Кіріспе
Порнофильмдер (pornos), эротикалық фильмдер, секс фильмдер, 18+ фильмдер немесе «көк фильм» (британдық ағылшын және басқа ағылшын тілді елдерде) – көрерменді қоздыру, қызықтыру немесе қанағаттандыру мақсатында жыныстық сипаттағы мазмұнды көрсететін фильмдер. Порнографиялық фильмдер жыныстық фантазияларды бейнелейді және көбінесе жалаңаштық (softcore) және жыныстық қатынас (hardcore) сияқты эротикалық түрғысынан ынталандыратын материалдарды қамтиды. Кейде «эротикалық» және «порнографиялық» фильмдер арасында айырма жасалады, себебі екінші категорияда жыныстық сипаттағы мазмұн ашық болады және әңгімеге қарағанда көбірек қоздыруға баса назар аударылады; бұл айырмашылық өте субъективті. Порнографиялық фильмдер сұранысқа және қолжетімді технологияларға байланысты түрлі медиада өндіріліп, таратылады, оның ішінде әртүрлі форматтағы дәстүрлі түсірілімдер, үйдегі бейнежазбалар, DVD, мобильді құрылғылар, интернеттен жүктеу, кабельдік теледидар және басқа да медиалар. Порнография көбінесе DVD-де сатылады немесе жалға беріледі, интернет арқылы трансляцияланады, арнайы арналар мен кабельдік және спутниктік теледидарда ақылы көрсетілімдер ретінде ұсынылады, сондай-ақ тез жойылып бара жатқан ересектерге арналған кинотеатрларда көрсетіледі. Көбінесе телерадио хабарларын тарату немесе баспаға шығару бойынша цензура комиссиялары, жалпы қоғамдық пікір, қоғамдық әдеп нормалары немесе діни ұйымдардың қысымы салдарынан, шамадан тыс сексуалдық мазмұнды көрсетуге басты арналарда немесе тегін теледидарда рұқсат берілмейді. Қасқырлық мазмұны бар фильмдер киноның пайда болуынан бастап, 1880 жылдардан бері өндіріліп келеді. Мұндай фильмдерді өндіру пайдалы болды, сондықтан көптеген продюсерлер осы салаға маманданды. Қоғамның әртүрлі топтары мұндай бейнелерді әдепсіз деп санайды, оларды «порнографиялық» деп атап, түрлі дәрежеде табысқа жетіп, басқа да әдепсіздік туралы заңдар бойынша оларды тоқтатуға тырысты. Мұндай фильмдер өндірілуін жалғастырды, бірақ оларды тек жасырын арналар арқылы ғана таратуға болады. Мұндай фильмдерді көруге байланысты қоғамдық ұят болғандықтан, оларды жезөкшеханаларда, ересектерге арналған кинотеатрларда, еркектердің тойларында, үйде, жеке клубтарда және түнгі кинотеатрларда көруші еді. 1970 жылдардағы порнографияның «алтын ғасырында» порнографиялық фильмдер жартылай заңдастырылды, ал 1980 жылдары үйдегі бейнежазбалардағы порнография кеңінен тарады. 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында интернеттің пайда болуы порнографиялық фильмдердің таратылу жолдарын өзгертті, сонымен қатар әлемдегі цензура жүйесін күрделендірді және «жамандық» деп танылған фильмдерге қатысты заңдық қудалауды қиындатты.
Pornographic films (pornos), erotic films, sex films, 18+ films, or also known as blue movie or blue film (in British English and other English speaking countries), are films that present sexually explicit subject matter in order to arouse, fascinate, or satisfy the viewer. Pornographic films present sexual fantasies and usually include erotically stimulating material such as nudity (softcore) and sexual intercourse (hardcore). A distinction is sometimes made between "erotic" and "pornographic" films on the basis that the latter category contains more explicit sexuality, and focuses more on arousal than storytelling; the distinction is highly subjective. Pornographic films are produced and distributed on a variety of media, depending on the demand and technology available, including traditional footage in various formats, home video, DVDs, mobile devices, Internet download, cable TV, in addition to other media. Pornography is often sold or rented on DVD; shown through Internet streaming, specialty channels and pay per view on cable and satellite; and viewed in rapidly disappearing adult theaters. Often due to broadcast or print censorship commissions; general public opinion; public decency laws; or religious pressure groups; overly sexualised content is generally not permitted to be shown in mainstream media, or on free to air television. Films with risqué content have been produced since the invention of motion picture in the 1880s. Production of such films was profitable, and a number of producers began to specialize in their production. Various groups within society considered such depictions immoral, labeled them "pornographic", and attempted to have them suppressed under other obscenity laws, with varying degrees of success. Such films continued to be produced, and could only be distributed by underground channels. Because the viewing of such films carried a social stigma, they were viewed at brothels, adult movie theaters, stag parties, home, private clubs, and night cinemas. In the 1970s, during the Golden Age of Porn, pornographic films were semi legitimized; by the 1980s, pornography on home video achieved wider distribution. The rise of the Internet in the late 1990s and early 2000s changed the way pornographic films were distributed, complicating censorship regimes around the world and legal prosecutions of "obscenity".
Жіктеу
Порнографиялық фильмдер көбінесе жеңіл немесе қатты порнография ретінде жіктеледі. Жалпы, жеңіл порнография – бұл нақты жыныстық актілерді, жыныстық қатынасты немесе экстремалды фетишизмді көрсетпейтін порнография. Көбінесе онда жыныстық қылықтарға байланысты жалаңаш немесе жартылай жалаңаш суреттер болады. Қатты порнография – жыныстық қатынас немесе фетиштік актілерді, немесе екеуін де көрсететін порнография. Онда графикалық жыныстық актілер мен көрінетін жыныстық қатынас бар. Егер порнографиялық туындыда қатты мазмұн болса, ол қатты порнография деп сипатталады. Порнографиялық фильмдер әдетте фильм мен актерлер жасауға тырысатын негізгі тақырыпты немесе жыныстық фантазияны сипаттайтын қосалқы түрлерге бөлінеді. Қосалқы түрлер нарыққа емес, орындаушылардың ерекшеліктеріне немесе олар назар аударатын жыныстық актілердің түріне қарай жіктелуі мүмкін. Қосалқы түрлер әдетте белгілі бір нормаларға сәйкес келеді және әрқайсысы нақты аудиторияға қызығушылық тудыруы мүмкін.
Ерте жылдары: 1920 жылға дейін
Эротикалық фильмдердің өндірісі киноизобретениеден кейін дерлік бірден басталды. Ең алғашқы пионерлердің екеуі – француз Евгений Пиру мен Альберт Кирхнер. Кирхнер «Леар» деген атпен Пиру үшін сақталған ең ерте эротикалық фильмді түсірді. 1896 жылғы 7 минуттық «Le Coucher de la Mariée» фильмінде Луиза Вилли [af; ca; fr; vo] ванна бөлмесінде стриптиз орындайды. Басқа француз кинорежиссерлері де әйелдердің киімдерін шешіп, осылайша фильм түсіру арқылы пайда табуға болатынын ойлады. Сондай-ақ 1896 жылы «Fatima's Coochie Coochie dance» [fr; nl] қысқа кинофильм ретінде шықты, онда Фатима есімді құрсақ бишісі бейнеленген. Оның айналып, қозғалатын жамбас сүйегі цензураланды, бұл цензураға ұшыраған алғашқы фильмдердің бірі болды. Сол кезде экзотикалық бишілерді бейнелейтін көптеген фильмдер түсірілді. Сол жылы «Май Ирвиннің өбісі» фильмінде алғашқы өбіс орын алды. Бұл 47 секундтық фильмдік цикл болды, онда жұп мұрынмен сүйісіп, содан кейін еріндерге қысқаша өбіс берді («өбістің құпиясы ашылды»). Алғашқы кино көрермендері үшін өбісу көрінісі шоқтықты және әдепсіз деп танылды, бұл Рим-католик шіркеуінің цензура мен моральдық реформа талабына себеп болды, себебі сол кезде жұрт алдында өбісу қудалауға әкелуі мүмкін еді. Суретте ұзын шашты, жас модель денесіне жақын түсті киім киген, тікелей алдыңғы жағынан бейнеленген. Бұл поза Боттичеллидің «Венераның тууы» картинасының стиліне ұқсас. Австрияда кинотеатрлар ерлерге арналған кештерді (Herrenabende) ұйымдастырды, онда ересектерге арналған фильмдер көрсетілді. Иоганн Шварцер өзінің «Сатурн фильмдер» өндіріс компаниясын құрды, ол 1906 және 1911 жылдар аралығында 52 эротикалық фильм шығарды, олардың әрқайсысында жергілікті жас әйелдер толығымен жалаңаш, сол көрсетілімдерде көрсетілді. Шварцердің фильмдеріне дейін эротикалық фильмдерді Pathé ағайындары француздық дереккөздерден ұсынған. 1911 жылы цензура органдары «Сатурн» компаниясын таратып, тапқан барлық фильмдерді жойды, бірақ кейбіреулері жеке коллекциялардан қайта пайда болды. 1910 жылдары американдық фильмдерде әйелдердің жалаңаш суреттері жиі кездесетін. ХХ ғасырдың басында Аргентина әлемдегі порнографиялық фильмдер өндірісінің алғашқы орталығы болған болуы мүмкін. 1905 жылы жер асты киносының тарихын жазған Артур Найт және Холлис Альперт Аргентинадан кемемен жеке сатып алушыларға, негізінен Франция мен Англияға, сондай-ақ Ресей мен Балқан сияқты алыс елдерге фильмдер жіберілгенін түсіндірді. 1907-1912 жылдар аралығында Квилмес немесе Росарио өзенінің жағасында түсірілген «Эль Сарторио» қазіргі уақытта Кинси институтының киноархивінде сақталады, бұл әлемдегі ең үлкен эротикалық фильмдер жинағы.
1920-1940 жылдардағы басқыншылық
Порнографиялық фильмдер 1920-шы жылдардағы үнсіз фильмдер дәуірінде кеңінен таралған және көбінесе жезөкшеханаларда көрсетілді. Біраз уақыттан кейін заңсыз, «көк фильмдер» деп аталатын фильмдер 1940-шы жылдардан бастап көп жылдар бойы әуесқойлар тарапынан жасырын өндірілді. Фильмді өңдеуге көп уақыт және ресурстар кетті, өңдеу орталықтары қолжетімсіз болған жағдайда (көбінесе ұйымдасқан қылмыспен байланысты) адамдар фильмді жуу үшін ванналарын пайдаланды. Содан кейін фильмдер жеке таратылды немесе саяхаттап сатушылар арқылы таралды, бірақ оларды қараған немесе иеленген кез келген адам түрмеге қамалу қаупіне тап болды.
1950 жылдар: үй фильмдері
Соғыстан кейінгі кезеңде бұқаралық нарықтың және әуесқой фильмдердің өсуін одан әрі күшейткен технологиялық жетістіктер болды, әсіресе үй киносы нарығында кең таралған 8 мм және супер 8 фильм форматтарының енгізілуі. Сұранысты қанағаттандыру үшін кәсіпкерлер пайда болды. Ұлыбританияда 1950 жылдары Харрисон Маркс ашық деп саналған фильмдер түсірді, ал қазіргі кезде оларды "жеңіл порнографиялық" деп сипаттауға болады. 1958 жылы, өзінің журналдарының бір бөлігі ретінде, Маркс 8 мм форматтағы нарық үшін модельдерінің киімін шешіп, ашық киіммен түсірілген қысқа фильмдер жасауды бастады, бұл фильмдер "шабытты үй киносы" деп танымал болды. Маркс үшін "шабыт" термині жалаңаш модельдеу/фотография үшін қолданылған эвфемизм еді.
1960 жылдар: Еуропа және АҚШ
Еуропалық континентте секс-фильмдер көбірек ашық болды. 1961 жылдан бастап Лассе Браун сапалы түсті фильмдерді шығарудың пионері атанды, олардың алғашқы күндері әкесінің дипломатиялық артықшылықтарын пайдаланып таратылды. Браун өзінің сәнді фильмдерін қаржыландыру үшін пайда тапты, ол 10 минуттық «loop» деп аталатын хардкор фильмдерді Рубен Стурманға сатты, ол оларды 60 мың американдық «пип-шоу» кабинасына таратты. Браун үнемі саяхаттап, Испания, Франция, Швеция, Дания және Нидерланды сияқты бірнеше елде хардкор фильмдер түсірді. 1960 жылдың желтоқсанында американдық режиссер Дорис Уишман секс-мазмұны жоқ сегіз порнографиялық немесе жалаңаш фильмдер сериясын шығара бастады, олардың ішінде «Күндегі жасырын орын» (1960), «Айдағы жалаңаш» (1961) және «Жалаңаш адамның күнделігі» (1961) кірді. Ол сондай-ақ бірнеше сексплуатациялық фильмдер де түсірді. 1960 жылдары сексуалдық мазмұнды ашық бейнелеуге қатысты қоғамдық және сот пікірлері өзгерді. Мысалы, швед фильмі «Мен қызығушымын (сары)» (1967) көптеген ашық жалаңаш сахналар мен сексуалдық қатынасты имитациялауды қамтыды. Бір әсіресе даулы сахнада Лена сүйіктісінің қысылған мүшесін сүйеді. Фильм кең таралған кинотеатрларда көрсетілді, бірақ 1969 жылы Массачусетс штатында порнографиялық деп танылып, көрсетілуіне тыйым салынды. Бұл тыйым сотта күрестің нәтижесінде АҚШ Жоғарғы Соты фильмнің әдепсіз емес екенін жариялап, басқа да сексуалдық мазмұнды фильмдерге жол ашты. Тағы бір швед фильмі «Махаббат тілі» (1969) да сексуалдық мазмұнды болды, бірақ оны жартылай деректік сексуалдық білім беру фильмі ретінде ұсынды, бұл оның құқықтық статусын белгісіз және даулы етті. 1969 жылы Дания барлық цензуралық заңдарды жойған алғашқы ел болды, бұл порнографияның, соның ішінде хардкор порнографияның таралуына мүмкіндік берді. Нидерланды да 1969 жылы осы үлгіні қабылдады. Сол елдерде коммерциялық мақсатта шығарылған порнографияның өркендеуі болды, оның ішінде балалар порнографиясы және зоофилиялық порнография да бар. Порнографияны заңдастырумен айналысатын кәсіпкерлердің саны артып, жаппай өндіріс үшін қажетті жабдықтарға инвестиция жасады. Осы жаңа порнографияның көп бөлігі, журналдар мен фильмдер, Еуропаның басқа бөліктеріне контрабандалық жолмен әкелініп, «тақта астында» сатылды немесе кейде «тек мүшелерге арналған» кино клубтарында көрсетілді.
1970 жылдар: АҚШ-тағы ересектер театры мен кинотеатрлар
1970 жылдары балама емес фильмдерге қатысты сот жүйесінде көбірек төзімділік байқалды. Басты театрлар тіпті жұмсақ порнографиялық фильмдерді де көрсетпеуі себепті, АҚШ және көптеген басқа елдерде ересектерге арналған театрлар көбейді. Сондай-ақ, секс-шоптарда порнографиялық «бұғалар» (олар үздіксіз қайталап көрсетілетін фильмдер болғандықтан осылай аталды) көрсететін монетамен жұмыс істейтін «кино кабиналарының» саны артты. Дания салыстырмалы түрде үлкен бюджетпен «Bordellet» (1972), «Bedside» фильмдері (1970–1976) және «Zodiac» фильмдері (1973–1978) сияқты секс-комедияларын түсіре бастады. Бұл фильмдерде танымал актерлер ойнады (кейбіреулері тіпті өздерінің жыныстық көріністерін орындады) және олар көбінесе «порнофильмдер» деп есептелмеді, бірақ ертедегі «Bedside» фильмдерінен басқаларында хардкорлық порнографиялық көріністер болды. Бұл фильмдердің бірнешеуі әлі күнге дейін Дания кино тарихындағы ең көп тамашаланған фильмдердің қатарында, ал барлығы үй видеосында сүйікті болып табылады. 1969 жылы Энди Уорхолдың «Blue Movie» фильмі АҚШ-та кеңінен көрсетілген, ашық жыныстық қатынасты бейнелейтін алғашқы ересектерге арналған эротикалық фильм болды. Бұл фильм порнографияның алтын ғасырындағы маңызды туынды болды және Уорхолдың айтуынша, Марлон Брандоның қатысуымен түсірілген халықаралық деңгейде даулы эротикалық драма «Париждегі соңғы танго» фильмінің жасалуына үлкен әсер етті. Бұл фильм «Blue Movie» фильмінен кейін бірнеше жыл өткен соң шықты. Ал 1976 жылы «Әліс ғажап елде» атты музыкалық комедиясы жарық көрді. 1971 жылы шыққан «Песняры» фильмі порнографиялық фильмдер арасында көптеген жаңалықтарды ұсынды. Бұл фильм – жалпыға қолжетімді алғашқы гей порнографиялық фильмі, ол актерлер мен түсірілім тобының есімдерін экранда көрсетуді алғаш рет іске қосты (көбінесе псевдонимдермен), сондай-ақ танымал фильмнің атауын пародизациялады («The Boys in the Band» фильмі) және 1969 жылғы «Blue Movie» фильмінен кейін. 1970-ші жылдардың басқа да танымал американдық хардкорлық фильмдері: «Deep Throat» (1972), «Behind the Green Door» (1972), «The Devil in Miss Jones» (1973), Радли Метцгердің «The Opening of Misty Beethoven» (1976) және «Debbie Does Dallas» (1978). Бұл фильмдер кинолентаға түсіріліп, кинотеатрларда көрсетілді. Ұлыбританияда «Deep Throat» фильмінің толық нұсқасы 2000 жылға дейін мақұлданбады және 2005 жылдың маусымына дейін көпшілікке көрсетілмеді. АҚШ-та 1973 жылы «Миллер Калифорнияға қарсы» ісі маңызды сот процесі болды. Бұл іс порнографияның заңмен қорғалмайтынын анықтады, бірақ сонымен қатар «Миллер тестісін» енгізді, ол порнографияны (заңсыз) әдепсіздіктен (заңды болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін) ажыратуға арналған үш талаптан тұратын тест.
1980 жылдар: жаңа технологиялар мен жаңа заңдық істер
1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында үйдегі видеокассета жазғыштың пайда болуымен порнографиялық киноиндустрия зор өсімге ұшырап, Траси Лордс, Сека, Кристи Каньон, Джинджер Линн, Нина Хартли сияқты ересек жұлдыздар мен Грегори Дарк сияқты режиссерлер пайда болды. 1982 жылға қарай, порнографиялық фильмдердің көп бөлігі арзан әрі ыңғайлы видеотаспаға түсірілетін болды. Көптеген кинорежиссерлер бастапқыда осы өзгеріске қарсы болды, себебі видеотаспа басқа бейне сапасын беретін. Бірақ осы жаңа форматты қабылдағандар индустрияның пайдасының көп бөлігін алды, өйткені тұтынушылар жаңа форматты басымдықпен таңдады. Технологиялық өзгеріс режиссерлер фильм түсіруді жалғастырудың пайдалы емес екенін түсінгенде жылдам және толыққанды болды. Бұл өзгеріс фильмдерді кинотеатрлардан шығарып, адамдардың үйлеріне жеткізді. Осымен жоғары бюджеттік өндірістердің дәуірі аяқталып, порнографияның кең таралғандығының бастауы болды. Порнографияны өндіру арзан болғандықтан, ол тез арада бастапқы тамырларына оралып, барлық мүмкін фетиштерді қамтыды. Жыл сайын жүздеген порнографиялық фильмдер түсірілген кезде, мыңдаған фильмдер, тіпті әртүрлі видеолардан жыныстық көріністердің жинақтары да түсіріле бастады. Адамдар өз үйлерінде ересек фильмдерді көруге мүмкіндік алғаннан кейін, бұрынғы кинотеатрға бағытталған нарықтан әлдеқайда асып түсетін жаңа ересектер нарығы пайда болды. Интернет порнография үшін одан да үлкен нарық құруға ықпал етті, бұл нарық дәстүрлі кинотеатрлық форматтан мүлдем өзгеше болды. 2000 жылдары жүздеген ересек фильмдерді шығаратын компаниялар пайда болды, олар ондаған мыңдаған өнімдерді тікелей видеоға түсіріп, минималды декорациялармен шығарды. Бұл нарықты веб-камералар және веб-камераға түсірілген видеолар одан әрі кеңейтті, онда мыңдаған порнографиялық актерлер порнография тұтынушыларының сұранысын қанағаттандыру үшін камера алдында жұмыс істейді.