Кіріспе
Ибис туысындағы құс – Америка ақ ибисі. Америка ақ ибисі (Eudocimus albus) – Threskiornithidae туысына жататын құс түрі. Ол АҚШ-тың шығыс жағалауының оңтүстік жартысынан (Вирджиния, Каролина және Джорджия штаттарынан), Мексика шығанағының жағалауындағы штаттар (Флорида, Алабама, Миссисипи, Луизиана және Техас) және Орталық Американың Кариб теңізі жағалауындағы көптеген аймақтар арқылы таралған. Бұл ибис түрі орташа мөлшердегі су құсы, жалпы ақ түсті қауырсындарымен және ұшу кезінде ғана көрінетін қара қанат ұштарымен ерекшеленеді. Онда ибистерге тән, төмен қарай иілген, бірақ қызыл-сары түсті, ұзын аяқтарымен бірдей бояулы мүңкісі бар. Аталықтары аналықтарынан ірілеу және мүңкісі ұзын. Оның көбею ареалы Мексика шығанағы мен Атлант мұхитының жағалаулары, сондай-ақ Мексика мен Орталық Америка жағалаулары бойында орналасқан. Көбею маусымынан тыс, таралу аймағы Солтүстік Американың ішкі аймақтарына дейін кеңейеді және Кариб аймағын да қамтиды. Бұған қоса, Оңтүстік Американың солтүстік-батыс жағалауында, Колумбия мен Венесуэлада да кездеседі. Венесуэланың орталық бөлігіндегі популяциялар қызыл ибиспен араласып, будандасады. Кейбір ғалымдар оларды бір түр деп санайды. Олардың рационы негізінен кішкентай су жануарларынан, мысалы, жәндіктер мен шағын балықтардан тұрады. Көптеген аймақтарда шағала оның сүйікті тағамы, бірақ ол тіршілік ортасына және жемнің молдығына байланысты рационын өзгерте алады. Оның негізгі азық іздеу әдісі – мүңкісімен шалшық судың түбінде сезіп, жемтісін табу және ұстау. Ол жемтісін көрмейді. Көбею маусымында Америка ақ ибисі су жанындағы үлкен топтарға жиналады. Жұптар көбінесе моногамды болады және екі ата-ана да балаларына күтім жасайды, бірақ аталықтары көбінесе жұптаспаған аналықтардан және жас құстардан тамақ ұрлап алады. Адамның қоршаған ортаны ластауы, өңделмеген қалдықтардан қоршаған ортаға шығарылатын метил сынаптың концентрациясын арттыру арқылы Америка ақ ибисінің мінез-құлқына әсер етеді. Метил сынапқа ұшырау американдық ақ ибистің гормоналдық деңгейін өзгертеді, олардың жұптасу және ұя салу мінез-құлқына әсер етеді және көбею деңгейін төмендетеді.
the American white ibis
The American white ibis (Eudocimus albus) is a species of bird in the ibis family, Threskiornithidae. It is found from the southern half of the US East Coast (from Virginia, the Carolinas and Georgia), along the Gulf Coast states (Florida, Alabama, Mississippi, Louisiana and Texas) and south through most of the Caribbean coastal regions of Central America. This particular ibis species is a medium sized wading bird, possessing an overall white plumage with black wing tips (usually only visible in flight), and having the typical downward curving bill of the ibises, though of a bright red orange color, the same hue as its long legs. Males are larger and have longer bills than females. The breeding range runs along the Gulf and Atlantic Coast, and the coasts of Mexico and Central America. Outside the breeding period, the range extends further inland in North America and also includes the Caribbean. It is also found along the northwestern South American coastline in Colombia and Venezuela. Populations in central Venezuela overlap and interbreed with the scarlet ibis. The two have been classified by some authorities as a single species. Their diet consists primarily of small aquatic prey, such as insects and small fishes. Crayfish are its preferred food in most regions, but it can adjust its diet according to the habitat and prey abundance. Its main foraging behavior is probing with its beak at the bottom of shallow water to feel for and capture its prey. It does not see the prey. During the breeding season, the American white ibis gathers in huge colonies near water. Pairs are predominantly monogamous and both parents care for the young, although males tend to engage in extra pair copulation with other females to increase their reproductive success. Males have also been found to pirate food from unmated females and juveniles during the breeding season. Human pollution has affected the behavior of the American white ibis via an increase in the concentrations of methylmercury, which is released into the environment from untreated waste. Exposure to methylmercury alters the hormone levels of American white ibis, affecting their mating and nesting behavior and leading to lower reproduction rates.
Таксономия
Америка ақ ибисі – Карл Линней 1758 жылғы «Systema Naturae» кітабының 10-шы басылымында алғаш рет сипаттаған көптеген құс түрлерінің бірі. Түрдің атауы латындық [[:wikt:albus "ақ" деген сөзден] тұрады. Басқа қолданылған жалпы атаулар: испандық керле және ақ керле. Луизианадағы жергілікті креолдық атауларға бек-крош және пити-фламан жатады. Иоганн Георг Ваглер 1832 жылы жаңа Eudocimus туысын құрған кезде түрге қазіргі биномдық атауын берді, оның жалғыз басқа түрі – қызыл ибис (E. ruber). Екі түрді кіші түр немесе жақын туысқан түр деп санау туралы ұзақ пікірталас жүріп келеді, ал Америка орнитологтар одағы оларды парапатрикалық болғандықтан супертүр деп санайды, бұл пікір кем дегенде бір далалық анықтамалықта қолданылады. Флоридада да гибридті ибистер тіркелген, онда қызыл ибис ақ ибистің жабайы популяцияларына енгізілген. Орташадан қызылға дейінгі қауырсын түстерінің құстары ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді. Ересектердің қанатының ұштары қара түсті, олар көбінесе тек ұшып бара жатқанда ғана көрінеді. Ұрық шағылысу маусымының алғашқы он күнінде терісі қараңғыланып, тұмсығы қызғылт, ал аяқтары – қызғылт-күрең түске боялады. Содан кейін түсі ашығырақ қызғылт түске өтеді және тұмсығының ұшы қараланады. Ересектегі Америка ақ ибисінің жынысын сыртқы түрінен анықтау қиын, себебі екі жыныстың да қауырсыны бір-біріне ұқсас. Дегенмен, аталықтардың денесі аналықтарға қарағанда айтарлықтай үлкен және салмақты болып келеді, сондай-ақ тұмсығы ұзын және қалың болады. Ересек аналық және аталық құстардың ұзындығы қанаттарының аралығынан 5 см-ге дейін жетеді. Стандартты өлшемдер бойынша, Америка ақ ибисінің әр қанатының ұзындығы, құйрығының ұзындығы 0,5 см, тарсуы 0,5 см, жоғарғы тұмсының ұзындығы 0,6 см, ал шамамен алты күндік жастан бастап үш қара сақина пайда болады, ал алты апталық жасында сұр түске айналады. Сұр қоңыр түсті жас қауырсын 2-6 апта аралығында пайда болады, ал беті мен тұмсығы бірнеше аптадан кейін қызғылт түске айналады, ал аяқтары сұр болып қалады. Осы кезде көздің қабығы сұр түске айналады. Бұл құстар толқын тәрізді қозғалып, кезекпен қанат қағып, сырғанап ұшады. Сонымен қатар, олар дөңгелек пішінде ұшуы да байқалады. Америка ақ ибисінің негізгі дауысы – «урнк, урнк» немесе «хунк, хунк» деп жазылатын сыңғырлау дыбысы. Жасы жетпеген Америка ақ ибисін жасы жетпеген жылтыр ибиспен шатастыруға болады, бірақ соңғысы толығымен қоңыр түсті және ақ құрсағы мен артқы жағы жоқ. Ересегін одан әлдеқайда үлкенірек және қанатында қара түсті көп иметін ағаш тұмсығынан (wood stork) аңғаруға болады.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Америкалық ақ ибис ең көп Флоридада кездеседі, онда бір көбейту колониясында 30 000-нан астам құс саналып алынған. Сонымен қатар, ол Кариб теңізінің барлық аймақтарында, Мексиканың екі жағалауында (Баха-Калифорниядан оңтүстікке қарай) және Орталық Америкада, тіпті Колумбия мен Венесуэлаға дейін таралған. Көбеймейтін ареалы ішкі аймаққа қарай кеңейеді, солтүстікке Вирджинияға, ал батысқа Шығыс Техасқа жетеді. Бұл түрдің көшпенділігімен белгілі, сондықтан оны әдеттегі ареалынан тыс, кейде шағын топтарда кездестіруге болады. Солтүстік Америкада көбею Атлантика жағалауында, Каролинадан Флоридаға дейін және одан батысқа Мексика шығанағының жағалауымен жүзеге асады. Америкалық ақ ибистер көбейетін жерлеріне адал емес, сондықтан он мыңнан астам құстардан тұратын ірі көбейту колониялары бір немесе екі көбейту маусымында құрылып, тарап кетуі мүмкін. Оның ареалындағы көбею популяциясы штаттар арасындағы кең ауқымды қозғалыстарға байланысты үлкен өзгерістерге ұшырады. 1940 жылдарға дейін түр негізінен Эверглейдсте Флоридада ғана көптеп көбейді. Америкалық ақ ибис әртүрлі ортада кездеседі, бірақ жағалаудағы саяз батпақтар, ылғалды жерлер және мангр тоғайлары оған қолайлырақ. Ол сондай-ақ көбінесе лайлы тоғандарда, лайлы жағалауларда және тіпті ылғалды газондық жерлерде де кездеседі. Жағалаудан және жағалау сызығынан алыс орналасқан популяциялар, әсіресе Оңтүстік Флоридада, көбінесе батпақтар, көлдер және су басқан егістіктер сияқты басқа да сулы жерлерде мекендейді. Перудің солтүстік жағалауындағы Талара шайырлы сіңірмелерінен екі түр табылды – бірі тірі, екіншісі жойылған. Eudocimus peruvianus бір тарсометатарсус арқылы сипатталды, ол E. albus-тан сәл өзгеше болды, оның қалдықтары да сол жерде табылған. Ешбір түрдің қалдықтары сіңірмелерде жиі кездеспейді. Шайырлы сіңірмелердің жасы 13 900 жылға дейін екені анықталды. Америкалық ақ ибис әлі де Перуде кездеседі.
Мінез-құлық
Флоридада ұя салу маусымының соңында жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, ересек америкалық ақ ибис күніне орташа есеппен 10,25 сағат тамақ іздеуге, 0,75 сағат ұшуға, 13 сағат демалуға, ұя салуға және ұяларына күтім жасауға жұмсайды. Көбінесе ұзын мүсіктерімен қауырсындарын тазалап, тістеп, жұмыс істейді, сондай-ақ басының екі жағындағы май бездерін артқы қауырсындарын сүртеді. Америкалық ақ ибис әдетте тек өзін ғана күтіммен қамтиды, егер ол көбейіс мінез-құлқының бөлігі болмаса, басқа ибиске күтім жасамайды. Суға түсу көбінесе күтім жасаудан бұрын жүзеге асырылады; ибис суға терең батып, әр қанатын кезекпен соғып, суды өзіне шашыратады. Жүздеген құстар көбейіс кезінде бірге суға түседі. Америкалық ақ ибис көбінесе моногамды болады, екі жынысы да балаларына күтім жасайды, бірақ аталық ибис негізгі әйел серігімен жұптасқаннан кейін басқа ұя салған әйелдермен қосымша жұптасу үшін жиі ұшып кетеді. Бұл қосымша жұптасулар әдетте жұптар арасындағы жұптасулардан кейін болады және барлық жұптасулардың шамамен 45% құрайды, бірақ барлық қосымша жұптасулардың шамамен 15% ғана сәтті болады. Америкалық ақ ибистің көбеюі экожүйенің жауын-шашын және су деңгейі сияқты гидрологиялық жағдайларына сезімтал. Су деңгейінің төмендеуі және азайуы жақсы олжаға қолжетімділікті болжайды. Су деңгейінің өзгеруі, яғни көбейіс маусымында деңгейдің көтерілуі, олжаны таратып, азық іздеу табысына әсер етеді. Ұя саны және орташа ұядағы жұмыртқалардың саны азық-түлік азайған кезде кішірейеді. Бір немесе бірнеше балапандарды 20 күндік жасқа дейін өсірудегі ата-аналардың табыстылығы ұялардың 5-тен 70% дейін жетеді және жақын жердегі колониялар арасында айтарлықтай өзгереді. Зерттеулер сондай-ақ ұя салу саны жоғары жылдарда су қоймаларының көктемде кебу жылдамдығы ұя салу саны аз жылдарға қарағанда айтарлықтай жоғары болғандығын көрсетті. Бұл себебі кебу жылдамдығы жоғары болғандықтан, балықтардың саны азайып, рактерді аулауға болатын аумақ көбейеді. Ұялардың сәтсіздігінің басты себебі ұяны тастап кету, оның басты себебі – өте жоғары толқындардан болатын су тасқыны. Ата-аналар су тасқыны кезінде немесе одан кейін барлық ұя салудың 61% -ын тастап кетті. Жұмыртқалар су басқан ұялардан шығып кетеді немесе толқындардың әсерінен теңізге шайылады. Инкубациялық ата-аналар судың немесе толқындардың деңгейі ұяның түбінен жоғары жеткенде ұядан кетеді. Дегенмен, кейбір жұмыртқаларды құтқару үшін ата-аналар жұмыртқаларын басқа ұяға апарып тастаған жағдайлар да болды. Бірақ, кейбір ұя салу орындарында әр көбейіс маусымында толқындардың зақымдану қаупі жоғары болғанына қарамастан, американдық ақ ибис әлі де осы аймақтарда ұя салуды жалғастыруда, себебі басқа да қолайлы жағдайлар бар, мысалы, жақын жердегі мол азық көздері және жұмыртқалардың төмен деңгейде зақымдануы. Жұмыртқалар үш аптадан кейін шығады және жас балапандарға екі ата-ана да күтім жасайды. Аталықтар күнінің көп бөлігінде, ал аналықтар түнінің көп бөлігінде ұяның маңында болады. Ата-аналар таңертең және кешке ұядағы міндеттерін алмастырады. Балапандарды көбінесе ұя салу міндеттерін алмастыратын кезде тамақтандырады. Күннің екі алмасу арасындағы кезеңде аз тамақтандыру жүргізіледі және түнгі сағат 12-ден таңғы сағат 6-ға дейін тамақтандыру жүргізілмейді. Балапандардың өлімі ұрықтанғаннан кейінгі алғашқы жиырма күнде ең жоғары, Эверглейдстерде ұрықтанғаннан кейін үш аптаға дейін аман қалғандардың 37-ден 83% дейін. Көптеген құс түрлерінің жыныстық диморфты балапандарының өлім-жітім деңгейі үлкен балапандарда жоғары, себебі ата-аналар олардың үлкен тамақтану қажеттіліктерін қанағаттандыра алмайды. Алайда, американдық ақ ибистің балапандарының өлім-жітімі аналықтарына қарағанда төмен, бірақ олардың салмағы аналықтарына қарағанда 15% артық. Жұмыртқа мен жас жануарлардың басқа жыртқыштарына қайық құйрықты гракл (Quiscalus major), қара тәжді түнгі геран (Nycticorax nycticorax), шағалалар және мүмкін бүркіттер, сондай-ақ жалпы оппозиум (Didelphis marsupialis), еншік (Procyon lotor) және тышқан жыландары (Elaphe түрлері) жатады. Ұя салу маусымынан тыс уақытта тамақтану өте өзгермелі болады, өйткені олжаның көптігі мен түрлері аймаққа да, тіршілік ортасына да байланысты. Колумбия мен Венесуэладағы Лланос аймақтарында ең көп тараған жем – жәндіктер, мысалы, шыбын дернәсілдері мен қоңыздар. Жалпы, Солтүстік Америкада негізгі жем – раковиналар, көбінесе рактер. Эверглейдстер мен кипарис батпақтарында тамақтану негізінен рактерден тұрады, ал сазгүлдер тоғандарында негізінен балықтарды жейді. Маңғыр батпақтарында тамақтанатын американдық ақ ибис крабтарға баса назар аударады. Рактерді іздеуге ұмтылған ибистер болғанымен, балықтардың көптігі байқалған жағдайда балықтарға ауысу да болады. Балықтар тығыз қоныстанғанда ұстау оңай ма, әлде балықтардың көп саны ибистердің рактерді ұстауын тоқтатып, оларды ұстауына мүмкіндік бере ме, бұл әлі белгісіз – әдетте балықтар рактерге қарағанда ептірек болады және ибистің мүсігінен оңай қашады. Балық американдық ақ ибис үшін энергияға бай тамақ көзі болып табылады. Бұл саяхат колония арқылы ландшафт бойынша қоректік заттардың толық көшірілуіне әкеледі; сәтті көбейіс жылында Pumpkinseed Island колониясы көршілес эстуарияға басқа экологиялық процестерге қарағанда үш есе көп фосфор қосымшасын жасаған деп есептелді. Америкалық ақ ибис су басқан далаларда жылтыр ибиспен (Plegadis falcinellus) бірге азықтанады, және екі түр әртүрлі тағамдарды таңдайды, араласу өте аз; бірі крабтар мен су жәндіктерін іздесе, екіншісі негізінен дәнді жейді. Жас американдық ақ ибистегі кездейсоқ түр ішіндегі жемқорлық оқиғасы байқалды, онда жас балапан басқа ұядан келген балапанды шаптап жеді.
Азық-түлік жинау
Жаз айларында америкалық ақ ибис жағалау бойындағы таяз сулы аймақтар мен мангр батпақтарында көшіп жүреді, себебі ішкі сазды жерлер әдетте суға батып жатады. Дегенмен, күзде су деңгейі төмендеген кезде, жағалаудағы топтар азық іздейтін жерлерін ішкі батпақтарға және суаймақтарға ауыстырады. Бұл құс – ылғалды жерлерге тәуелді құстардың бірі, ол штаттың оңтүстік-батысындағы гольф алаңдарындағы жасалма тоғандарда азықтанады. Америкалық ақ ибис – сезімтал, көру қабілетіне сүйенбейтін азық іздеуші, бұл оның түрлі жемдерді таңдау мүмкіндігін шектейді. Көбінесе америкалық ақ ибис қолмен сезу арқылы азықтанады. Ол жай суларда баяу қозғалып, ұзын, төмен қарай иілген мүсігін судың түбіне кіргізеді, мүсігінің ұшы аздап ашық болып тұрады, содан соң қолайлы жемді табу үшін мүсігін судың түбімен оңға-соққа қозғайды. Қызыл ибиспен қатар, бұл түр Венесуэладағы Льянос аймағында тағы бес ибис түрімен бірге тіршілік етеді. Америкалық ақ ибис аталары кішірек ибистерге қатыгездік танытып, олардан жем алып алады, бірақ кішірек ана ибистер көбінесе осы мінез-құлқының құрбаны болады. Жастардың азық іздеу тиімділігі ересектерге қарағанда төмен, және көптеген жем іздейтін топтарда жастар ересектерден аз болады. Олар көбінесе бір-біріне жақын болып, топтың шеткі аймағында бірге азықтанады. Көбелек шағы кезінде ересек еркек ибистердің басқа ата-ана ибистердің балаларына тамақ беруін тоқтатып, жемді ұрлап алуы байқалған. Ұрлаушылар құрбанның тамағына мүсіктерін тығып, тамақ құюға дайын тұрған ата-ананы немесе жақында тамақтанған жас балаларды тамақтандырады. Бұл мінез-құлық аштықтан зардап шеккен ересек аталықтарға ұядан ұзақ кетпей-ақ тамақ алуға мүмкіндік береді және оның аналығының басқа еркек ибиспен жұптасуына жол бермейді, бұл оның өрбу қабілетін төмендетеді. Аналар мен жастар көбінесе үлкен және агрессивті ұрлаушы аталықтарды қууға тырыспайды, керісінше, олардан қашып немесе алыстауға тырысады.
Паразиттер мен өлім-жітім
Ересек ибистің өлу себептері толыққанды белгілі емес. Аллигаторлар ұялаған ибистерге шабуыл жасауы мүмкін, бірақ бұл мәселе бойынша зерттеулер өте аз. Америкалық ақ ибистен 51 түрлі паразиттік құрт табылды, олар негізінен асқазан-ішек жүйесінде, әсіресе жіңішке ішекте кездеседі. Оларға Cestoda (таспа құрттар), Acanthocephala (тікенбас құрттар), Nematoda (жұқа құрттар), Digenea және Spirurida жатады. Бірнеше жұқа құрт және спирурид түрлері қарынның қабығында анықталды. Нематодтар тұщы сулы мекенжайларда жиірек кездеседі, ал цестодтар тұзды сулы аймақтарда көбірек таралған. Ересек құстарда табылған Skrjabinoclavia thapari деген нематод скрипкашы крабында аралық иесі ретінде тарайды, ал тікенбас құрт Southwellina dimorpha шаяндарда кездеседі және ересектер мен жас ибистердің екеуін де жұқтырады. Сонымен қатар, Haemoproteus plataleae атты тағы бір түр ересектер мен балапандардың қанынан табылды, демек, балапандар ұядан ұшқанға дейін жұғуы мүмкін. Hypoderidae тұқымдасына жататын екі кене түрінің дері астынан личинкалары табылды: Phalacrodectes whartoni және Neoattialges eudocimae. Mallophaga кішітәртібінің екі түрі, Plegadiphilus eudocimus және Ardeicola robusta да осы құстың паразиті болып табылады. Көбелектеп жатқан популяциялардың өзгеруі және колониялардың жоғары жылдамдығы популяцияны бағалауды қиындатады. Техас, Луизиана, Флорида және Каролина штаттарындағы көбейіп жатқан колонияларды санау нәтижесінде 2001 жылы 166 000, ал 2004 жылы 209 000 көбейіп жатқан құс тіркелді. Еркектердің гормоналдық деңгейіне әсер етеді, бұл маңызды ұсыну мінез-құлқының төмендеуіне және жұптасу маусымында ұрғашылардың азайған қызығушылығына әкеледі. Сонымен қатар, метилртуь еркектер арасындағы жұптасу мінез-құлқын 55%-ға арттырды. Химиялық түрде шақырылған "гомосексуалистік" мінез-құлық және еркектердің ұрғашыларды тарту қабілетінің төмендеуі зардап шеккен популяцияларда көбею деңгейін азайтты. Бұл ластағыш заттар құстың гормоналдық жүйесіне бұзылыс келтіреді, нәтижесінде ата-аналық күтімге қатысты мінез-құлықтарына да әсер етеді.
Мәдениетте
Американың жергілікті халықтарының фольклорында, құс дауылдан бұрын соңғы болып паналаған және дауылдан кейін бірінші болып пайда болған деп есептелген. Сондықтан да құс қауіп-қатер мен үміт символы болды. Осы себепті, 1926 жылы Майами университеті ақ америкалық ибистің бейнесін өзінің ресми спорттық талисманы ретінде қабылдады, ал осы жылдан бастап жылнамасы «The Ibis» деп атала бастады.