Кіріспе

Вирджиния компаниясының бөлінісі Лондон компаниясы, ресми түрде Лондонның Вирджиния компаниясы деп аталатын, Вирджиния компаниясының бөлімі болды. Ол Солтүстік Американың шығыс жағалауын 34° және 41° солтүстік ендік аралығында колонизациялауға жауапты болды.

Шығу тегі

Лондон компаниясына берілген аумаққа Солтүстік Американың шығыс жағалауы 34-ші параллельден (Кейп-Фер) солтүстікке қарай 41-ші параллельге дейін (Лонг-Айленд бұғазында) кірді. Вирджиния компаниясы мен колониясының бір бөлігі ретінде Лондон компаниясы Атлант мұхиты мен ішкі Канаданың үлкен бөлігін иеленді. Компанияға осы аймақта 259 км² аумақта қоныс салуға рұқсат берілді. Компанияның 38-ші параллельдің солтүстігіндегі аумағының бір бөлігі Плимут компаниясымен бөлісілді, соның шарты бойынша екі компанияның бірі де екіншісінен 161 км қашықтықта жаңа колония құрмауы керек еді. Лондон компаниясы 1607 жылдың 26 сәуірінде Чесапик шығанағының оңтүстік жағалауына қонды, оны қазіргі Вирджиния штатының жанындағы Генри мысығы деп атады. Лагерьді көшіру туралы шешім қабылдағаннан кейін, 1607 жылдың 4 мамырында олар Джеймс өзенінің сағасынан 64 км жоғары, Чесапик шығанағында Джеймстаун қонысын құрды. Кейінірек, 1607 жылы Плимут компаниясы қазіргі Мэн штатында Попхэм колониясын құрды, бірақ ол шамамен бір жылдан кейін тастап кетілді. 1609 жылы Плимут компаниясы таратылды. Осының нәтижесінде Лондон компаниясының жарғысы 38-ші және 40-шы параллельдер арасындағы бұрын бөліскен аумақтың «теңізден теңізге» дейін кеңейтілген жаңа грантымен жаңартылды. 1612 жылы ол Сомерс аралдарының (немесе Бермуданың) жаңа аумағын қосатын етіп түзетілді. Лондон компаниясы, әсіресе Вирджиния колониясында жұмыс күшінің жетіспеушілігінен қаржылық қиындықтарға тап болды. 1612 жылдан бастап Вирджиниядан темекінің жаңа, тәтті сорттарын экспорттаудан пайда көре бастады. 1619 жылы колонияда мерзімі белгілі қызмет көрсету жүйесі толыққанды дамыды; сол жылы метрополия темекінің Англияда коммерциялық өсірілуін тыйым салатын заң қабылдады. 1624 жылы компания жарғысын жоғалтты, ал Вирджиния корольдік колонияға айналды. Лондон компаниясының Сомерс аралдарындағы филиалы (толық атауы – Сомерс аралдарын мекендеу үшін Лондон қаласының компаниясы, бірақ көбінесе Сомерс аралдары компаниясы деп аталады) 1684 жылға дейін жұмыс істеді. Ренессанс Англиясында бай саудагерлер инвестициялық мүмкіндіктерді іздеді, сондықтан олар әлемнің әртүрлі бөліктерінде сауда жасау үшін бірнеше компания құрды. Әр компания инвесторлардан – «кәсіпкерлерден» тұрды, олар компания акцияларын сатып алды. Таж әр компанияға әлемнің белгілі бір аймағын зерттеу, қоныстандыру немесе сауда жасау монополиясын беретін жарғы берді. Пайда инвесторлар арасында олардың иеленген акциялар санына пропорционалды түрде бөлісті. 1585 жылдан 1630 жылға дейін 6300-ден астам ағылшын Ресей, Түркия, Африка, Шығыс Үндістан, Жерорта теңізі және Солтүстік Америкада сауда жасайтын акционерлік қоғамдарға инвестиция салды.

Негізін қалау

Виргиния компаниясының инвесторлары Жаңа әлемнің табиғи ресурстарынан пайда табуға үміттенген. 1606 жылы капитан Бартоломей Госнольд король Джеймс I-ге екі компанияға жарғы алды. Біріншісі, Лондонның Виргиния компаниясы (қазіргі уақытта «Лондон компаниясы» деп аталады), қазіргі Мэриленд, Виргиния және Каролина штаттарын 34° және 41° солтүстік ендік аралығында қамтыды. Госнольдтың негізгі демеушілері сэр Томас Гейтс, сэр Джордж Сомерс, Эдвард Уингфилд және Ричард Хаклюйт болды. Екінші компания, Лондонның Плимут компаниясы (бүгінде «Плимут компаниясы» деп танылады), қазіргі Пенсильвания, Нью-Джерси, Нью-Йорк және Жаңа Англияны қамтитын 45° солтүстік ендікке дейін қоныстануға уәкілдік алды. Компания әрбір колонияны құруға кеткен барлық шығындарды төледі, ал оның орнына ондағы барлық жерлер мен ресурстарды бақылады, барлық қоныс салушылардан компания үшін жұмыс істеуді талап етті. Виргиния компаниясының Англиядағы алғашқы басшысы – оның қазынашысы, сэр Томас Смайт болды, ол 1609 жылғы жарғыны жасады. Ол 1603 жылдан бастап Шығыс Үндістан компаниясының губернаторы қызметін атқарды және бір үзіліспен 1620 жылға дейін осы лауазымда қалды. Ауқымды жарнамалық кампанияда Уингфилд, Госнольд және басқа да бірнеше адам бүкіл Англия бойынша памфлеттер, пьесалар, уағыздар мен жарияламалар таратты, Жаңа әлемге инвестиция жасауға қызығушылықты арттыру мақсатында. Инвесторлар акцияларды жеке немесе топта сатып ала алатын болды. Шамамен 1700 адам акция сатып алды, олардың ішінде әртүрлі мамандықтар мен әлеуметтік топтардан ерлер, бай әйелдер, сондай-ақ сауда гильдиялары, қалалар мен округтер сияқты мекемелердің өкілдері бар еді. Акция сатудан түскен қаражат шетелдегі қоныстарды құруға жұмсалатын шығындарды, соның ішінде кемелер мен жабдықтарды төлеуге, жұмысшыларды жалдауға және дайындауға бағытталды. Виргиния компаниясының бір акциясы 12 фунт 10 шиллингке тұсты, бұл қарапайым жұмысшының алты айлық жалақысына тең болатын. Ең ірі инвестор Томас Уэст, Лорд де ла Уорр болды, ол 1610 және 1618 жылдар аралығында Виргинияның бірінші губернаторы болды. (Ағылшын отарлаушылары Делавэр өзеніне және Делавэр үнділері деп аталатын америкалық индейлердің Ленеп тайпасына оның құрметіне ат қойды.) Компанияның қызметі Виргиния колониясын қоныстандыру болды, бұл жұмыс күші әдеттегі келісімшарт жүйесі бойынша ерікті көшпенділермен қамтамасыз етілді. Компания үшін 7 жыл еңбек еткені үшін компания жол ақысын, тамақты, қорғауды және жер иелігін (егер жұмысшы тірі қалса) ұсынды.

Бірінші экспедиция

1606 жылдың желтоқсанында Вирджиния компаниясының үш кемесі, 105 ер адам мен баладан тұратын жолаушылар мен 39 экипаж мүшесін алып, Блэкволлден (Лондон) теңізге шығып, 1607 жылдың 26 сәуірінде Чесапик шығанағындағы Джеймс өзені деп аталған өзеннің оңтүстік жағасына қонды. Олар осы жағалауға Генри мүйісі деп ат қойды. Оларға жергілікті халық шабуыл жасады, сондықтан қоныс аударушылар солтүстікке қарай жылжуға мәжбүр болды. 1607 жылдың 14 мамырында осы алғашқы қоныс аударушылар өзеннің солтүстік жағалауындағы Джеймстаун аралын бекініс салу үшін таңдады. Алғашқы қоныс аударушылар тек тіршілік ету ғана емес, сонымен қатар Вирджиния компаниясының иелеріне пайда табуы тиіс еді. Қоныс аударушылар жағада алтын табылмағанына және ағаштарда асыл тастар өспегеніне көңіл көшіргенімен, жаңа мекенде басқа да мол байлықтар бар екенін түсінді. Алғашқы өнеркәсіптер, мысалы, шыны жасау, шайыр және қара май өндіру (теңіз кемелері үшін), сыра және шарап жасау табиғи ресурстар мен жердің құнарлылығын пайдаланды. Бастапқыда қоныс аударушылар ағаш-темірдің көп болуы экономиканың негізгі тірегі болады деп ойлады, себебі Ұлыбританияның орманды алқаптары көптен бері кесіліп тасталған еді. Американың шексіз көлемдегі арзан ағаш-темірі Ұлыбританияның (кейіннен Ұлыбританияның) теңіздік (сауда және әскери) үстемдікке қол жеткізуіне мүмкіндік беретін маңызды фактор болжалды. Алайда, қоныс аударушылар Вирджиния компаниясының экспортқа арналған тауар өнімдерін дамытуға қалаған уақытын жұмсай алмады. Олар тіршілік күресімен айналысты. Джеймс өзенінің жағасында орналасқан үш қабырғалы бекіністе қоныс аударушылар өздерінің ең алдымен Лондонның Вирджиния компаниясының қызметкерлері екенін және компания тағайындаған адамдардың нұсқауларын орындауға міндетті екенін білді. Оларға қарыстырып, жұмысшылар қару-жарақпен, киім-кешекпен және азық-түлікпен қамтамасыз етілді. Жеті жылдан кейін оларға өздеріне тиесілі жер берілуі керек еді. Қару-жарақ пен қару-жарақпен қамтамасыз еткен мырзаларға жер, дивидендтер немесе акциялардың қосымша үлесі төленеді. Бастапқыда отаршылдарды президент және король таңдаған жеті мүшелі кеңес басқарды. Басшылық мәселелері тез арада туындады. Джеймстаунның алғашқы екі басшысы аурумен, жергілікті халықтың шабуылдарымен, азық-түлік пен судың жетіспеуімен және әлеуметтік келіспеушіліктермен күресті. Көптеген қоныс аударушылар шекарада жаңа қоныс құруға дайын болмады. Капитан Джон Смит Вирджинияның үшінші президенті болғанда, ол колонияға қажетті мықты басшы екенін дәлелдеді. Өнеркәсіп гүлденді және Поухатан басшысының халқымен қарым-қатынас жақсарды.

Нұсқаулық

XVI ғасырда Роанок колониясы сияқты көптеген сәтсіз отарлау әрекеттерінен кейін және 1603 жылдың 24 наурызында король Джеймстің Англия тағына отыруымен отарлау әрекеті қайта жаңартылды, бірақ бұл жолы акционерлік қоғамдар арқылы, бұл корольдік қазынаға, яғни мемлекеттік қазынаға қатыстырмады. Осылайша, корольдік көзқарас бойынша, бұл іс қауіпсіз болып саналды. Бұл пайда табуға бағытталған кәсіпорын болғанымен, корольді халықаралық бәсекелестік және дінді тарату ынталандырды, ал Жаңа әлемге аттанған адамдарды экономикалық және әлеуметтік жағдайларын жақсарту мүмкіндігі қозғады. Сондықтан король Джеймс инвесторлар тобына патент берді, онда күзетшілерді қайда және нешеу орналастырудан бастап, қайда егін салуға дейін, барлық мәселеге қатысты егжей-тегжейлі нұсқаулар берілді. Ол "Сьюзан Констант" кемесінің капитаны Кристофер Ньюпортқа және "Годспид" кемесінің капитаны, үш кемеден тұратын экспедицияның жетекшісі Бартоломей Госнольдқа, олар Виргиния деп атаған жерге жеткендегі міндеттері туралы нұсқаулар берді. Әкімшілік және басқару мәселелері бойынша ешқандай нұсқау берілген жоқ.

1606 жылғы жарғы

Бірінші Вирджиния жарғысы колонияны басқару ережелерін белгіледі. Ол отаршылдық кеңес арқылы басқарылуға тиіс болған, бірақ ол тиімді болмады. 1610 жылы колонияны күштірек басқаруды қамтамасыз ету үшін Лорд Де Ла Уорр губернаторы жіберілді. Лорд Де Ла Уоррдың нұсқауларын және мүдделерін білдірген Лондондағы кеңес, компанияға инвестиция салған рыцарьлар, джентльмендер және саудагерлерден тұрды. Бұл жарғы сондай-ақ Лондонның Вирджиния компаниясының құзыретін теңіз жағалауынан 100 мильге және 38 градустан 45 градусқа дейінгі солтүстік ендікке дейін шектеді.

1609 жылғы жарғы

1609 жылы Вирджиния компаниясы екінші жарғысын алды, ол компанияға жаңа губернаторды өзінің акционерлерінен таңдауға рұқсат берді. Компания қарқынды жұмысқа алу кампаниясын бастағанда инвестициялар өркендеді. 1608 жылдың наурыз айынан 1609 жылдың наурыз айына дейін 600-дан астам отарлаушы Вирджинияға жол тартты. Вирджинияның вице-губернаторы сэр Томас Гейтс, «Sea Venture» кемесімен үшінші жөнелтімде колонияға бет алғанда, компанияның адмиралы сэр Джордж Сомерс, капитан Ньюпорт және тағы 147 қоныс салушы мен теңізшімен бірге Бермуда аралдарында кеме апатқа ұшырады. Гейтс 1610 жылы жаңа қызметіне келгенде, «Sea Venture» кемесінен аман қалған көптеген адамдармен (Бермудада салынған екі жаңа кемеде – «Deliverance» және «Patience») 1609–1610 жылдардағы «Аштық заманында» бастапқы 214 отарлаушының тек 60-ы ғана аман қалғанын білді. Олардың көпшілігі өлім-жұлымға ұшырап немесе ауруға шалдыққан. Гейтстің экспедициясы Бермудадан әкелген мол азық-түлікке қарамастан (оның салдарынан екі кеме салынды), колонияның әлі де өзін-өзі қамтамасыз ете алмайтыны және тірі қала алмайтыны анық болды. Джеймстауннан аман қалғандар «Deliverance» және «Patience» кемелеріне мінгізіліп, колония тасталып кетті. Гейтс барлық қоныс салушыларды Англияға қайтаруды жоспарлады, бірақ губернатор Лорд Де ла Уоррді алып келе жатқан тағы бір көмек флотының сәтімен келуі Джеймстаунға мүмкіндік берді. Барлық қоныс салушылар қайтадан жағаға түсірілді, ал сэр Джордж Сомерс тағы азық-түлік алу үшін «Patience» кемесімен Бермудаға оралды. (Сомерс сол жерде қайтыс болды, ал оның жүйесі Мэтью Сомерс, «Patience» кемесінің капитаны, мұрасын иелену үшін оның орнына Англиядағы Лайм-Региске кемемен жүзіп кетті.)

"Ұлы жарғы"

Бұл 1618 жылы Вирджиния губернаторы мен Кеңесіне берілген нұсқаулар жиынтығынан туындаған заң және конституция болды. Ол 1621 жылғы 24 шілдеде Англияда «Вирджиния компаниясының заңдары мен конституциясы» деп аталды. Бұл құжат әскери заңды жалпы құқықпен алмастырып, колонияда тұратын жаңа қоныс салушыларға жер меншігін қамтамасыз етті. Бұл сонымен қатар маңызды, себебі ол тәжге тәуелсіз басқару құралын ұсынды. Губернатор сэр Джордж Йердли және жеті аймақтың өкілдері болып тағайындалған 22 адам бір шіркеуде жиналды. Олар заң шығарушы орган құрып, өзін-өзі басқарудың үлгісін орнатты, бұл Америка тарихындағы маңызды кезең болды.

Құлау және таралу

1620 жылдан кейін континентте темекіге деген сұраныс артып, компания Вирджиния темекісін Нидерландыда сатуды ұйымдастырды, бірақ келесі жылы және компанияның сауда еркіндігін сақтау туралы өтініштеріне қарамастан, Ұсақ кеңес (Privy Council) тауарлар Англияға жеткізілгенге дейін Вирджинияның кез келген өнімінің шетелге экспортын тыйым салды. 1609 жылы компания отарлаушыларға ағылшын құндылықтары мен дінін үйрету үшін американдық балаларды ұрлауды тапсырды. Бұл нұсқаулар жергілікті Поухатан тайпасының мәдени басшылары – Иниокасуоктерге шабуыл жасауға да рұқсат берді. Тек 1610 жылы Томас Уэст, 3-ші барон Де Ла Уорр келгеннен кейін ғана компания Поухатан тайпасына қарсы соғыс бастады. Де Ла Уоррдың орнына сэр Томас Дейл келді, ол соғысты жалғастырды, ол 1614 жылы Покахонтас пен Джон Ролфтың некелерімен бітімге келгенге дейін созылды. Әскери шабуылға қатар жүрген үгіт-насихат соғысы: 1609 жылы Альдерман Роберт Джонсон «Nova Britannia» атты еңбегін жариялады, онда американдықтарды жабайы жануарлармен – «орман ішіндегі бұғылар тобы» деп теңеді. Ол Поухатан тайпасын бейбітшіл халық ретінде көрсеткенімен, англикандық дінге көшпегендерді өз елінің жауы деп қорқытты. (Джонсон Лондондағы компанияның қазынашысы және оның «сарбаздық» фракциясының басшысы сэр Томас Смайттың күйеу баласы еді.) Компания 1612 жылдан кейін пайда таба бастады, себебі бірнеше жаңа темекі сорттарын егу нәтижесінде ағылшыздықтарға жергілікті темегіден гөрі ұнамды өнім алынды. Темекі колонияның басты өніміне айналды, және отарлаушылар оны көбірек өсіруге шақырылды. Колония жоғары өлім-жітім деңгейіне байланысты еңбек тапшылығымен күресті. 1622 жылы екінші ағылшын-поухатан соғысы басталды. Оның себептері даулы. Компанияның ағылшыздық жақтастары Опчанаканоу соғысты бастағанын айтады. 21-ғасырлық американдық түпкілікті халықтар құқығының профессоры Роберт Уильямс Опчанаканоу губернатор Йеардлиден компания қабылдамайтын жеңілдіктер алғанын мәлімдейді. Осылайша, 1622 жылдың 18 сәуірінде Опчанаканоудың шабуылы күшейте келгенге дейін колонияны жеңуге жасалған алдын ала әрекет болуы мүмкін. Шамамен бір күн ішінде Поухатан тайпасы 1240 отарлаушының 350-ін өлтіріп, кейбір шеткері елді мекендерді қиратты. Вирджиния компаниясы осы шабуыл туралы дереу хабарлады. Бұл сол кездегі кальвинистік теологиямен үйлесімді болды: қырғын – бұл Поухатан тайпасын жоюдың және олардың бұрынғы қалаларының орнына ағылшыздық қоныстар салудың әділдігі болғандықтан, құдайдың тағдырының жұмысы еді. Лондон компаниясының жаңа бұйрықтарында «бейбітшілік немесе келісімсіз мәңгілік соғыс» жүргізіліп, «бұрынғыдай қарғысқа ұшыраған, барлық игіліктерге алғыссыздық танытқан, барлық жақсылықтарға қабілетсіз халықты түп-тамырымен жоюға» бағытталды. Екі жыл ішінде, 1624 жылы тәж аумақты патшалық колония ретінде өзіне қаратып алды.