Кіріспе

Құстар тұқымдасы

Арғалар – Ардейлер тұқымдасына жататын ұзын аяқты, ұзын мойынды, тұщы су және жағалау құстары. Олардың 72 түрі белгілі, олардың кейбіреулері арға емес, аққу немесе қамыс арға деп аталады. Botaurus және Ixobrychus туыстарының өкілдері қамыс арғалар деп аталады, және зигзаг арғамен (немесе зигзаг қамыс арғасымен) бірге Zebrilus туысының жекелеген түрінде Ардейлер тұқымдасының ішіндегі монофилеттік топты құрайды. Аққулар биологиялық жағынан арғалардан ерекше топқа жатпайды және көбінесе ақ түсті болғандықтан немесе көбейтілу кезеңінде әсем қауырсындары болғандықтан басқаша аталады. Арғалар эволюциялық бейімделу нәтижесінде ұзын мүңкідерге ие. Жеке арға/аққу түрлерін жіктеу қиындықтарға толы, және көптеген түрлерді екі негізгі туысқа, Ардеа мен Эгреттаға дұрыс орналастыру туралы нақты келісім жоқ. Сол сияқты, тұқымдастықтағы туыстардың қарым-қатынасы да толыққанды анықталмаған. Дегенмен, бұрын жеке тұқым деп саналған Cochlearidae немесе қайық мүңкіді арға, қазір Ардейлер тұқымдасының мүшесі деп есептеледі. Арғалар кейбір басқа құстарға, мысалы, лелектерге, ибистерге, қалақ мүңкідерге және журавльдерге ұқсас болғанымен, олар мойындарын жайып емес, кері тартып ұшады. Олар сондай-ақ ұнтақ қауырсындар тобына жатады. Бұл топтың кейбір өкілдері ағаштарға ұя салады, ал басқалары, әсіресе қамыс арғалары, қамыс аралықтарын пайдаланады. Арғалардың тобын "қоршау" деп атайды.

Атауы

Аңқаша сөзі алғаш рет ағылшын тілінде 1300 жылы пайда болды, көне француз тіліндегі hairon, eron (12 ғасыр), одан бұрынғы hairo (11 ғасыр) сөздерінен, немесе франк тіліндегі haigiro немесе протогерман тіліндегі *haigrô, *hraigrô сөздерінен шыққан. Аңқашалар сондай-ақ shitepokes /ˈʃaɪtpoʊk/ немесе эвфемизм ретінде shikepokes немесе shypokes деп те аталады. Вебстер сөздігінде бұл атаудың аңқашалардың қорқып, нәжіс шығару әдетінен келгендігі айтылады. 1971 жылғы Оксфорд ағылшын сөздігінің ықшам нұсқасы Солтүстік Американың кішкентай жасыл аңқашасының (Butorides virescens) аталуындағы shitpoke сөзінің АҚШ-та пайда болғанын көрсетеді, 1853 жылғы жарияланған мысал келтірілген. OED сонымен қатар shiterow немесе shederow сөздерінің аңқашаларды атау үшін қолданылатынын, сондай-ақ олардың жұқа, әлсіз адамды білдіретін қарапайым сөздер ретінде де қолданылатынын көрсетеді. Бұл атау Шотландия королі Джеймс VI (1566–1625) жариялаған аңдар тізімінде кездеседі. OED болжамы бойынша, shiterow сөзі shiteheron сөзінің бұрмалануы болуы мүмкін. Тағы бір бұрынғы атауы – heronshaw немесе hernshaw, ол ескі француз тіліндегі heronçeau сөзінен шыққан. Бұл есім Шекспирдің "Гамлет" пьесасында кездеседі. Бұл сөз Норфолк Броудс аймағында одан әрі бұрмаланып, құс көбінесе harnser деп аталады.

Сипаттама

Құстардың мойны мен аяқтары ұзын, орташа және ірі денелі құстар. Олардың жыныстық диморфизмі өте аз байқалады. Ең кішкентай түрі көбінесе қалың қалың деп есептеледі, оның ұзындығы шамамен өлшенген, бірақ Ixobrychus туысына жататын барлық түрлер кішкентай және көптеген түрлердің дене мөлшері ұқсас келеді. Ең ірі құс – голиат құсы, оның бойы дейін жетеді. Мойнындағы омыртқалардың пішіні өзгеше болғандықтан, S тәрізді иіледі, олардың саны 20–21. Мойынды кері тартып, созуға болады және ұшу кезінде көптеген ұзын мойынды құстардан айырмашылығы, тартылып қалады. Күндізгі құстардың мойны түнгі құстар мен қалың қалыңдарға қарағанда ұзын. Аяқтары ұзын және күшті, және дерлік барлық түрлерде тізеден төменгі бөлігі қауырсынсыз болады (сигзаг құсы бұл ереженің жолымен келеді). Ұшу кезінде аяқтары артқа қарай созылып тұрады. Құстардың аяқтарында үш саусағы алға, біреуі артқа қаратылған, ұзын және жұқа бауырсақтары болады. Мұқтары әдетте ұзын және гарпун тәрізді болады. Ол агами құсындай өте жұқа немесе сұр құстай жуан болуы мүмкін. Ең ерекше мұқтары – қайық мұқтарына тән, ол кең және жуан болады. Мұқтары мен денесінің басқа да ашық бөліктері әдетте сары, қара немесе қоңыр түсті, бірақ көбейту маусымында түсі өзгеріп қалуы мүмкін. Қанаттары кең және ұзын, 10 немесе 11 бас қауырсыны (қайық мұқтарында тек тоғыз), 15–20 екінші қауырсын және 12 құйрық қауырсыны (қалың қалыңдарда 10) болады. Құстардың қауырсындары жұмсақ, түсі көбінесе көк, қара, қоңыр, сұр немесе ақ болады және көбінесе өте күрделі болып келеді. Күндізгі құстардың арасында жыныстық диморфизм аз байқалады (тоған құстарында басқаша); түнгі құстар мен кішкентай қалың қалыңдар үшін жыныстар арасындағы айырмашылықтар қалыпты жағдай. Көптеген түрлердің әртүрлі түсті формалары да бар.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Аға құстар – кең таралған, космополиттік таралымға ие отбасы. Олар Антарктидадан басқа барлық құрлықтарда кездеседі және Арктиканың ең суық аймақтары, тым биік таулар және ең құрғақ шөлдерден басқа көптеген мекендеу орындарында таралған. Көптеген түрлері сумен байланысты; олар көбінесе көлдердің, өзендердің, батпақтардың, тоғандардың және теңіздің жағалауларында тіршілік ететін, жүзбейтін су құстары болып табылады. Олар көбінесе жазық жерлерде кездеседі, бірақ кейбір түрлері альпілік аймақтарда да өмір сүреді, ал түрлердің көпшілігі тропиктерде таралған. Көптеген түрлер мүмкіндігінше ірі жемтікті де аулайды, оның ішінде құстар мен құс жұмыртқаларын, кеміргіштерді және сирек жағдайларда өліктерді де жейді. Көбінесе емен жаңғақтары, бұршақ және дәнді дақылдарды жейтін аға құстар да кездеседі, бірақ көкөністердің көп бөлігі кездейсоқ түрде жұтылады. Қанаттары жемтікті қорқыту (немесе оны көлеңкеге тарту) үшін немесе жарықты азайту үшін қолданылуы мүмкін; мұның ең айқын мысалы – қара аға құс, ол қанаттарымен денеінің үстін толық жабады. Кішкентай бақай және сұр аға құс сияқты кейбір түрлер жемтікті ұстауға қолайлы қашықтыққа әкелу үшін әдейі жем қолданатыны анықталған. Олар суға бұрыннан бар заттарды пайдаланады немесе балықты, мысалы, жолақты киллифишті тарту үшін суға қосымша заттар тастайды. Пайдаланылатын заттар адам жасаған, мысалы, нан болуы мүмкін; әйтпесе, Амазонкадағы жолақты аға құстар тұқымдарды, жәндіктерді, гүлдерді және жапырақтарды суға қайта-қайта тастап, балық аулайтыны байқалған. Үш түрі – қара басты аға құс, сыбызғылы аға құс және әсіресе мал бағып жүретін аға құс, сулы ортамен тығыз байланысты емес және судан алыс жерде де тамақтана алады. Мал бағып жүретін аға құстар ірі малдың қозғалысынан шашыраған жәндіктерді ұстап, олардың соңынан ілесу арқылы азық табудағы сәттіліктерін арттырады. Бір зерттеу көрсеткендей, жалғыз тамақтанатын құстарға қарағанда, аң аулаудың табыстылығы 3,6 есе жоғары.

Өсіру

Отбасы көбейту стратегияларының әртүрлілігін көрсеткенмен, жалпы алғанда, құйрықтар моногамды және көбінесе отарлық өмірге бейім. Күндізгі және түнгі құйрықтардың көпшілігі колониялық немесе жағдайларға қарай ішінара колониялық, ал ащы құйрықтар мен жолбарыс құйрықтар көбінесе жеке-жеке ұя салады. Колонияларда бірнеше түр, сондай-ақ басқа да су құстарының түрлері кездесуі мүмкін. Үндістанда кішкентай ақ құйрықтар мен қара құйрықтарды зерттеу барысында, зерттелген колониялардың көпшілігінде екі түр де болған. Жылы белдеулерде ұя салу маусымдық, ал тропикалық түрлерде маусымдық (әдетте жаңбырлы маусыммен сәйкес келеді) немесе жыл бойы болуы мүмкін. Жыл бойы көбейетін түрлердің арасында да ұя салу қарқындылығы жыл бойы өзгеріп отырады. Тропикалық құйрықтар жылына бір рет көбейеді, ал кейбір басқа тропикалық құстар жылына үш ретке дейін балапан өсіруі мүмкін. Отарлық түрлерде жұптасу кезінде визуальды сигналдар – позалар мен ритуалдық көрсетілімдер маңызды, ал жеке ұя салатындарда естілетін сигналдар, мысалы, ащы құйрықтардың күркіреген дауысы маңызды рөл атқарады. Бұған ерекшелік – ұя салатын жерден шалқап, жұптасатын қайық құйрық құсы. Жұптасқаннан кейін, құйрықтардың барлық түрлері ұя салуға кіріседі, бірақ кішкентай және ең кішкентай ащы құйрықтарда ұяны салуға тек аталық енеді. Әдетте, құйрықтар 3-7 жұмыртқа салады. Кішкентай ащы құйрықтарда, кейде ірі күндізгі құйрықтарда көбірек жұмыртқалар кездеседі, ал жолбарыс құйрықтарында бір жұмыртқалы ұялар да болады. Жұмыртқа саны түрдің географиялық орналасуына байланысты өзгереді, орташа белдеудегі құйрықтар тропикалық құйрықтарға қарағанда көбірек жұмыртқа салады. Жалпы, жұмыртқалар жылтыр көк немесе ақ түсті, бірақ ірі ащы құйрықтар зәйтүн қоңыр жұмыртқа салады. Осы зерттеулерге байланысты Халықаралық орнитологиялық конгресс Ardeidae отбасы мен оның туысқан таксономиялық тобы Threskiornithidae-ді бұрынғы Ciconiiformes ордерінен шығарып, Pelecaniformes ордеріне қайта жіктеді. Төменде көрсетілген кладограмма 2023 жылы Джек Хруска және оның әріптестері жариялаған Ardeidae отбасының молекулалық филогенетикалық зерттеуіне негізделген. Бірнеше түрлер бойынша алынған нәтижелер 2023 жылдың шілдесінде Халықаралық орнитологиялық комитет (IOC) атынан Франк Гилл, Памела Расмуссен және Дэвид Донскер онлайн жариялаған таксономиялық жіктемемен келіспейді.