Кіріспе

Альберт Бандура (4 желтоқсан 1925 - 26 шілде 2021) – канадалық-американдық психолог. Ол Стэнфорд университетінде психология бойынша әлеуметтік ғылымдар профессоры болды. Бандура білім беру саласына, сондай-ақ психологияның әлеуметтік танымдық теория, терапия және тұлғалық психология сияқты бірнеше саласына үлкен үлес қосты, және мінез-құлық психологиясы мен танымдық психология арасындағы кезеңге әсер етті. Ол әлеуметтік оқыту теориясының, әлеуметтік танымдық теорияның және өзіндік тиімділік тұжырымдамасының бастаушысы ретінде танымал, сонымен қатар 1961 жылғы Бобо қуыршақ экспериментінің авторы. Бұл Бобо қуыршақ эксперименті балалардың ересек адамның қуыршақты ұратынын көріп, содан кейін осы әрекетті қайталайтынын көрсететін, байқау арқылы оқыту концепциясын көрсетті. 2002 жылғы сауалнама бойынша Бандура Б. Ф. Скиннер, Зигмунд Фрейд және Жан Пиажеден кейін барлық уақыттағы ең көп сілтеме жасалған төртінші психолог ретінде танылды. Өмірі бойы Бандура замандас психологтардың ең ұлысы және барлық уақыттағы ең ықпалды психологтардың бірі деп есептелді.

Ерте өмір

Бандура Алберта штатының Мундаре қаласында, шамамен төрт жүз тұрғыны бар ашық қалада, алты балалы отбасының ең кіші баласы ретінде дүниеге келді. Осындай шалғай қаладағы білім берудің шектеулері Бандураны тәуелсіздікке және өзіндік білім алуға жетеледі, ал осы қасиеттері оның ұзақ мансабында өте пайдалы болды. Бандураның түбі поляк және украин тегінен. Оның әкесі Польшаның Краков қаласынан, ал анасы Украинадан шыққан. Бандураның ата-анасы оны кішкентай ауылдан тысқары ізденістер жасауға ынталандырды. Мектепті бітіргеннен кейінгі жазда Бандура Юкон аймағында Аляска тас жолын батпаудан сақтау үшін жұмыс істеді. Кейін Бандура солтүстік тундрадағы жұмысын адамның психопатологиясына деген қызығушылығының бастауы деп еске алды. Юкон тәжірибесінде ол ішімдік пен құмар ойындарға байланысты субмәдениетке тап болды, бұл оның өмірге деген көзқарасын кеңейтуге көмектесті. Олар Кэрол мен Мэри есімді екі қызды тәрбиеледі.

Білім және академиялық мансап

Бандура колледжде психология курстарын оқыды және бұл пәнге увлечен болды. Бандура үш жылдың ішінде, 1949 жылы, Британдық Колумбия университетінен B.A. дәрежесін алып, психология бойынша Болокан сыйлығын жеңіп алды, содан кейін сол кездегі психологияның орталығы – Айова университетіне көшті, ол жерде 1951 жылы магистр және 1952 жылы Клиникалық психологиядан Ph.D. ғылыми дәрежесін алды. Айовада оның ғылыми жетекшісі Артур Бенттон болды, Бандураны Уильям Джеймстің тікелей шәкірті етіп, ал Кларк Халл мен Кеннет Спенс оның ықпалды әріптестері болды. Айовада оқыған жылдары Бандура қайталанатын, тәжірибелік зерттеулер арқылы психологиялық құбылыстарды зерттеуге бағытталған психология стилін қолдады. Оның бейнелеу және ұсыну сияқты психикалық құбылыстарды қамтуы, сондай-ақ агент пен оның ортасы арасындағы өзара әсерді көрсететін өзара әсерлесу детерминизмі тұжырымы, сол кездегі басым мінез-құлық теориясынан радикалды түрде ерекшеленді. Бандураның кеңейтілген түсінік құралдары байқау арқылы оқыну және өзін-өзі реттеу сияқты құбылыстарды тиімді модельдеуге мүмкіндік берді, сондай-ақ психологтарға психоанализ және жеке психологияның менталистік тұжырымдамаларына қарсы психикалық процестер туралы теория құрудың практикалық жолын ұсынды. 1974 жылы ол әлемдегі ең ірі психологтар қауымдастығы – Америка Психологиялық қауымдастығының (APA) президенті болып сайланды.

Зерттеу

Бандураға бастапқыда Роберт Сирстің әлеуметтік мінез-құлықтың отбасылық алғышарттары және идентификациялық оқыну туралы еңбегі әсер етті, соның салдарынан ол психоаналитикалық теорияны зерттеуден бас тартты. Ол өзінің алғашқы зерттеулерін адам мотивациясы, ойлау және іс-қимылдарындағы әлеуметтік үлгінің роліне бағыттады. Бірінші докторанты Ричард Уолтерспен бірлесіп, ол әлеуметтік оқыну және агрессияны зерттеумен айналысты. Олардың бірлескен еңбектері адам мінез-құлқындағы үлгінің маңызды рөлін көрсетті және байқау арқылы оқынудың факторлары мен механизмдерін зерттеу бағдарламасына жол ашты.

Әлеуметтік оқыту теориясы

Бандураның зерттеуінің бастапқы кезеңінде адамдардың білімінің негіздері және балалар мен ересектердің басқаларда байқаған мінез-құлықтарын, әсіресе агрессияны еліктеуге дайындығы талданды. Бандура өз зерттеулерінде модельдердің жаңа мінез-құлықты үйренудің және мекемелік жағдайларда мінез-құлықты өзгертудің маңызды көзі екенін анықтады. Әлеуметтік оқыту теориясы мінез-құлықты бақылайтын үш реттеу жүйесі бар екенін жорамалдайды. Біріншіден, алдын ала туындаған ынталар мінез-құлықтың уақытына және жауабына зор әсер етеді. Мінез-құлық жауабынан бұрынғы стимул әлеуметтік контекстке және орындайтындарға сәйкес болуы керек. Екіншіден, жауапты кері байланыс та маңызды функция атқарады. Жауаптан кейін, тәжірибе немесе байқау арқылы күшейтілген әсерлер болашақта мінез-құлықтың пайда болуына үлкен ықпал етеді. Үшіншіден, әлеуметтік оқытуда танымдық функциялардың маңыздылығы. Мысалы, агрессивті мінез-құлықты көрсету үшін кейбір адамдар бұрынғы қақтығыстарда болған адамдарды көргенде немесе олар туралы ойлағанда оңай ашуланады, және бұл естелік оқыту процесінде қалыптасады. Әлеуметтік оқыту теориясы ойын-сауық арқылы білім берудің теориялық негіздерінің біріне айналды, бұл Мигель Сабидо бастаған әлеуметтік тұрғыдан пайдалы ойын-сауық құру әдісі. Бандура мен Сабидо тығыз қарым-қатынас орнатып, теорияны және тәжірибені одан әрі жетілдірді. Уолтерспен бірлескен зерттеулері 1959 жылы оның "Жасөсперімдердің агрессиясы" атты алғашқы кітабына, 1963 жылы "Әлеуметтік оқыту және тұлғалық даму" және 1973 жылы "Агрессия: әлеуметтік оқыту талдауы" кітабына әкелді. Б. Ф. Скиннердің үстемдік еткен мінез-құлықшылдық дәуірінде Бандура классикалық және оперативтік шартталудағы сыйақы мен жазаның мінез-құлықты өзгертудің жалғыз құралы ретінде жеткіліксіз екеніне сенді және көптеген адамдардың мінез-құлықтары басқа адамдардан үйренеді. Бандура олардың өміріндегі зорлық-зомбылықтың көздерін анықтау арқылы шамадан тыс агрессивті балаларды емдеу жолдарын талдауға кірісті. Бұл саладағы алғашқы зерттеулер 1940 жылдары Нил Миллер мен Джон Доллардтың басшылығымен басталды; оның осы бағыттағы жұмысы ақырында Бобо қуыршақ экспериментімен аяқталды, бұл оның 1977 жылғы "Әлеуметтік оқыту теориясы" атты еңбегіне әкелді. Оның көптеген жаңалықтары Зигмунд Фрейдтің психоанализдің танымал теорияларына қайшы келетін эмпирикалық зерттеулер мен қайталанатын зерттеулерге назар аударғандықтан туындады. 1974 жылы Стэнфорд университеті оған профессорлық қызмет берді және ол психологиядағы әлеуметтік ғылымдар профессоры Дэвид Старр Джордан атанды. 1961 жылы Бандура Бобо қуыршақ эксперименті деп белгілі даулы эксперимент жүргізді, ол адамдардың ұқсас мінез-құлықты үлгілердің әрекеттерін еліктеу арқылы үйренетінін көрсетуге бағытталған. Бобо қуыршақ эксперименті жас адамдардың ересектердің әрекеттеріне қаншалықты сезімтал екенін көрсетті. Ересектер агрессивті мінез-құлықтары үшін мақтағанда, балалар қуыршақты соққылауды жалғастыра берді. Алайда ересектер жазаланғаннан кейін, олар да қуыршақты соғуды тоқтатты. Бандураның осы эксперименттен алған нәтижелері академиялық психологиядағы назарды таза мінез-құлықтан когнитивтік психологияға ауыстыруға көмектескені үшін жоғары бағаланды.

Әлеуметтік танымдық теория

1980 жылдардың ортасына қарай Бандураның зерттеулері көбірек интегралдық сипатқа ие болды, ал оның талдауы әлеуметтік оқыту аясында адам танымын жан-жақты қарастыруға ұмтылды. Ол әлеуметтік оқыту теориясынан дамытқан теориясы көп ұзамай әлеуметтік-когнитивтік теория деп аталды. Альберт Бандураның әлеуметтік оқыту теориясының негізі – адамдардың басқалардың байқалатын әрекеттерін көріп, оларды қайталай отырып үйрену мүмкіндігі туралы идея. Әріптес психолог Б. Ф. Скиннердің мінезшілдік теорияны қолдаушы екенін ескере отырып, психологтар Альберт Бандура және Роберт Сирс әлеуметтік оқыту гипотезасын ұсынды.

Ой мен іс-әрекеттің әлеуметтік негіздері

1986 жылы Бандура "Ой мен іс-әрекеттің әлеуметтік негіздері: әлеуметтік танымдық теория" атты еңбегін жариялады, онда ол адамдарды өзін-өзі ұйымдастыратын, бастамашыл, өзін-өзі талдайтын және өзін-өзі реттейтін жандар ретінде қайта қарастырды, бұл сыртқы күштермен басқарылатын дәстүрлі көзқарасқа қарсы болды. Ол адамның мінез-құлқы, орта факторлары және когнитивтік, эмоционалдық және биологиялық процестер сияқты жеке факторлар арасындағы байланысты анықтаған үштік өзара әсер ету принципін, сондай-ақ осы факторлар арасындағы себеп-салдар қатынастарын анықтайтын өзара детерминизм тұжырымын ұсынды. Бандураның адамдардың өзін-өзі ұйымдастыру және реттеу қабілетіне жасаған баса назары кейіннен оның өзіне сенім туралы жұмысына негіз болды.

Өзін-өзі тиімділігі

Модельдеудің жылан фобиясы бар адамдардағы фобиялық бұзылыстарды жеңілдететін процестерді зерттегенде, ол өзін-өзі тиімділік туралы сенімдердің (фобиялы адамдардың өздерінің фобиясын жеңілдетуге қабілетті екендігіне сенуі) мінез-құлықтағы және қорқыныш деңгейіндегі өзгерістерді ортадастайтынын анықтады. Ол психологиялық функцияда өзіне қатысты ойдың ықпалды рөлін зерттейтін кең ауқымды зерттеу бағдарламасын бастады. Ол көптеген тақырыптар бойынша теориялық мәселелерді зерттеуді және жазуды жалғастырғанмен, 1970 жылдардың соңынан бастап адамның қызметінде өзін-өзі тиімділік сенімінің рөлін зерттеуге көп көңіл бөлді. 1986 жылы ол «Ой және іс-әрекеттің әлеуметтік негіздері: Әлеуметтік-танымдық теория» атты кітап жариялады, онда ол адамның бейімделуі мен өзгеруінде танымдық, орынбасарлық, өзін-өзі реттеу және өзін-өзі тану процестеріне орталық рөл беретін адам қызметінің әлеуметтік-танымдық теориясын ұсынды. Бұл теорияның бастауы агенттік тұрғысынан қарағанда, адамдарды қоршаған ортаның күштерімен қалыптасқан немесе ішкі құлшыныстармен жетелемелі реактивті организмдер ретінде емес, өзін-өзі ұйымдастырушы, белсенді, өзін-өзі бағалайтын және өзін-өзі реттейтін жандар ретінде қарастырады. Оның «Өзін-өзі тиімділік: Бақылауды жүзеге асыру» атты кітабы 1997 жылы жарық көрді.

Білім беру саласы

Бандураның әлеуметтік танымдық теориялары білім беру саласында да қолданылған, негізінен өзіне сенімділік, өзін-өзі реттеу, үлгілі оқыту және өзара әсердесу принципіне баса назар аударған. Бандураның зерттеулері көрсеткендей, жоғары деңгейдегі өзіне сенімділік мұғалімдер мен оқушыларды жоғары мақсаттар қоюға жетеледі, сондай-ақ олардың осы мақсаттарға ұмтылу мүмкіндігін арттырады. Білім беру ортасында өзіне сенімділік – бұл оқушының немесе мұғалімнің белгілі бір мақсаттарға жетуге көмектесетін нақты іс-әрекеттерге қатысуға деген сенімі.

Өлім

Бандура 2021 жылғы 26 шілдеде 95 жасында жүрек жеткіліксіздігінен Стенфордтағы үйінде қайтыс болды.

Марапаттар

Бандура он алтыдан астам құрметті дәреже алды, оның ішінде Британ Колумбия университетінен, Оттава университетінен, Альфред университетінен, Рим университетінен, Летбридж университетінен, Испаниядағы Саламанка университетінен, Индиана университетінен, Нью-Брансуик университетінен, Пенсильвания мемлекеттік университетінен, Лейден университетінен, Берлин еркін университетінен, Нью-Йорк қалалық университетінің аспирантурасынан, Испаниядағы Universitat Jaume I университетінен, Афина университетінен, Альберта университетінен және Катания университетінен. 1980 жылы ол Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1980 жылы Америка психологиялық қауымдастығынан өзін-өзі реттеу саласындағы зерттеулерге үлкен үлес қосқаны үшін ерекше ғылыми үлесі үшін сыйлық алды. 1999 жылы ол Америка психологиялық қауымдастығынан психологияның білім берудегі ерекше үлесі үшін Торндайк сыйлығын алды, ал 2001 жылы мінез-құлық терапиясын дамыту қауымдастығынан өмір бойы жеткен жетістіктері үшін сыйлық алды. Ол Америка психологиялық қауымдастығының психологияға өмір бойы қосқан үлесі үшін сыйлығын, Батыс психологиялық қауымдастығының өмір бойы жеткен жетістіктері үшін сыйлығын, Америка психологиялық қоғамының Джеймс Маккин Каттл сыйлығын және Америка психологиялық қорынан психологиялық ғылымға өмір бойы қосқан үлесі үшін алтын медаль сыйлығын алды. 2008 жылы психологияға қосқан үлесі үшін Луисвилл университеті Граумейер сыйлығын алды. 2014 жылы ол "әлеуметтік психологияға негізгі үлес қосқаны үшін, әсіресе адамның оқу және агрессияға бақылаудың әсерін анықтағаны үшін" Канада орденінің офицері атанды. 2016 жылы президент Барак Обама оған Ұлттық ғылым медалін табыс етті.