Кіріспе
Asparagaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Дала гүлдері (Convallaria majalis; /kɒnˈvælɪəriə məˈdʒeɪlɪs/), кейде "дала лилиясы" деп те жазылады, көктемде шоғырланған, тәтті иісті, төмен қарап тұратын, қоңырау пішіндес ақ гүлдері бар орман гүлді өсімдігі. Бұл өсімдік Азия мен Еуропаның салқын және орташа белдеулі Солтүстік жарты шарларында табиғи түрде өседі. Convallaria majalis var. montana, сондай-ақ "американдық дала гүлі" деп белгілі, Солтүстік Америкаға тән. Жүрек гликозидтерінің (карденолидтердің) жоғары концентрациясына байланысты, адамдар мен басқа жануарлар жесе, өте улы. Басқаша атаулары: мамыр қоңыраулары, Әзіретіміздің жасы және Мәриямның жасы. Оның француз тіліндегі атауы – "мюге", кейде гүлдің иісін имитациялайтын парфюмерияның атауларында қолданылады. Көне Англияда бұл өсімдік "қолғап шөп" (қолдың жарасын емдеу үшін қолданылатын шөп) немесе "Аполлинарис" (Аполлонның тапқандығы туралы аңыз бойынша) деп белгілі болған.
Lily of the valley (Convallaria majalis ; ,/k//ɒ//n//v//ə/'/l//eɪ//r//i//ə// //m//ə/'/dʒ//eɪ//l//ᵻ//s/), sometimes written lily of the valley, is a woodland flowering plant with sweetly scented, pendent, bell shaped white flowers borne in sprays in spring. It is native throughout the cool temperate Northern Hemisphere in Asia and Europe. Convallaria majalis var. montana, also known as the American lily of the valley, is native to North America. Due to the concentration of cardiac glycosides (cardenolides), it is highly poisonous if consumed by humans or other animals. Other names include May bells, Our Lady's tears, and Mary's tears. Its French name, muguet, sometimes appears in the names of perfumes imitating the flower's scent. In pre modern England, the plant was known as glovewort (as it was a wort used to create a salve for sore hands), or Apollinaris (according to a legend that it was discovered by Apollo).
Сипаттама
Конваллярия майалис – жер астындағы тамырсабақтар арқылы кең колониялар құратын көп жылдық шөптесін өсімдік. Жазда тамырсабақтардың ұштарынан тік бұтақтар пайда болады. Көктемде олар жаңа жапырақты бұтақтарға айналады, бірақ жер астындағы басқа бұтақтармен байланыста қалады. Сабақтары биік болады, бір немесе екі жапырағы өседі; гүл шоғырлы сабақтарында екі жапырақ және сабақтың жоғарғы жағында бестен он беске дейін гүлдер орналасқан. Гүлдері алты ақ немесе сирек қызғылт түсті тепалдықтан тұрады, олар негізінде бірігіп қоңырау тәрізді пішін жасайды, диаметрі және тәтті хош иісі бар. Гүлдеу көктемнің соңында болады, алтыстық жарты шардағы жылы қыстарда наурыздың басында гүлдейді. Жемісі – диаметрі шамалы қызыл-сары жидек, ішінде бірнеше ірі, ақшыл-қоңыр түсті тұқымдар болады, олар кепкенде мөлдір, дөңгелек пішіндес бұршаққа айналады. Өсімдіктер өзімен-өзі тозаңдана алмайды, сондықтан бір клондан тұратын колониялар тұқым бере алмайды.
Таксономия
APG III жүйесінде тұқым Asparagaceae тұқымдасына, Nolinoideae (бұрынғы Ruscaceae) кіші тұқымдасына жатқызылады. Бұрын ол өз отбасы Convallariaceae-ға жатқызылған, ал көптеген lilioid monocots сияқты, одан бұрын лилия тұқымдасы Liliaceae-ға жатқызылған. Кейбір ботаниктер кейде оларды жеке түрлер немесе түршелер ретінде қарастырған үш сорт бар. Конваллярия майалис вar. keiskei – Қытай мен Жапониядан, қызыл жемістері және тостаған тәрізді гүлдері бар (қазір кеңінен Convallaria keiskei деп аталады).
C. majalis var. majalis – Еуразиядан, гүлдерінде ақ қарыншықтары бар.
C. majalis var. montana – АҚШ-тан, гүлдерінде жасыл түсті орта қабырғалары болуы мүмкін.
Convallaria transcaucasica кейбір мамандармен жеке түр ретінде танылады, ал бұрын Convallaria japonica деп аталған түр қазір Ophiopogon japonicus деп жіктеледі. Шығыс сорты, C. majalis var. keiskei, Жапонияда және Шығыс Азияның бір бөлігінде кездеседі. C. majalis var. montana (синонимі C. majuscula) сортының шектеулі жергілікті популяциясы АҚШ-тың шығысында кездеседі. Алайда, американдық сорттың жергілікті статусы туралы пікірталас бар. Көптеген көпжылдық гүлді өсімдіктер сияқты, C. majalis да екі түрлі көбею жолына ие: вегетативті жолмен жыныссыз және гаметалардың бірігуі арқылы тұқым арқылы жынысты көбею.
C. majalis var. majalis – from Eurasia, with white midribs on the flowers
C. majalis var. montana – from the United States, maybe with green tinted midribs on the flowers
Convallaria transcaucasica is recognised as a distinct species by some authorities, while the species formerly called Convallaria japonica is now classified as Ophiopogon japonicus. An eastern variety, C. majalis var. keiskei, occurs in Japan and parts of eastern Asia. A limited native population of C. majalis var. montana (synonym C. majuscula) occurs in the Eastern United States. There is, however, some debate as to the native status of the American variety. Like many perennial flowering plants, C. majalis exhibits dual reproductive modes by producing offspring asexually by vegetative means and sexually by seed, produced via the fusion of gametes.
Экология
Convallaria majalis - жартылай көлеңкелі өсімдік, мезофильді түр және жылы жазды жақсы көреді. Ол балшықты немесе құмды, қышқылдан орташа сілтілі, құрамында көп мөлшерде гумус бар топырақтарды ұнатады. Корольдік бау-бақша қоғамының мәліметінше, сәл сілтілі топырақтар ең қолайлы. Бұл Еуразия және субокеандық аймақтарда таралған түр, және тауларда белгілі бір биіктікке дейін өседі. Convallaria majalis кейбір мотылдар мен көбелектердің (Lepidoptera) дернәсілдері үшін тағамдық өсімдік болып табылады, оның ішінде сұр чидің де. Lilioceris merdigera жапырақты қоңызының ересектері мен дернәсілдері де карденолидтерге төзімді келіп, жапырақтармен қоректене алады.
Өсімдіктер
Convallaria majalis гүлдерінің хош иісі мен көлеңкелі жерлерде жерді жабатын қабілеттері үшін бақшаларда кеңінен өсіріледі. Ол Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшалық еңбек сіңіргені» сыйлығына ие болды. Қолайлы жағдайда ол үлкен топтамалар құрай алады. Әртүрлі түрлері мен сорттары өсіріледі, оның ішінде қос гүлді, раушангүл түсті, түрлі-түрлі жапырақтары бар және қалыпты түрлерінен ірілеу өсетін өсімдіктер де бар.
Токсикология
Өсімдіктің барлық бөліктері, оның ішінде балаларды қызықтыруы мүмкін қызыл жидектері де уландыра алады. Егер оны жұтса, іш ауруы, лоқсып құсу, жүрек соғысының бұзылуы сияқты әсерлер пайда болуы мүмкін. Кейіннен өндірісі өзгертілгенімен, ол классикалық туынды саналады. Өзен сағасы гүлдерінен табиғи хош иіс алу мүмкін болмағандықтан, оның иісін синтетикалық жолмен қайта жасайды; Diorissimo бастапқыда гидроксицитронеллал арқылы бұл мақсатқа жеткен, бірақ Еуропалық химиялық агенттік оны теріге аллергия тудыратын зат деп санайды және қолдануы шектелген. Бұл гүлді еліктейтін немесе оған негізделген басқа парфюмерияларға Анри Роберттің "Муге де Буа" (1936), Пенхалигонның "Лили оф дө Вэлли" (1976) жатады. "Лили оф дө Вэлли" принц Уильям мен Кэтрин Миддлтонның тойындағы гүл шоғында қолданылған. Монако ханшайымы Грейс та өз үйлену тойына осы гүлді таңдаған. 20 ғасырдың басында Францияда 1 мамыр – Халықаралық еңбек күнінде (La Fête du Muguet немесе Лили оф дө Вэлли күні деп те аталады) еңбек ұйымдары мен жеке тұлғалар өзен сағасы гүлдерін салық төлемей (тек сол күні) көктемнің символы ретінде сату дәстүрі қалыптасқан. Өзен сағасы гүлдері Хелстонда (Корнуолл, Ұлыбритания) Флора күнінде (әр жылдың 8 мамырында, Түкті биге қараңыз) "мамырдың" және жаздың басталуын білдіреді. Корнуолл айманындағы пабтарда (Хелстонның жанындағы Кадгуитте Флора күнінде) "Лили оф дө Вэлли" деген ән орындалады; бұл ән қызықтыратыны, Теннесси штатының Нэшвилл қаласындағы Фиск университетінің Юбилейлік әншілерінен шыққан.
Халықтық медицина
Бұл өсімдік халық медицинасында ғасырлар бойы қолданылып келеді. Роберт Луис Стивенсонның 1886 жылы жазылған "Қиып алу" романында "Лилиидің суы" деп айтылады, онда ол "подаграға қарсы жақсы" және "жүректі тыныштандырып, есте сақтауды күшейтеді" және "соқпаққа шалдыққандарға сөйлеу қабілетін қайтаруға көмектеседі" делінген. Лилияның адам ауруларын емдеуде тиімді екенін көрсететін ғылыми дәлел жоқ. 1967 жылы ол Финляндияның ұлттық гүлі болып жарияланды. "Гүлдер тілінде" лилия бақыттың қайта оралуын символдайды.
Мифтер мен дін
"Қолпақтың қызғалдағы" деген атау, басқа еуропалық тілдердегі сәйкес атаулары сияқты, "Ән жырлары" кітабының 2:1 аятындағы "салалардың қызғалдағы" (кейде "қолпақтың қызғалдағы" деп те аударылады) деген тіркеске сілтеме жасайды. Еуропалық шөпшілердің бұл тіркесті нақты бір өсімдік түрін атау үшін қолдануы 15 немесе 16 ғасырдың соңында пайда болған сияқты. Нео-латын тіліндегі convallaria термині (Карл Линней жасаған) және, мысалы, швед тіліндегі liljekonvalj атауы Вульгатадағы lilium convallium сөзінен туындаған.