Кіріспе

Арсенді анықтау әдісі

Марш тестісі – арсенді анықтаудың жоғары сезімтал әдісі, әсіресе арсен у ретінде қолданған кезде сот-медициналық токсикология саласында өте пайдалы. Оны химик Джеймс Марш әзірлеген және алғаш рет 1836 жылы жариялаған. Бұл әдіс 1970 жылға дейін сот-медициналық токсикологияда жақсартылып қолданыла берді. Арсен, ақ арсен триоксиді түрінде, иісі жоқ, тамақ пен сусындарға оңай қосылатын және Марш тестісі ойда келгенге дейін денеде із іздеуге келмейтін, өте танымал у болатын. Францияда оны "poudre de succession" ("мұрагерлік ұнтақ") деп атаған. Арсенмен уланғанда симптомдар холераға ұқсас болады.

Жағдайлар мен әдістеме

Алдын ала сынақтар болғанмен, кейде олар жеткілікті сезімтал емес болып шықты. 1832 жылы Джон Бодл әкесінің әкесін улағандықтан сотқа тартылды, ол кофесіне мырыш қосыпты. Корольдік қару-жарақ арсеналында жұмыс істейтін химик Джеймс Марш, оның ішінде мырыш бар екенін анықтау үшін сотқа шақырылды. Ол күдікті сұйықтық арқылы сутек сульфидін өткізу арқылы стандартты сынақ жүргізді. Марш мырышты анықтады, бірақ сары шөгінді жақсы сақталмады және алқабилерге ұсынылған кезде нашарлап кетті. Алқабилер сенімді болмады және Джон Бодл ақталды. Осыған ашуланып, әсіресе Джон Бодл кейіннен әкесін өлтіргенін мойындағаннан кейін, Марш мырыш бар екенін дәлелдейтін жақсырақ сынақ ойлап табуға шешті. Шееленің жұмысын негізге ала отырып, ол мырыштың ең кішкентай іздерін ғана емес, сонымен қатар оның мөлшерін де анықтай алатын қарапайым шыны құрал жасады. Тіннің немесе дене сұйықтығының үлгісін мырыш пен қышқыл бар шыны ыдысқа қосса, мырыш пен қышқылдың әрекеттесуінен сутекпен қатар арсин газы да пайда болады. Бұл газ қоспасын тұтандырса, кез келген арсин мырыш пен су буына тотығады. Бұл оттың ағынында ұсталған суық керамикалық ыдысты күміс түсті қара мырышпен бояйды, бұл физикалық тұрғыдан Метцгер реакциясының нәтижесіне ұқсас. Бояудың қарқындылығын белгілі мөлшердегі мырышпен жасалған пленкалармен салыстыруға болады. Мырыштың өте аз мөлшері (0,02 мг-ға дейін) анықтауға болады, сонымен қатар сынақ мырышқа өте нақты болды. Антимон (Sb) стибин (SbH3) газын түзету арқылы жалған оң нәтиже бере алады, ол қыздырғанда ыдырайды және ұқсас қара шөгінді түзеді, бірақ ол натрий гипохлориті (NaOCl) ерітіндісінде ерімейді, ал мырыш ериді. Бисмут (Bi) да бисмутин (BiH3) түзетін жалған оң нәтиже береді, сонымен қатар ол NaOCl және аммоний полисульфидіне (біріншісі As-қа, екіншісі Sb-ға шабуыл жасайды) қарсы тұру қабілетімен ерекшеленеді.

Бірінші маңызды қолдану

Марш тесті тиімді болғанымен, оның алғаш рет жарияланған қолданылуы – шын мәнінде, сот-медициналық токсикологиядан алынған алғашқы дәлел – 1840 жылы Францияның Туль қаласындағы Лафарж улануы ісінде болды. Құю фабрикасының иесі Чарльз Лафарж әйелі Маридің оны арсеникпен улағандығы күдігіне ілікті. Күдікті жағдайды растайтын дәлелдер көп болды: ол жергілікті химиктен үйіндегі егеуқұйрықтарды өлтіру үшін арсеник триоксиді сатып алғаны анықталды. Сонымен қатар, олардың қызметшісі оның суына ақ ұнтақ салып бергенін мойындады. Тамақтағы удың ескі әдістермен де, Марш тестісімен де табылса, күйеуінің денесін қазу кезінде тексерген химиктер арсеник таппады. Қорғаныс тарапынан шақырылған белгілі токсиколог Матье Орфила, сонымен қатар Марш тестісінің сарапшысы, нәтижелерді зерттеді. Ол тестіні қайтадан жасап, Марш тестісінің қате нәтижелерге себеп болмағанын, оны жасағандардың қателік жасағанын көрсетті. Осылайша Орфила Лафарж денесінде арсеник бар екенін тестілеу арқылы дәлелдеді. Нәтижесінде Мари кінәлі деп танылып, өмір бойына түрмеге кесілді.

Әсерлер

Лафарж ісі даулы болды, себебі ол елді мадам Лафарж кінәлі ме, кінәлі емес пе дегенге сенетін немесе сенбеген топтарға бөлді. Дегенмен, Марш сынағының әсері зор болды. Француз баспасөзі сот процесін кеңінен жариялады және сот-медициналық токсикология саласына лайықты құқықтық мәртебе беру үшін қажетті жаңғыртуды жасады, бірақ кейбір жағынан оны жөнге келтірді: нақты Марш сынақтары салонтарда, қоғамдық лекцияларда және тіпті Лафарж ісін қайта жасайтын кейбір қойылымдарда жүргізілді. Марш сынағының болуы да ескерту ретін берді: әдейі арсенмен улау жағдайлары азайды, себебі анықталу қорқынышы күшейді.

Көркем шығармаларда

Білл Бергсонның "Қауіпті өмір сүреді" кітабында белгілі бір шоколадтың мырышпен уланғандығын дәлелдеу үшін Марш сынағы қолданылады. Лорд Питер Уимсидің қызметшісі Бунтер "Қуатты у" деп аударылатын Марш сынағын кінәлінің мырышты жасырын түрде иеленгенін көрсету үшін қолданады. Алан Брэдлидің "Шымкент сыпырушылары шаңға айналады" романында 12 жасар детектив және химия генийі Флавия де Люс Марш сынағын қолданып, мырыш кісі өлтірушінің қаруы екенін анықтайды. 2017 жылғы BBC телесериалының бірінші эпизодында Марш сынағына сілтеме жасайтын, айна сынағы кейіпкердің әкесі мырышпен уланудан өлгенін растау үшін қолданылады. Алайда, сериал 1814-1820 жылдар аралығында өтетіндіктен, сынақтың пайда болуы тарихи дұрыс емес. "Патша шақырып келді" атты Ripper Street сериалының бірінші маусымының эпизодында полиция хирургы Гомер Джексон (Мэтью Ротенберг) улану құрбанының ішіндегілерге Марш сынағын жасайды және өлімге әкелетін удың мырыш емес, сурьма екенін анықтайды, себебі оттың қалдырған химиялық іздері натрий гипохлоритінде ерімейді.