Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қорғасын(II) нитраты – химиялық формуласы Pb(NO3)2 болатын бейорганикалық қосылыс. Ол көбінесе түссіз кристал немесе ақ ұнтақ түрінде кездеседі және көптеген басқа қорғасын(II) тұздарынан өзгеше, суда жақсы ериді. Орта ғасырлардан бері "plumbum dulce" деген атпен белгілі, қорғасын(II) нитратын металл қорғасыннан немесе қорғасын оксидінен азот қышқылында өндіру көлемі шағын болды, ол басқа қорғасын қосылыстарын жасау үшін тікелей қолданылды. 19 ғасырда қорғасын(II) нитраты Еуропа мен АҚШ-та коммерциялық түрде өндіріле бастады. Тарихи тұрғыдан алғанда, негізгі қолданысы қорғасын бояулары үшін пигменттер өндірудегі шикізат ретінде болды, бірақ бұл бояулар титан диоксидіне негіделген, аз улы бояулармен алмастырылды. Басқа өнеркәсіптік қолданыстары нейлон мен полиэстерде жылу тұрақтандыру және фототермографиялық қағазға жабын жағу үшін пайдаланылды. 2000 жылдан бері қорғасын(II) нитраты алтынды цианидтеуде қолданыла бастады. Қорғасын(II) нитраты улы зат, сондықтан оны жұтудан, дем алудан және терімен тікелей жанасудан сақтау үшін сақтықпен қолдану қажет. Қорғасынның қауіптілігіне байланысты, қорғасын(II) нитратының қолданылу аясы үнемі бақылауда.
Lead(II) nitrate is an inorganic compound with the chemical formula Pb(NO3)2. It commonly occurs as a colourless crystal or white powder and, unlike most other lead(II) salts, is soluble in water. Known since the Middle Ages by the name plumbum dulce, the production of lead(II) nitrate from either metallic lead or lead oxide in nitric acid was small scale, for direct use in making other lead compounds. In the nineteenth century lead(II) nitrate began to be produced commercially in Europe and the United States. Historically, the main use was as a raw material in the production of pigments for lead paints, but such paints have been superseded by less toxic paints based on titanium dioxide. Other industrial uses included heat stabilization in nylon and polyesters, and in coatings of photothermographic paper. Since around the year 2000, lead(II) nitrate has begun to be used in gold cyanidation. Lead(II) nitrate is toxic and must be handled with care to prevent inhalation, ingestion and skin contact. Due to its hazardous nature, the limited applications of lead(II) nitrate are under constant scrutiny.
Тарих
Қорғасын нитратын алғаш рет 1597 жылы алхимик Андреас Либавий ашты, ол бұл затты "тәтті қорғасын" деген мағына беретін plumbum dulce деп атады, себебі оның дәмі тәтті болған. Ол металл қорғасынды концентрленген азот қышқылымен реакцияға түсіру арқылы өндіріледі, онда ол аз еруге қабілетті. Бұл зат хромды сары (қорғасын(II) хроматы, PbCrO4), хромды қызғылт сары (негізгі қорғасын(II) хроматы, Pb2CrO5) және Неаполь сарысы сияқты пигменттер жасау үшін шикізат ретінде қолданылды. Бұл пигменттер калико және басқа да маталарды бояу және басып шығару үшін пайдаланылды. Сонымен қатар, ол қара ұнтақта тотықтырғыш ретінде және қорғасын азидімен бірге арнайы жарылғыш заттарда қолданылды.
Lead nitrate was first identified in 1597 by the alchemist Andreas Libavius, who called the substance plumbum dulce, meaning "sweet lead", because of its taste. It is produced commercially by reaction of metallic lead with concentrated nitric acid in which it is sparingly soluble. It has been produced as a raw material for making pigments such as chrome yellow (lead(II) chromate, PbCrO4) and chrome orange (basic lead(II) chromate, Pb2CrO5) and Naples yellow. These pigments were used for dyeing and printing calico and other textiles. It has been used as an oxidizer in black powder and together with lead azide in special explosives.
Қолданбалар
Қорғасын нитраты нейлон мен полиэстерлерде жылу тұрақтандырғыш ретінде, фототермографиялық қағазға жағу үшін және кеміргіштерге қарсы препараттарда қолданылған. Органикалық химияда, ол дитиокарбаматтардан изотиоцианаттар дайындау үшін пайдаланылуы мүмкін. SN1 реакциясында бромидті байланып алушы ретінде қолданылуы туралы мәлімделген.
Lead nitrate has been used as a heat stabiliser in nylon and polyesters, as a coating for photothermographic paper, and in rodenticides. In organic chemistry, it may be used in the preparation of isothiocyanates from dithiocarbamates. Its use as a bromide scavenger during SN1 substitution has been reported.
Қауіпсіздік
Қорғасын(II) нитраты улы, және жұтылғанда жедел қорғасын улануына әкелуі мүмкін, бұл барлық ерігіш қорғасын қосылыстарына қатысты. Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі (IARC) барлық органикалық емес қорғасын қосылыстарын адамдар үшін күдікті канцерогенді деп жіктейді (2А санаты). Олар тәжірибелік жануарларда бүйрек қатерлі ісігі және глиомамен, ал адамдарда бүйрек қатерлі ісігі, ми қатерлі ісігі және өкпе қатерлі ісігімен байланысты, бірақ қорғасынға ұшыраған жұмысшылар туралы зерттеулер көбінесе арсенге бір уақытта ұшыраумен қиындатылады. Қорғасын гема биосинтез жолындағы δ-аминолевулин қышқылы дегидратазасы (порфобилиноген синтетазасы) және ДНК-ның дұрыс метаболизмі үшін маңызды пиримидин 5' нуклеотидазасы сияқты бірқатар ферменттердегі мырыштың орнына қойылды, сондықтан ұрыққа зиян келтіруі мүмкін.
Lead(II) nitrate is toxic, and ingestion may lead to acute lead poisoning, as is applicable for all soluble lead compounds. All inorganic lead compounds are classified by the International Agency for Research on Cancer (IARC) as probably carcinogenic to humans (Category 2A). They have been linked to renal cancer and glioma in experimental animals and to renal cancer, brain cancer and lung cancer in humans, although studies of workers exposed to lead are often complicated by concurrent exposure to arsenic. Lead is known to substitute for zinc in a number of enzymes, including δ aminolevulinic acid dehydratase (porphobilinogen synthase) in the haem biosynthetic pathway and pyrimidine 5′ nucleotidase, important for the correct metabolism of DNA and can therefore cause fetal damage.