Кіріспе

Бергамо (ˈbɛrɡamo;) – Солтүстік Италияның альпілік Ломбардия аймағындағы қала, шамамен Миланның солтүстік-шығысында орналасқан, Швейцариядан, Комо және Изео альпілік көлдерінен және Гарда мен Маджоре көлдерінен 70 км қашықтықта. Бергамо Альпі (Alpi Orobie) қаланың солтүстігінен басталады. 120 000-ға жуық халқы бар Бергамо Ломбардиядағы төртінші ірі қала. Бергамо – Бергамо провинциясының орталығы, онда 1 103 000-нан астам тұрғын бар (2020). Бергамоның қалалық аймағы әкімшілік қала шекарасынан тысқары, 500 000-нан аспайтын тұрғындары бар тығыз құрылыс аймағын қамтиды. Бергамо қалалық аймағы 8 миллионнан астам тұрғыны бар кеңірек Милан қалалық аймағының бір бөлігі болып табылады. Бергамо қаласы Città Alta («Жоғарғы қала») деп аталатын ежелгі қабырғалы орталықтан және төмендегі жазықтардағы қазіргі заманғы кеңейтімдерден тұрады. Жоғарғы қала 9 шілде 2017 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген алып венециялық қорғаныс жүйелерімен қоршалған. Бергамо Милан, Верона және Венеция қалаларын байланыстыратын A4 тас жолы арқасында Италияның көптеген қалаларымен жақсы байланысқан. Қалаға Италиядағы ең көп жолаушы тасымалдайтын үшінші әуежай – 2017 жылы 12,3 миллион жолаушыға қызмет көрсеткен Il Caravaggio халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді. Бергамо – Миланнан кейін Ломбардиядағы ең көп саяхатшыларды тартатын екінші қала.

Топонимика

Классикалық латын тілінде топоним Бергомум деп тіркелген, ал кейінгі латын тілінде Бергаме деп аталған. Ломбард тілінің жергілікті бергамаск диалектісінде бұл топоним – Bèrghem. Қала атауының шығу тегіне қатысты әртүрлі гипотезалар бар. Жергілікті тарихшы және саясаткер Бортоло Белотти бұл топонимді бұрынғы кельт және кельт емес атаулармен салыстырды, соның ішінде Бергомум – латынша жазылған нұсқасы ғана болуы мүмкін; кельт тіліндегі "berg" сөзі қорғаныс, бекініс немесе тұрақ орнын білдіреді. Ерте рим дәуіріндегі жазбаларда Бергомум топонимі кельттердің таулар мен мекендер құдайы Бергимуспен байланысты екені көрінеді. Тарихшы Антонио Тирабоски болса, топонимнің прото-герман тілінен шыққандығын айтады. Бергамо топонимі герман тілінде сөйлейтін түрлі аймақтардағы топонимдерге ұқсас, және ол *berg + *heim, яғни "тау үйі" дегенмен байланысты болуы мүмкін. Дегенмен, германдық тектің гипотезасы Рим империясы құлағаннан кейін Италия түбегінің солтүстігіне қоныстанған ломбардтардан бұрынғы аймақта германдық қоныстар туралы ешқандай құжаттың болмауына қайшы келеді.

Ежелгі дәуір

Бергомум (классикалық латын тілінде осылай белгілі болған) алғаш рет темір дәуірінде лигуриялық Ороби тайпасы қоныстандырған. Шамамен б.з.д. 550 жылы Солтүстік Италияға кельттердің басып кіруі кезінде, қала кельттердің Ченомани тайпасы тарапынан бағындырылды. Б.з.д. 49 жылы ол римдік муниципалитет болып құрылды, өркендеген шағында шамамен 10,000 тұрғыны болды. Фриули мен Раетия арасындағы әскери жолдың маңызды торабы болған қала V ғасырда Аттила тарапынан қиратылды.

Орта ғасырлар

6 ғасырдан бастап Бергамо Солтүстік Италияның ең маңызды Ломбард герцогтықтарының бірі болды, Брешия, Тренто және Чивидале-дель-Фриулимен бірге: оның алғашқы Ломбард герцогы Валларис болды. Ломбард патшалығын Шарль Ұлы жаулап алғаннан кейін, ол Аутерма (816 ж. қайтыс болған) тұсында графтыққа айналды. VI-VII ғасырларға жататын маңызды ломбардтық қазына 19 ғасырда қала маңынан табылған және қазір Британ мұражайында сақталуда. 11 ғасырдан бастап Бергамо тәуелсіз коммуна болып, 1165 жылы Фредерик I Барбароссаны жеңген Ломбард Лигасына қатысты. Жергілікті гвельфтер мен гибеллиндер фракциялары – сәйкесінше Коллеони және Суарди. Екі топ арасындағы жанжалдың бастапқы кезінде Омодео Тассо отбасы шамамен 1250 жылға дейін солтүстікке қашуға мәжбүр болды, бірақ ол 13 ғасырдың соңында қаланың курьерлік қызметін ұйымдастыру үшін Бергамоға оралды: осының нәтижесінде Императорлық Турн және Таксис әулеті құрылды, олар әдетте алғашқы заманауи почта қызметін ұйымдастырушылар деп есептеледі.

Ерте заманауи

1407 жылдан бастап Малатеста әулетінің басқаруында болған қысқа мерзімнен кейін, Бергамо 1428 жылы Милан герцогтығынан Ломбардиядағы соғыстар аясында және 1427 жылғы Маклодио шайқасынан кейін Венеция Республикасына өткізілді. 1454 жылғы Лоди шартының қысқа үзілісіне қарамастан, Солтүстік Италия мемлекеттері арасындағы бейжай тепе-теңдік Италия соғыстарын тудырды – 1494 жылдан 1559 жылға дейінгі бірнеше қақтығыстар, оған әр түрлі уақытта Папа мемлекеттері, Франция және Киелі Рим империясы да қатысты. Венецияның Италия құрлығындағы билік саясатына араласуының нәтижесі де, себебі де болған бұл соғыстар Венецияны құрлықтағы иеліктеріне тікелей билік етуге итермеледі. Италия соғыстары кезіндегі шайқастардың көп бөлігі қамалдармен байланысты болғандықтан, нығайту деңгейі арттырылды, соның ішінде тұрақты артиллерия атысына төтеп бере алатын жеке бастиондар сияқты жаңа технологиялар қолданылды. Кампо-Формио шарты (17 қазан 1797 ж.) Бергамо және Солтүстік Италияның басқа да аймақтарының Францияның Бірінші Республикасының "қарындас республикасы" – Цизальпин Республикасына қосылғанын ресми мойындады. Бұл республика 1802 жылы қысқа ғұмырлы Наполеондық Италия Республикасымен және 1805 жылы Наполеондық Италия Корольдігімен алмастырылды.

Соңғы заманауи және қазіргі заман

1815 жылы Вена конгресінде Бергамо Австрия империясының құрамындағы Ломбардия-Венеция патшалығына қарастырылды. 1838 жылы Фердинанд I-нің сапары 1857 жылы ашылған теміржол станциясына дейін созылған жаңа бульвардың ашылуымен бірге өтті. Австрия үкімшілігі бастапқыда жақсы қабылданып, кейін 1848 жылы итальяндық тәуелсіздік күрескерлерінің қарсылығына тап болды. Джузеппе Гарибальди 1859 жылы Екінші итальян Тәуелсіздік соғысы кезінде Бергамоны бағындырды. Осының нәтижесінде қала жаңа құрылған Италия патшалығының құрамына енді. Италияның бірігу қозғалысына қосқан үлесі үшін Бергамо «Мың қаласы» (Città dei Mille) деп те аталады, себебі Джузеппе Гарибальдидің Екі Сицилия патшалығына қарсы жорығына Бергамо және айналасындағы аймақтардан келген көптеген жауынгерлер қатысты. ХХ ғасырда Бергамо Италияның ең өнеркәсіптік дамыған аймақтарының біріне айналды. 1907 жылы Марчелло Пьячентини 1912-1927 жылдар аралығында іске асырылған жаңа қала құрылыс жоспарын жасады, ол стилі жағынан Novecento Italiano және Модернистік рационализмді еске түсіреді. 2017 жылы Таорминада өткен кең ауқымды халықаралық жиын аясында Бергамода G7 аграрлық саммитінің 43-ші отырысы өтті. «Бергамо хартасы» – саммит кезінде қол қойылған халықаралық міндеттеме, ол 2030 жылға дейін әлемдегі ашаршылықты азайтуға, Африкадағы ауыл шаруашылығын дамыту үшін ынтымақтастықты күшейтуге және бағалардың ашықтығын қамтамасыз етуге бағытталған. 2020 жылдың басында Италияда COVID-19 пандемиясы кезінде Бергамоның денсаулық сақтау жүйесі COVID-19 жұқтырған науқастардың көптігінен қиын жағдайға түсті. Дәрігерлердің ЖЖБ төсектерінің және жасанды тыныс алу аппаратарының жетіспеуіне байланысты этикалық дилеммаларға тап болғаны туралы хабарлар тарады. Могильниктер толып, қаладан COVID-19 құрбандарының денелерін шығарып әкеткен әскери көліктердің суреттері бүкіл әлемге тарады. «Нью-Йорк Таймс» газеті жүргізген тергеу барысында дұрыс емес нұсқаулар мен бюрократиялық кешігулер салдарынан Бергамодағы жағдай нашарлағаны анықталды.

Қалалық көрініс

Қаланың екі орталығы бар: Città alta («жоғарғы қала»), 16 ғасырда салынған қорғаныс қабырғаларымен қоршалған төбедегі ортағасырлық қала, және Città bassa («төменгі қала»). Екі бөлік фуникулер, жолдар мен жаяу жолдары арқылы байланыстырылған.

Демография

2010 жылы Бергамо провинциясында орналасқан Бергамо қаласында (оның ірі аймағында шамамен 500 000 адам тұрады) 119 551 адам тұрды, олардың 46,6%-ы ерлер, ал 53,4%-ы әйелдер. 18 жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар халықтың 16,79 пайызын құрады, ал зейнеткерлердің саны 23,61 пайызды құрады. Бұл Италияның орташа көрсеткіштерімен салыстырғанда тиісінше 17,88 пайыз (кәмелетке толмағандар) және 20,29 пайыз (зейнеткерлер) болып табылады. Бергамо тұрғындарының орташа жасы 45-ке, ал Италия бойынша – 43-ке тең. 2002 жылдан 2010 жылға дейінгі сегіз жыл ішінде Бергамо халқы 5,41 пайызға өсті, ал Италияның жалпы халқы 5,77 пайызға өсті.

Экономика

Бергамо Италияның Ломбардия аймағында орналасқан, бұл аймақ елдің ішкі жалпы өнімінің шамамен төрттен бірін өндіреді. Бүгінде қалада банк, бөлшек сауда және провинцияның өнеркәсіптік секторына байланысты қызметтерге бағытталған дамыған үшінші сектор экономикасы қалыптасқан. Қаламен байланысты корпорациялар мен фирмалардың қатарында UBI банктік тобы, Brembo (тормоз жүйелері), Tenaris (болат), және ABB (қуат және автоматтандыру технологиялары) бар.

Белгілі жергілікті тұрғындар

Гаэтано Доницетти 1797 жылы Бергамода дүниеге келген. Ол барлық уақыттағы ең маңызды композиторлардың бірі саналады, ең танымал туындылары – шамамен 70 операсы. Джоахино Россини мен Винченцо Беллинимен бірге ол 19 ғасырдың бірінші жартысында белканто опера стилінің жетекші композиторы болды және Джузеппе Верди сияқты басқа композиторларға ықпал еткен болуы мүмкін. Бергамо – қалада өмір сүрген және 1931 жылы 34 жасында қайтыс болған, өте шебер және әлемге әйгілі жонглёр Энрико Растеллидің туған қаласы және соңғы демалыс орны. Оның мавзолейінде Растеллинің толық мөлшердегі мүсіні орнатылған. Қалада көптеген суретшілер де жұмыс істеген, олардың ішінде Джованни Паоло Каванья, Франческо Цукко және Энея Салмеггия бар, олардың әрқайсысы Санта-Мария-Маджоре шіркеуі үшін туындылар салған. Мүсінші Джакомо Манзу және бас-баритон опера әншісі Алекс Эспозито Бергамода дүниеге келді. Америкалық электр инженері және профессоры Эндрю Витерби, Витерби алгоритмінің авторы, фашистік кезеңде еврей тегіне байланысты АҚШ-қа көшіп кеткенге дейін Бергамода туған. Бергамода туған дизайнерлердің қатарында Кризияның негізін қалаушы және ерлер киімдерінің табысты желісін жасаған алғашқы әйел дизайнерлердің бірі – марқұм Мариучча Манделли де бар. Физик Фаусто Мартелли 1982 жылы Бергамода дүниеге келді. Фаусто Мартелли сұйықтықтар мен шыны физикасына қосқан маңызды үлесімен танымал.

Спорт

Бергамоның футбол командасы – "Аталанта", ол "Атлети Азурри д'Италия" стадионында жоғары деңгейдегі Серия А-да ойнайды. Қаланың "Фоппапедретти Бергамо" деп аталатын әйелдер волейбол командасы бар. Қалада сонымен қатар "Бергамо Лайонс" американдық футбол командасы орналасқан, ол Еуропалық футбол лигасы тарихындағы ең табысты командалардың бірі, бірнеше рет "Еуробоул" жеңіп алған. Олимпиадалық алтын медаль иегері София Гоггия 1992 жылы Бергамода дүниеге келді. Ол 2018 жылғы Қысқы Олимпиадада тау шаңғысынан түсуде алтын медаль, ал 2022 жылғы Қысқы Олимпиадада күміс медаль жеңіп алды. Олимпиадалық алтын медаль иегері сноубордшы Микела Мойоли 1995 жылы Бергамоның қалалық аймағындағы бір қалада дүниеге келді. Ол 2018 жылғы Қысқы Олимпиадада сноуборд кросста алтын медаль және 2022 жылғы Қысқы Олимпиадада аралас командалық сноуборд кросста күміс медаль жеңіп алды.

Театр

Қаланың басты театры – Гаэтано Донизетти театры; тағы бір тарихи театр – Жоғарғы қаладағы «Вертикальді театр». Көбірек заманауи "Creberg Teatro Bergamo" ғимараты 1536 орындыққа ие және провинциядағы ең ірі театрлардың бірі болып табылады. Piazza della Libertà алаңындағы Аудитория да театрлық құрылыс болып есептеледі. Аудитория орналасқан ғимарат 1937 жылы жергілікті фашистік федерацияның кеңсесі ретінде салынған және «Азаттық үйі» деп аталды. Бергамодағы театрлық ұжымдардың арасында TTB (teatro tascabile di Bergamo), La Compagnia Stabile di Teatro, Erbamil, Pandemonium Teatro, Teatro Prova, Ambaradan және Slapsus, Luna және Gnac, CUT (Университет театр орталығы) және La Gilda delle Arti Teatro Bergamo сияқты театрлар бар.

Әуежай

Бергамо қаласының оңтүстік-шығысында «Иль Каравьяго» халықаралық әуежайы орналасқан. Сонымен қатар, Бергамоның оңтүстік-батысында Милан Линате әуежайы да қалаға қызмет көрсетеді.

Автомобиль жолы

А4 тас жолы қаланы елдің шығысы мен батысымен, Милан, Турин, Венеция және Триест қалаларымен байланыстыратын басты бағыт.

Теміржол

Бергамо теміржол станциясы Милан, Лекко, Кремона, Тревильо, Бреша және Монца қалаларына Trenord компаниясымен жүзеге асырылатын аймақтық пойыздар арқылы байланысты. Қалаға Trenitalia компаниясымен күніне үш, ал NTV компаниясымен күніне бір Frecciarossa рейсі қызмет көрсетеді.