Кіріспе

Жүйелік склеродермия немесе жүйелік склероз – аутоиммундық ревматикалық ауру, ол теріде және ішкі мүшелерде коллагеннің шамадан тыс өндірілуі мен жиналуымен (фиброз деп аталады) және кішкентай артериялардың зақымдануымен сипатталады. Жүйелік склероздың теріге қатысу деңгейіне байланысты екі негізгі түрі бар: шектеулі және диффузиялық. Шектеулі түрі шынтақтан және тізеден төменгі аймақтарға әсер етеді, бірақ шынтақтан және тізеден жоғарыға әсер етпейді, сонымен қатар бетке де әсер етуі мүмкін. Диффузиялық түрі шынтақтан және тізеден жоғары теріге де әсер етеді және денеге таралуы мүмкін. Бүйрек, жүрек, өкпе және асқазан-ішек жолы сияқты ішкі мүшелер де фиброздық процеске түсуі мүмкін. Прогноз ауру түріне және ішкі мүшелердің зардап шегу деңгейіне байланысты анықталады. Шектеулі жүйелік склерозы бар пациенттердің жағдайы диффузиялық түріне қарағанда жақсырақ болады. Өлімнің себебі көбінесе өкпе, жүрек және бүйрек зақымдануларынан туындайды. Қатерлі ісік даму қаупі сәл артады. Бүйрек жеткіліксіздігін тиімді емдеу арқасында өмір сүру көрсеткіштері айтарлықтай жақсарды. Емдеуге иммунодепрессанттар, ал кейбір жағдайларда глюкокортикоидтар кіреді.

Белгілері мен симптомдары

Кальциноз, Рейно құбылысы, Қазаншық дисфункциясы, Склеродактилия және Телангиэктазия (CREST синдромы) шектеулі склеродермиямен байланысты. Басқа белгілері:

Терідегі белгілер

Теріде жүйелі склероз қатаю мен сырқырауға себеп болады. Тері тартылып, қызғылт немесе қабыршақты болып көрінуі мүмкін. Қан тамырлары да көзға ұшырауы мүмкін. Үлкен аудандар зардап шеккен жағдайда, май және бұлшық еттің жоғалуы аяқ-қолдарды әлсіретіп, сыртқы түрін өзгертуі мүмкін. Науқастар кең тері участаларында күшті және қайталамалы қышу сезімі туралы хабарлайды. Бұл симптомдардың ауырлығы науқастар арасында әртүрлі: кейбіреулерінде склеродермия тек терінің шектеулі бөлігінде (мысалы, саусақтарда) және тері астындағы тіндерге аз әсер етеді, ал басқаларында тері зардапкерлігі прогрессивті болады. Саусақ жаралары – әсіресе саусақ ұштарында және сирек жағдайда саусақ буындарының үстінде пайда болатын ашық жаралар жиі кездеседі.

Себептер

Склеродермия мен жүйелік склероздың нақты себебі анықталмаған. Генетикалық бейімділік шектеулі сияқты, себебі генетикалық сәйкестік төмен; дегенмен, аутоиммундық ауруларға отбасылық бейімділік жиі кездеседі. COL1A2 және TGF β1 полиморфизмдері аурудың ауырлығы мен дамуына ықпал етуі мүмкін. Иммундық реакцияның бастапқы антигені ретінде цитомегаловирус (CMV) екенін көрсететін дәлелдер шектеулі, сондай-ақ B19 парвовирусы да. Органикалық еріткіштер және басқа химиялық заттар склеродермиямен байланыстырылған. Созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі бар пациенттерде склеродермия мен жүйелік склероздың ерекше түрі дамуы мүмкін. Бұл форма – нефрогендік фиброздық дермопатия немесе нефрогендік жүйелік фиброз – гадолинийі бар радиконтрастты заттарға ұшыраумен байланысты. Блеомицин (химиотерапиялық препарат) және, мүмкін, таксанды химиотерапия склеродермияны тудыруы мүмкін, ал еріткіштерге кәсіби жолмен ұшырау жүйелік склероз қаупін арттыруы мүмкін.

Патофизиология

Коллагеннің шамадан тыс өндірілуі аутоиммундық дисфункция нәтижесінде туындайды деп есептеледі, онда иммундық жүйе хромосомалардың кинетохорына шабуылдай бастайды. Бұл жақын орналасқан гендердің генетикалық дисфункциясына алып келеді. Т-лимфоциттер теріде жиналады; олар коллагеннің шөгуін стимуляциялайтын цитокиндер және басқа да белоктарды бөліп шығарады деп саналады. Фибробласттардың стимуляциясы ауру процесінде өте маңызды болып көрінеді, және зерттеулер осы әсерді тудыратын потенциалды факторларға назар аударуда. Эндотелийдің зақымдануы склеродермия дамуының ерте белгісі болып табылады, және бұл да фибробластардың коллаген жинақтауына байланысты, бірақ цитокиндердің тікелей әсері, тромбоциттердің адгезиясы және II типті гиперсезімталдық реакциясы да осыған қатысты болуы мүмкін. Эндотелиннің деңгейінің жоғарылауы және вазодилатацияның төмендеуі анықталды. Диагноз клиникалық күдік, аутоантителолардың болуы (әсіресе антицентримерлік және анти-scl70/антитопоизомеразалық антиденелер) және кейде биопсия арқылы қойылады. Антиденелердің 90%-ында анықтауға болатын ядролық антидене бар. Антицентромерлік антидене шектеулі түрінде (80–90%) диффузды түрге (10%) қарағанда жиірек кездеседі, ал анти-scl70 диффузды түрінде (30–40%) және афроамерикалық пациенттерде (жүйелік түрге көбірек бейім) жиірек кездеседі. Басқа да жағдайлар терінің қатаюына себеп болып, жүйелік склерозды имитациялауы мүмкін. Басқа аурудың себепкері екенін көрсететін диагностикалық белгілерге Рейно синдромының болмауы, қол терісіндегі аномалиялардың жоқтығы, ішкі органдардың зардап шекпеуі және ядролық антиденелер тестісінің қалыпты нәтижесі жатады.

Емдеу

Склеродермияны емдеудің белгілі бір жолы жоқ, бірақ кейбір симптомдарды басуға арналған емдеулер бар, оның ішінде теріні жұмсартатын және қабынуды азайтатын дәрілер де бар. Кейбір науқастарға жылу процедуралары тиімді болуы мүмкін. Ауру симптомдарының және оның дамуының күрделілігін ескере отырып, науқастардың білім деңгейіне қарай бейімделген пациенттерге жан-жақты күтім көрсету пайдалы.

Жергілікті / симптомдық

Склеродермияның терідегі өзгерістерін емдеу аурудың барысын өзгерте алмайды, бірақ ауырсыну мен жараларды жеңілдетуге көмектеседі. Напроксен сияқты стероид емес қабынуға қарсы препараттардың түрлі-түрлерін қолдану ауырсынуды басуға мүмкіндік береді. Преднизон сияқты стероидтардың тиімділігі шектеулі. Рейно синдромының эпизодтары кейде нифедипинге немесе басқа кальций канал блокаторларына жауап береді; ауыр саусақ жаралары простациклин аналогы илопростқа жауап беруі мүмкін, ал қос эндотелин рецептор антагонисті босентан Рейно синдромына пайдалы болуы мүмкін. Терінің қатаюын метатрексат пен циклоспоринмен жүйелі түрде емдеуге болады. Өкпелік гипертензияны эпопростенолмен, трепростинилмен, босентанмен және, мүмкін, аэролизирленген илопростпен емдеуге болады.

Басқа

Кейбір деректер плазмаферез (терапиялық плазма алмасу) жүйелік склеродермияны емдеуге пайдалануға болатынын көрсетеді. Италияда бұл үкімет бекіткен емдеу әдісі. Бұл қан плазмасын альбуминнен тұратын сұйықтықпен алмастыру арқылы жасалады және склеродермия аутоантителоларының айналымын азайту арқылы аурудың прогрессирлеуін тежеуге көмектеседі деп саналады.

Эпидемиология

Жүйелік склеродермия – сирек кездесетін ауру, әртүрлі халықтар арасында жылдық жиілігі әртүрлі болады. Аурудың таралу көрсеткіші (бір миллион адамға шаққандағы жаңа жағдайлар) Ұлыбритания мен Еуропада 3,7-ден 43-ке дейін, Жапонияда – 7,2, Тайваньда – 10,9, Австралияда – 12,0-дан 22,8-ге дейін, АҚШ-та – 13,9-дан 21,0-ға дейін, Буэнос-Айресте – 21,2-ге дейін құрайды. Аурудың ең көп таралған кезеңі 30 жастан басталып, 50 жасқа дейін созылады. Бұл аурудың тұқым қуалау қатысы бар. Сонымен қатар, ол вирусқа (молекулалық мимикрия) немесе токсиндерге қарсы иммундық реакция нәтижесінде де туындауы мүмкін. АҚШ-та Склеродермия қоры ауру туралы хабардарлықты арттыру және зардап шеккендерге көмек көрсетумен айналысады. Склеродермияны зерттеу қоры осы ауруды зерттеуге қаржы бөледі. Комедия актері және тележүргізуші Боб Сагет, SRF кеңесінің мүшесі, 1996 жылы ABC телеарнасы үшін «Үміт үшін» атты фильмді түсірді, онда Дана Делани склеродермиядан көз жұмған жас әйел рөлін сомдады; бұл фильм Сагеттің қарындасы Гейдің өмір тәжірибесіне негізделген. Склеродермия және Рейно (Ұлыбритания) – 2016 жылы екі кіші ұйымды біріктіру арқылы құрылған британдық қайырымдылық қоры, ол склеродермиямен ауыратын адамдарға қолдау көрсету және осы ауруды зерттеуге қаржыландыру мақсатында жұмыс істейді.

Болжам

2018 жылғы зерттеуде 10 жылдық өмір сүру көрсеткіші 88% деп көрсетілді, субтипке қарай ешқандай айырмашылық жасалмады. Диффузиялық жүйелік склероз, ішкі органдардың асқынулары және диагноз қойылғандағы жасы жоғарырақ болған жағдайда жағдай нашарлауы мүмкін.

Зерттеу

Склеродермияны емдеудің қиындығын ескере отырып, ауруды бақылау үшін көбінесе дәлелдік базасы шамалы емдеулер қолданылады. Оларға антитимоциттік глобулин және микофенолат мофетил жатады; кейбір хабарламалар тері белгілерінің жақсаруын, сондай-ақ жүйелік аурудың прогрессирлеуін тежеуін көрсеткен, бірақ ешқайсысы да кең ауқымды клиникалық сынақтардан өткен жоқ. Тағы бір сынақ, яғни СТК және циклофосфамидті (СКОТ) салыстыру бойынша зерттеу жалғастырылуда.