Кіріспе

АҚШ киностудияларының өзін-өзі цензуралау ережесі (1930–1967)

Кино өндірісі кодексі – 1934 жылдан 1968 жылға дейін АҚШ-тағы ірі студиялар шығарған көптеген фильмдердің мазмұнына қатысты индустриялық нұсқаулар жиынтығы, өзін-өзі цензуралауға бағытталған. Ол 1922–1945 жылдары Америка кино өндірушілер мен таратушылар қауымдастығының (MPPDA) президенті Уилл Х. Хейстің есімімен «Хейс кодексі» деп танымал. Хейстің басшылығымен MPPDA, кейін Америка кино ассоциациясы (MPAA) және Кино ассоциациясы (MPA) 1930 жылы өндіріс кодексін қабылдады және 1934 жылдан бастап оны қатаң түрде қолдана бастады. Кодекс АҚШ-тағы көпшілік назарына арналған фильмдерде рұхсат етілген және рұхсат етілмеген мазмұнды анықтады. 1934 жылдан 1954 жылға дейін кодекс Холливудта кодекстің орындалуын қамтамасыз еткен Хейс тағайындаған әкімші Джозеф Бриенмен тығыз байланысты болды. Киноиндустрия 1950 жылдардың соңына дейін кодекстің нұсқауларын сақтады, бірақ теледидардың, шетелдік фильмдердің ықпалы, Отто Премингер сияқты тәуелсіз режиссерлердің шекараны кеңейту әрекеттері және АҚШ Жоғарғы сотының араласуы салдарынан кодекс әлсіреуге ұшырады. 1968 жылы бірнеше жыл бойы тиімсіз қолданылғаннан кейін өндіріс кодексі MPAA фильмдер рейтингісі жүйесімен алмастырылды.

Өмірбаян

1920 жылдары Голливуд Уильям Десмонд Тейлордың өлімі және танымал актер Роско "Фэтти" Арбакльдің Вирджиния Раппены зорлағаны туралы айыптама сияқты бірқатар жағымсыз дау-дамаларға тап болды, бұл діни, қоғамдық және саяси ұйымдардан кеңінен наразылық тудырды. Көптеген адамдар киноиндустрияның әрқашан моральдық тұрғыдан күмәнді болғанын сезінді, ал саяси қысым күшейді, 1921 жылы 37 штаттың заң шығарушылары жүзге жуық кино цензурасы туралы заң жобаларын ұсынды. 1922 жылы студиялар өз фильмдерін көрсету үшін жүздеген және мүмкін мыңдаған үйлесімсіз, оңай өзгертілетін әдептілік заңдарына сәйкес келу перспективасына тап болғандықтан, өзін-өзі реттеуді қалаулы опция ретінде таңдады, бұрынғы президент Уоррен Г. Гардингтің почта министрі және Республикалық Ұлттық Комитетінің бұрынғы төрағасы болған пресвитериан дін өкілі Уилл Х. Хейсті Голливудтың беделін жақсартуға шақырып алды. Бұл қадам Бейсболдың жоғары лигасының судья Кенесо Маунтин Лэндисті 1919 жылғы Әлем чемпионатына қатысты құмар ойындарының салдарынан бейсболдың адалдығына қатысты сұрақтарды тоқтату үшін өткен жылы Лига комиссары ретінде тағайындаған шешімін еске түсірді; The New York Times тіпті Хейсті "экран Лэндисі" деп атады. Хейс жылына 100 000 доллар жалақы алды және Американың кино өндірушілер мен таратушыларының (MPPDA) президенті болып 25 жыл қызмет етті, онда ол "индустрияны шабуылдардан қорғады, көңіл көтеруші кеңестер айтты және жаулықты тоқтату туралы келісімдер жасады". 1924 жылы Хейс студиялардың ескеруіне кеңес берген "Формула" деп аталатын ұсыныстар жинағын ұсынды және кинорежиссерлерден жоспарлап отырған фильмдерінің сюжеттерін кеңсесіне сипаттауларын сұрады. 1915 жылы Жоғарғы Сот Огайо штатының Индустриялық комиссиясына қарсы "Mutual Film Corporation" ісінде сөз бостандығы киноға қатысты емес деп бірауыздан шешім шығарды. Бұрын фильмдерді тазартуға жасалған әрекеттер (мысалы, 1916 жылы студиялар Ұлттық киноиндустрия қауымдастығын (NAMPI) құрған кезде) көп нәтиже бермеді. Нью-Йорк 1921 жылы цензуралық кеңес құру арқылы Жоғарғы Соттың шешімінен пайдаланған алғашқы штат болды. Вирджиния келесі жылы соған ілесіп, дыбыстық фильм пайда болғанға дейін сегіз штат кеңеске ие болды, бірақ олардың көпшілігі тиімсіз болды. 1920 жылдары Нью-Йорк сахнасында, кейіннен экрандық материалдың жиі көзі болған, топлесс шоулар, дөрекі сөздермен, ересектерге арналған тақырыптармен және жыныстық қылықты диалогтармен толтырылған қойылымдар болды. Дауыс жүйесіне ауысу процесінің басында Нью-Йоркте қабылданған нәрсе Канзаста қабылданбауы мүмкін екені анық болды. Алайда, қағидаларды күштеңдетудің жолы әлі табылмады.

Кодқа дейінгі: 1927 жылы ұсынылған "Қоймаңыз" және "Қорық болыңыз"

1927 жылғы 29 маусымда қабылданған қаулыда МППДА «істемеу керек» және «сақтық керек» тізімдерін олардың «Магна Харта» деп атаған құжатында ресімдеді. Осылардың көптегені кейіннен Кодекстің маңызды қағидаларына айналды.

Ешқашан

"Осы Ассоциация мүшелері түсірген суреттерде, оларға қандай қатыс болмасын, төмендегі тізімге енген нәрселер көрсетілмеуі керек": және оны студияларға жіберді. Лорд ерекше қызығушылықпен дыбысты фильмдердің балаларға тигізетін әсеріне алаңдады, оларды осының әсеріне аса сезімтал деп есептеді. SRC (бұрынғы Америкалық Қызыл Кресттің атқарушы хатшысы, полковник Джейсон С. Джой басқаратын) фильмнің түсірілуін бақылау және қажет болған жағдайда өзгерістер немесе қысқартулар енгізу туралы студияларға кеңес беруге жауапты болды. 31 наурызда MPPDA Кодекске бағынуға келісті. Өндіріс кодексінің мақсаты – кең аудиторияға таратылатын фильмдерге шектеу қою, осылайша фильмдердің барлық көрермендерге ұнауына кедеріс келтіру болды.

Мазмұны

Код екі бөлікке бөлінді. Біріншісі – «жалпы қағидалар» жиынтығы, ол суреттің «көргендердің моральдық деңгейін төмендетуіне» тыйым салды, әйелдер, балалар, төменгі топтар және «әсерге ұшырауға бейім» саналы адамдарға дұрыс әсер етпеу үшін, «дұрыс өмірлік стандарттарды» көрсетуді талап етті және соңында суретте заңға қарсы күлкі орын алуына немесе «оның бұзылуына көңіл білдіруіне» тыйым салды. Гомосексуалистер де-факто жыныстық бұзылуға тыйым салуға енгізілді, ал нәсілдік араласуды бейнелеуге тыйым салынды (1934 жылға қарай бұл тек қара және ақ нәсілдер арасындағы жыныстық қатынастар деп анықталды). Сондай-ақ, «тек ересектерге арналған» саясаты күмәнді, тиімсіз стратегия болып табылады және оны жүзеге асыру қиын болады делінген; алайда, «жетілген сананың жас адамдарға зиян келтіретін сюжеттердегі мәселені оңай түсінуіне және зиянсыз қабылдауына» мүмкіндік берілді. Егер балалар қадағалауда болса және оқиғалар эллипстік түрде көрсетілсе, «кинодан шабыттанған ой қылмысының мүмкіндігі» қарастырылды. Некеден тыс жыныстық қатынастар, олар тартымды немесе әдемі болып көрсетілмеуі керек болды, құмарлық оятпайтын және оларды қалыпты санағандай етіп көрсетілмеуі керек еді. Кез келген жыныстық акті, бұзық деп есептелсе, соның ішінде бір жынысты қатынастар, жыныстық қатынас немесе романтика туралы кез келген ұсынысқа тыйым салынды. Билік иелеріне құрметпен қарау қажет болды, ал дін қызметкерлерін күлкілі кейіпкерлер немесе жамандық жасаушылар ретінде көрсетуге болмады. Кейбір жағдайларда саясаткерлер, полиция қызметкерлері және судьялар жамандық жасаушылар бола алады, егер жамандық жасаушылар ретінде бейнеленген адамдар ережеден тыс ерекшеліктер болса ғана. Бүкіл құжат католиктік рухта жазылған және өнерді сақтықпен ұстау қажет екені айтылды, өйткені ол «әдепсіздікке әкелуі мүмкін» және оның «терең моральдық маңызы» күмәнсіз. Қайталанатын тақырып – «көптеген жағдайларда көрермендер жамандықтың дұрыс емес екеніне, ал жақсылықтың дұрыс екеніне сенімді болуы керек». 19 ақпан 1930 жылы «Variety» журналы Кодтің толық мазмұнын жариялады және мемлекеттік киноцензуралық кеңестердің көп ұзамай ескіргенін болжады; алайда, Кодті орындауға міндетті адамдар – Джейсон Джой (1932 жылға дейін комитет төрағасы) және оның ізбасары Джеймс Уингейт – көбінесе ынтасыз және/немесе тиімсіз болды. «Көк періште» – кеңсе қараған алғашқы фильм, оны Джой ешқандай түзетусіз мақұлдады, бірақ Калифорния цензурасы оны әдепсіз деп тапты. Джойға жылына 500 фильмді қарауға тура келді. 1930 жылы Хейс кеңсесінің киностудияларға фильмдерден материалдарды алып тастауға бұйрық беруге құқығы болмады, оның орнына олармен ақылдасып, кейде тілеу-тілек айтты. Жағдайды қиындата отырып, шағымдану процесі соңғы шешімді қабылдау жауапкершілігін студиялардың қолына жүктеді. Бірақ алғашқы суретте, жаратылыс дүниеге келгенде, оның ақылсыз ғалым жаратушысы «Енді Құдай болу сезімін білемін!» деп жариялады. Кодты елемеудің бір себебі, кейбір адамдар мұндай цензураны 1920-шы және 1930-шы жылдардың басындағы еркіндікке ұмтылған әлеуметтік көзқарастарға байланысты әдепсіз деп тапты. Бұл Виктория дәуірін кейде наивті және артта қалған деп мазақтап, сынаған кезең болды. Код жарияланғанда, либералды «The Nation» журналы оған шабуыл жасады. Көп ұзамай, Кодты бұзу ашық құпияға айналды. 1931 жылы «Голливуд репортері» Кодты мазақтап, «Хейстің моральдық кодексі енді тіпті әзіл емес, ол жай ғана естелік» деген аноним сценаристтің сөзін келтірді; екі жылдан кейін «Variety» осылай істеді. Өндірістік кодекс федералды, мемлекеттік немесе қалалық үкімет тарапынан жасалмаған және орындалмаған; Голливуд студиялары үкімет цензурасынан қашу үмітімен, үкіметтік реттеуге қарағанда өзін-өзі реттеуді артық көреді. Дене шынықтыру және спорт саласындағы жаңалықтар: «Үнсіз бұзықтық жаман болды. Дауыстап айтылған бұзықтық цензурадан кек алуды талап етті». Брандейс университетінің американдық зерттеулер профессоры Томас Доэрти Кодты «тек «жасамайсың» тізімі емес, католик доктринасын Голливуд формуласына байлап, уағыз айтуға тырысқан нәрсе» деп анықтады. Күнәлілер жазаланады, ізгілер марапатталады, шіркеу мен мемлекеттің билігі заңды, ал неке одағы қасиетті». Жозеф И. Брин, қоғаммен қарым-қатынаста жұмыс істеген белгілі католик, ПКА төрағасы болып тағайындалды. Бриннің 1954 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін басқарған кезінде Өндірістік кодекс...

Тастауы

1963 жылы Кодексті «либералдаған» MPAA президенті Эрик Джонстон қайтыс болды. Келесі үш жыл екі топтың билік үшін күресімен ерекшеленді, бұл Кодекстің тұрақсыз қолданылуына әкелді. Ақырында, 1966 жылы «либералды» фракция басымдық танытты, ал Джек Валенти Ассоциацияның жаңа басшысы болды. Аралық кезеңдегі хаос оны жүзеге асыруды мүмкін емес етті, ал Өндіріс кодексіне қарсы болған Валенти фильмдерге шектеулерді жеңілдететін рейтингтік жүйе әзірлеу жұмысын бастады. Бұл идея 1960 жылы «Some Like It Hot» және «Anatomy of a Murder» фильмдерінің сәттілігіне жауап ретінде қарастырылған болатын. 1966 жылы Warner Bros. компаниясы «Кім Вирджиния Вульфтен қорқады?» фильмін шығарды, ол «Ересек көрермендерге ұсынылады» (SMA) белгісімен алғашқы фильм болды. PCA кеңесі фильмнің ашық тілін цензуралау мәселесінде екіге бөлінгендіктен, Валенти келісімге келді: «screw» сөзі алынып тасталды, бірақ «жетекшіні ұрып тастау» сияқты басқа тілдік өрнектер сақталды. Фильм бұрынғыда тыйым салынған тілге қарамастан, Өндіріс кодексінен өтті. MPAA фильмдер рейтингісі 1968 жылдың 1 қарашасында күшіне енді. «G» – барлық жастағы көрермендерге ұсынылады, «M» – ересек көрермендерге ұсынылады, «R» – шектеулі көрсетілім (16 жасқа дейінгілер ата-анасымен немесе ересек қамқоршысымен бірге болса ғана кіре алады), ал «X» – 16 жасқа дейінгілерге кіруге рұқсат жоқ. 1968 жылдың соңында Джеффри Шурлок лауазымынан кетіп, PCA тиімді түрде таратылды, оның орнына Код және рейтингтік басқарма (CARA) құрылды, оның төрағасы Юджин Догерти болды. CARA 1978 жылы «Код» терминін «Классификация» терминімен алмастырды. 1969 жылы Вилгот Шёманның режиссерлік еткен швед фильмі «I Am Curious (Yellow)» АҚШ-та сексуалдық мазмұнын ашық бейнелегені үшін бастапқыда тыйым салынды, бірақ бұл шешім Жоғарғы сотпен жоққа шығарылды. 1970 жылы «ересек көрермендер» терминіне байланысты туындаған шатасулардың салдарынан «M» рейтингі «GP» рейтингісіне өзгертілді, ол «жалпы көрсетілімге арналған, бірақ ата-аналық бақылау ұсынылады» деген мағынаны білдірді, ал 1972 жылы қазіргі «PG» – «ата-аналық бақылау ұсынылады» рейтингісіне өзгертілді. 1984 жылы «Gremlins» және «Индиана Джонс және Ажал ғибадатханасы» сияқты «PG» рейтингісіндегі фильмдердегі қорқынышты элементтердің күштілігіне байланысты туындаған қоғамдық наразылықтарға жауап ретінде «PG-13» рейтингісі «PG» және «R» арасындағы аралық деңгей ретінде құрылды. 1990 жылы «X» рейтингісі «NC-17» (17 жасқа дейінгілерге кіруге рұқсат жоқ) рейтингісімен ауыстырылды, өйткені бұрынғысы порнографиямен байланысты болды. «X» рейтингісі MPAA-мен сауда белгісі ретінде тіркелмегендіктен (өндірушілер мұндай өнімді өздері бағалайды деп күтілген), ол көп ұзамай ересектерге арналған кітап дүкендері мен театрлармен иеленді, олар өз өнімдерін «X», «XX» және «XXX» рейтингісімен сата бастады. Американдық гуманистік қауымдастық Хейс кеңсесіне өндіріс алаңдарындағы жануарларға қатысты бақылау құқығы үшін тәуелді болғандықтан, 1966 жылы Хейс кеңсесінің жабылуы өндіріс алаңдарында жануарларға қатыгездіктің көбеюімен бірге жүрді. Қауымдастық 1980 жылға дейін оған қайта қол жеткізе алмады.