ұялшақ жас жігіт болғандықтан, оқытуды ұнатпады. Жастарға бейжай болған жоқ: Жан-Кристоф, Оливье және олардың достары, оның романдарының кейіпкерлері – жастар. Бірақ Роландтың өмірдегі адамдармен, жастардың да, ересектердің де қарым-қатынасы сырттай ғана болды. Ол, ең алдымен, жазушы еді. Әдебиет оған шамалы табыс әкелетініне көз жеткізген соң, 1912 жылы университетті тастады. Роман Роланд өмір бойы бейбітшіл болды. Ол өзінің бейбітшіл, интернационалдық құндылықтарын сақтап қалған сирек француз жазушыларының бірі болды, ол Швейцарияға көшіп кетті. "Соғыстың үстінен" (1915) және "Above the Battle" (Чикаго, 1916) еңбектерінде бірінші дүниежүзілік соғысқа қарсы наразылық білдірді. 1924 жылы Ганди туралы кітабы Үндістанның зорлықсыз көшбасшысының беделін арттырды, ал екеуі 1931 жылы кездесті. Роланд вегетариандық болды. 1922 жылы мамыр айында Халықаралық прогрессивті суретшілер конгресіне қатысып, "Прогрессивті халықаралық суретшілер одағының негізін қалау туралы жарлыққа" қол қойды. 1928 жылы Роланд пен венгр ғалымы, философы және табиғи өмірді зерттеуші Эдмунд Бордо Сзекели ақыл-ойының, денесінің және рухының интеграциясы туралы идеяларын тарату үшін Халықаралық биогендік қоғамды құрды. 1932 жылы Роланд Вилли Мюнценберг ұйымдастырған соғысқа және фашизмге қарсы дүниежүзілік комитеттің алғашқы мүшелерінің бірі болды. Роланд Мюнценбергтің комитетке билік етуін сынап, оның Берлинде орналасуына қарсы болды. Роланд өзінің шығармашылығына толыққанды берілу үшін Женева көлінің жағасындағы Вильнёвке көшіп барды. Оның өмірі денсаулық мәселелерімен және өнер көрмелеріне сапарлармен толы болды. Максим Горькийдің шақыруымен Мәскеуге сапары (1935 ж.) сол заманның ең ұлы адамы деп есептеген Иосиф Сталинмен кездесуге мүмкіндік берді. Роланд француз суретшілерінің Кеңес Одағындағы бейресми елшісі қызметін атқарды. Ол Сталинге құрметпен қараса да, достарының қуғын-сүргініне қарсы араласуға тырысты. Ол алаңдаушылықтарын Сталинмен талқылауға тырысты, солшыл оппозиция белсендісі және жазушы Виктор Сержтің босатылуы үшін науқанға қатысты және Николай Бухаринге мейірімділік тілеп Сталинге хат жазды. Серж тұтқындалған кезде (1933-1936), Роланд саяси келіспеушіліктерге қарамастан, Сержтің Францияда жазған жазбаларын жариялауға келісті. 1937 жылы ол 1940 жылы немістер басып алған Везелайға қайта оралды. Ол басқыншылық кезінде өзін толыққанды оқшаулыққа берді. Жұмысын тоқтатпай, 1940 жылы естеліктерін аяқтады. Сондай-ақ Людвиг ван Бетховеннің өміріне қатысты музыкалық зерттеулеріне соңғы рет түзетулер енгізді. Өлерінен аз уақыт бұрын "Пегуй" (1944) атты еңбегін жазды, онда ол естеліктері арқылы дін мен социализмді зерттейді. 1944 жылдың 30 желтоқсанында Везелейде қайтыс болды. 1921 жылы оның жақын досы, австриялық жазушы Стефан Цвейг оның өмірбаянын жариялады ("Ромен Роланд: Адам және оның шығармалары"). Цвейг Роландқа терең құрметпен қарады, оны Еуропадағы дағдарыс пен соғыс жылдарында "Еуропаның моральдық санасы" деп атады. Цвейг өзінің автобиографиясында ("Дүние кешегі күні") Роландпен болған достығы туралы кеңінен жазды, соның ішінде екі лагерьдегі соғысқа қарсы зиялылардың конференциясын ұйымдастыруға жасаған сәтсіз әрекеттері туралы да айтты. Виктор Серж Роландтың өзіне көмектесуіне риза болды, бірақ Сталинмен және репрессивті кеңес режимімен ашық түрде араны үзуден бас тартқанына қатты көңіл көшті. Роландтың өлімінен кейін бірнеше апта өткен соң, 1945 жылдың 4 мамырындағы Сержтің күнделігінде: "Жас жетіде Жан-Кристофтың авторы өз қандарына малшылық жасаған тиранның адал жақтасы болды" деп ащылықпен жазды. Герман Гессе "Сиддхартха" кітабын Ромен Роландқа арнап, "құрметті досым" деп атады.

Академиялық мансап

Ол Лицей Анри IV-де, содан кейін Лицей Луи-ле-Грандта тарих сабағын оқытушы, Римдегі француз мектебінің мүшесі, кейін Сорбоннада музыка тарихы профессоры және École Normale Supérieure-де тарих профессоры болды.

Ричард Штрауспен хат алмасу

1899 жылы Роланд неміс композиторы Рихард Штрауспен кең көлемді хат алмасуды бастады (Ролло Майерс редакциялаған ағылшын аудармасы 239 беттен тұрады, оның ішінде кейбір күнделік жазбалары бар). Ол кезде Штраус Вагнер, Лист, Моцарт шығармаларын, сондай-ақ өзінің поэмаларын дирижерлік етіп жүрген. 1905 жылы Штраус Оскар Уайльдтың өлең-драмасы негізінде "Саломе" операсын аяқтады, ол бастапқыда француз тілінде жазылған. Штраус өзінің "Саломе" нұсқасын Хедвиг Лахманның неміс тіліне аудармасына негіздеді, оны ол 1902 жылы Берлинде қойылған спектакльде көрген. Уайльдке деген құрметтің нышаны ретінде Штраус Уайльдтің түпнұсқа мәтініне ең жақын болу үшін француз тілінде параллель нұсқа жасағысы келді және осы жобаға көмектесуін сұрап Роландқа хат жазды. Ролланд бастапқыда тартынды, бірақ ұзақ хат алмасу өтті, ол Майерс басылымының 50 бетін құрады, және соңында Ролланд Штраус/Уайльд либреттосын жақсарту үшін 191 ұсыныс жасады. Осы хат алмасу Фрейдті Ролландтың Шығыс мистикасын зерттеу арқылы дамытқан "мұхит сезімі" тұжырымымен таныстырды. Фрейд өзінің келесі "Цивилизация және оның дискомфорттары" (1929) кітабын осы сезімнің мәнін талқылаумен ашты, оны анонимді "досы" айтқандығын атап өтті. Ол дос – Ролланд еді. Ролланд Фрейдтің жұмысына елеулі әсер етіп, Фрейд 1939 жылы қайтыс болғанға дейін хат алмасуын жалғастырды.